Frysk mearkesboek

By Janneke Ratsma

The Project Gutenberg eBook of Frysk mearkesboek
    
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.

Title: Frysk mearkesboek

Author: Janneke Ratsma

Illustrator: Johan Dykstra


        
Release date: August 10, 2026 [eBook #79329]

Language: Frisian

Original publication: Ljouwert: W.A. Eisma Cs., 1924

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/79329

Credits: Menno de Leeuw


*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK FRYSK MEARKESBOEK ***
[Illustration]




FRYSK MEARKESBOEK


FEN JANNEKE RATSMA

PRINTEN FEN JOHAN DYKSTRA

[Illustration]

PRINTE BY W. A. EISMA Cs. LJOUWERT 1924.


[Illustration]




Y N H A L D.

 Foarwird
 Blommen
 De boskbeppe
 De wite wiven
 De wetterberntsjes
 De elfe-keninginne
 Ho’t de fûgels in kening krigen


[Illustration]




FOARWIRD


It is wol tafallich dat de mannich Fryske mearkes, dy ’t ûnderteikene
hjirby it Jonge Fryslân oanbiedt, op dizze wize it ljocht sjugge.

De greate heksetoer om as ûnderwizeres mei de besteande tradysjonele
stoffe fen it fortel-healûrke to meitsjen, hwet men der yn yens meast
idealistyske jierren fen dreamt, die hjar gau ris in taflecht siikjen
yn eigen fantasije. De bêsten fen dizze optinksels waerden op pompier
brocht. En do’t „It Heitelân” yette orgaen fen ’e Jongfryske Mienskip
wier, bisleat skriuwster to bisiikjen se dêryn printe to krijen for de
bern.

Lykwols, in frjeon skilder-teikener hearde se op ’e iene ef oare wize
en rekke der tige for yn fjûr om der mei syn meiwirking in boekje fen
gear to stallen. Syn opfetting fen útbyldzjen wirke sa ynspirearjend,
dat it in omwirking en útwreiding fen ’e measte teltsjes ta gefolch
hie.

De âlders en ûnderwizers, dy’t it weardich achtsje de oan hjar kar
tabitroude bern mei dit wirkje yn kontakt to bringen, kinne sels
bioardielje yn hofier ûnderteikene slagge is, hjar opfettings fen
paedagogyske wearden to kombinearjen mei for bern oantrekkelike bylden.
En teffens de teltsjes sa yn to klaeijen, dat de lytse lêzers ef
harkers fen de fierst mûlk útienrinnende âldens der niget oan ha.

Jerne scil hja op- en oanmerkings ûntfange, dy’t in twadde printinge
faeks forbetterje koenen.

J. RATSMA, Alde Leije


[Illustration]




BLOMMEN


Yn in stikje lân foar it hûs fen Klaes en Marijke stienen in hieleboel
blommen. It wier Maitiid en den bloeije de measte.

Winters wier it dêrre egael griisgrien. Mar nou ’t de sinne hwet fûlder
bigoun to skinen, wieren der hwet kouweblomkes foar it ljocht komd mei
hiel koarte stâltsjes deun tsjin ’e groun oan, as wieren se bang fen ’e
kjeld.

Do’t it waer al sêfter en sêfter waerd, kamen se by hûnderten út ’e
groun; kroantsjes fen fine wite blêdtsjes mei in giel hertsje yn it
midden. Se stieken de kopkes al heger en heger. It like wol in
stjerreloft op ’e groun; sa blonken dy blomkes yn ’e sinne, en safolle
wieren der.

It dûrre lykwols net lang, ef der kamen oare blommen ek, en ek it gêrs
waerd mei de dei langer. It wier in kriich, hwa ’t der boppe útstykje
scoe, it gêrs ef de blommekroantsjes. De bûterblommen wounen it fier;
dy stienen wol de helt boppe de oaren. Se stjûrden dêr boppe hjar
stâllen mei knoppen nei alle kanten. Dy brieken mei gauwens, en de
helder giele blêdtsjes tearden hjar iepen om it sinneljocht op to
heinen.

Hwet neijer oan ’e groun stienen pinksterblommen yn hjar ljochtpearse
en wite pronk.

Den noch hynsterblommen, dy’t sokke moaije lampkes wirde, as se
útbloeid binne.

Ek sûrstâllen, dy’t sims noch heger gyngen as de bûterblommen; steil yn
’e hichte mei ien rjuchte stâlle. Dy wirdt nei boppen al reader en
reader en draecht lytse reade blomkes, net greater as kraeltsjes.

Gêrsplûmen fen alderhande soarte koenen sa heech net komme en ek de
breakes net.

Hwet hienen dy blommen it dêr nei ’t sin op dat kampke lân. Deis
stieken se allegearre de tsjelkjes oerein en seagen de sinne lyk oan.
Se wisten wol, dat se dêrfen groeije moasten en moaije kleuren krije.
Jouns, as de sinne ûndergyng yn it West, seagen noch alle blomkes hjar
nei, en tearden den de bledtsjes sêftkes byinoar om to sliepen en to
rêsten oan ’t de oare deis.

Den waerd it tsjuster en stil. Klaes en Marijke seagen den foar ’t se
op bêd gyngen noch wol ris troch it finster en seinen: „Sjuch, dêr komt
in tsjokke wite tekken oer it lân.” Mar mem sei: „Dat is de dauwe; dat
binne hiel fine dripkes wetter, sa fyn as wazem út ’e tute fen in
tsjettel, mar net waerm fensels. Dy dripkes sige allegearre op ’e
blomkes del.”

„Och hea,” sei Klaes, „den wirde se noch trochwiet.”

„Ja,” sei mem, „mar dat docht hjarren gjin skea jonge, se binne der
bliid om det se hwet drinken krije.”

„Ho drinke de blomkes den mem?” frege Marijke.

„Dat wetter,” andere mem, „rint lâns de gêrskes en stâltsjes nei
ûnderen en komt den op ’e modder tolânne, sadat dy hiel’dal fochtich
wirdt. De mûltsjes dêr ’t de blomkes mei drinke, binne de woarteltsjes,
dy’t yn ’e groun sitte. Dêrmei nimme se it wetter op. Dat giet troch de
stâllen omheech en sa troch de hiele plant.”

„Hea mem, krekt oarsom as by ús,” sei Marijke, „by ús giet it nei
ûnderen en by de blommen nei boppen.”

„Just, mar nou op bêd en moarn ris sjen ho ’t de blomkes opfrist binne
fen de dauwe.

De oare moarns hiel bitiid, do’t de bern noch op bêd leinen, waerd it
yn ’t East hiel’dal ljocht oan ’e loft. It like wol, eft der brân wier.
De blomkes gyngen iepen en bûgden hjar tsjelkjes allegearre nei dy
kant.

Dêr kaem stadich de sinne oan. It like wol, eft er út ’e groun kaem ...
hiel yn ’e fierte....

Unmerkber kleau er heger en heger, en stjûrde waerme en ljochte
strielen nei de blommen, dy’t him lyk oanseagen.

Dêr kamen Klaes en Marijke oan. Se woenen ris sjen, eft de dauwe der
noch wier, mar dy wier al lang fordwoun.

Do ’t se by de blomkes kamen, sei Klaes: „Se binne al iepen, se hawwe
de sliep earder út as wy.”

„Ja,” sei Marijke, „master seit dat de sinne se wekket, en dy is der ek
al. Mar sjuchst wol Klaes, hokker wiete klompen wy krije, dat komt fen
’e dauwe”.

Klaes fielde mei de hân twisken it hege gêrs en helle dy der trochwiet
wer út.

Mem rôp: „brea-ite”, se gyngen yn ’e hûs en stapten efkes letter nei
skoalle. Se rounen op it dykje lâns, hwent dêr stienen gjin blommen, en
se founen it skande der op to traepjen.

[Illustration:  Se roanen op it dykje lâns.]

De blomkes draeiden hjar kopkes noch stees nei de sinne, dy’t nou al
aerdich heech oan ’e loft stie. Mei in greate bôge gyng se sa deis
krekt nei de oare kant as dêr ’t se opkomd wier. Earst stadichoan
omheech, nei toalven gyng it nei de bidelte, mar sa súntsjes, dat men
der neat fen sjen koe. En de jouns seagen de blomkes krekt de oare kant
út as de moarns. Ho ’t dat sa kaem?

Dat wisten Klaes en Marijke wol. Dat gyng sa alle dagen allyk. Sims
reinde it in lyts boike; den hienen de planten ynienen hiel hwet to
drinken.

Mar do ’t it simmer waerd, barde der ris hiel hwet drôfs.

It wier alle dagen moai waer; de sinne skynde fûlder as ea tofoaren; de
blomkes wieren great en heech en moai. Mar de jouns wier de wite tekken
mar tin ... en sadwaende krigen se to min wetter. De oare deis brette
den de sinne wer fûl. It focht droege al út ’e groun ear ’t de
woarteltsjes it noch opnomd hienen.

Och, hwet hienen se in toarst sims! Se tochten: „Kaem der mar ris in
reintsje”. Mar it like neat nei reinen; de loft bleau klear blau.

Dat gyng sa dagen efterien. De toarst waerd slimmer en slimmer. Se
koenen de hjitte sinnestrielen hast net mear forneare en fielden hjar
slop en siik. Se koenen de kopkes net mear omheech hâlde en lieten se
nei de groun hingje.

„Och, hea”, klage in bûterblom, „as dit sa noch langer dûrje moat, gean
ik dea. Ik forgean fen toarst”.

De oare blomkes gyng it krekt sa. Se koenen fan akelichheid al neat
mear sizze.

In sûrstalle, dy’t hiel heech oer alle oaren hinne seach, krige yn ’e
fierte in sleat yn ’t each en sei: „Stienen wy mar oan ’e kant fen dy
sleat, dêr is de groun altyd fochtich. Dêr steane de blommen allinne
noch fleurich. Mar wy sitte nou ienris yn ’e groun fêst en kinne net
foart....” Allegearre suchten se djip, en tochten dat se wol net lang
mear libje scoenen.

Dêr kamen Klaes en Marijke út skoalle. Se hienen kleuren as fjûr fen ’e
waermte en seinen hast neat. Mar do ’t se de blommen foarby kamen, sei
Marijke: „Och, hea, sjuch dy ris hingjen; sa’n toarst ha se grif, sjuch
mar, de groun is hird en droech.

„Ik wit hwet!” rôp Klaes ynienen. „Giest aenst mei Mary? Yn ’e skûrre
steane in pear gieters, den scille wy se drinken jaen”.

„Ja,” sei Marijke. „Dat hast moai bitocht, Klaes!”

Mem foun it ek bêst. Se moasten mar stadichoan mei dy waermte en f’ral
forsichtich by de sleat.

Nou, dat scoe barre, en mei gauwens wieren se elk mei in gieter it lân
út. Klaes skepte wetter út ’e sleat en Marijke hâldde him beet.

Do ’t beide gieters fol wieren namen se him op, hâldden him hwet skean
en ... dêr sproeide in rein fen dripkes út ’e gatsjes fen ’e tute oer
de sike blomkes. Dy wisten net, hwet hjarren ynienen oerkaem. It wetter
roun op ’e droege modder en kaem by de woarteltsjes, dy ’t it gulzich
opdronken.

Sa gyngen se it hiele kampke lân roun. Se switten der fen. Mar do ’t se
mei in skoft op it plak kamen, dêr ’t se bigoun wieren, stienen dêr
alle blomkes al wer oerein.

Einlings wier it kerwei dien en deawirch gyngen se efkes op ’e dyk
sitten, de gieter nêst hjarren.

Alle blomkes wieren nou better en krekt sa fleurich as hie it reind. It
like wol, eft se de bern oanlaken út tankbrens for it wetter.

Dat wier ek sa, hwent do ’t der in lyts sigentsje kaem, bûgden se
hjarren allegearre, plûmen, sûrstâllen en blommen, nei de kant, dêr ’t
de twa bern sieten.

Hwet founen Klaes en Marijke dat ljeaf fen de blomkes. Se gyngen nei
hûs en fortelden it mem. Krekt wieren se thús, ef it bigoun to reinen.

„Sjesa”, sei mem, „nou krije de blomkes yn oare lânnen ek hwet”.

[Illustration]


[Illustration]




DE BOSKBEPPE


I.

Syp en Sip wieren twa berntsjes fen de smid. Syp in gútich broekmantsje
mei bloune kroltsjes, Sip in hups famke mei ljeave blauwe eachjes en
reade wankjes. Se liken yn hjar matroazepakjes in alderljeafste
twaling. Mar as wy hjarren in bytsje better kinne, den scille wy sjen,
dat se hiel-en-dal net ljeaf binne.

Ik scil ris fortelle, ho’t it op in kear by hjarres tagyng. En sa wier
it meastal alle dagen. Op in moarn gyng de mem fen Syp en Sip nei it
bêd en rôp: „Berntsjes, binne jimme al wekker? Kom mar gau fen ’t bêd,
’t is healwei achten”.

Der kaem gjin andert.

Efkes letter kaem mem wer en rôp: „Komme jimme nou berntsjes, oars
kinne jimme net mear op tiid yn ’e skoalle wêze.” Se bleau by it bêd
stean to wachtsjen, mar de bern wieren net to sjen. Allinne in bytsje
gegrommel kaem ûnder it tsjokke dek wei.

„Hwer binne jimme, ik sjuch dy bern net”, sei mem út ’e gek, en se woe
de tekkens hwet ôfskouwe.

Mar dêr kaem ynienen it pûr-lilke holtsje fen Syp boppe de tekkens:
„Hwet mient mem wol, ús sa kâld to meitsjen; ik wol der net út sa
bitiid, hear, ’t kin acht ûre like goed, en oars gean ’k alhielendal
net nei skoalle!”

„En ik ek net,” snaude Sip; en foart skeaten se wer ûnder de heap
tekkens, as fisken ûnder wetter.

Mem gyng suchtsjend wer yn de keamer en tochte: „Hwet is it dochs
akelich, dat it hjir altyd sa mei lilkens gean moat”. Se seach op ’e
klok en sei: „Den moat ik aenst noch mar ris roppe”. Se wier ek al
bang, dat heit it fornimme scoe yn ’e smitte. Dat woe se net graech,
hwent den wier de man sa opsternaet.

Nei in kertier gyng se wer nei it keammerke en sei: „To bern, nou
moatte jimme der wezentlik ôfkomme; hwet scil jiffrou wol sizze, jimme
komme al sa faek to let.”

In gewrot ûnder de tekkens; mâlle lûden.

„Scil ik jimme helpe to oanklaeijen?”

Dêr skeat it kopke fen Sip omheech, kwea blonken hjar eagen en noartsk
sei se: „Ik wol net nei skoalle, ik hoopje, dat mem hjir net wer komt
to seuren!”

Mistreastich roun mem foart en tocht om alle oare memmen, hwaens bern
net sa dôfhûdich wieren. Ho scoenen dy dat dochs ha? Bûrfrou sei: „Dy
twinge de bern, en sette se fiks toplak!” Mar och hea, hwet scoe dat in
oarlochslibben wirde! Né, dat koe en dat woe se net hawwe.

Sa siet se noch in skoftke to prakkesearjen; de triennen dripten hjar
yn de skerte. En de bern kamen mar net.

Noflik scille se wol net mear lein hawwe, hwent elts kertier sloech de
greate stirtklok, en wisten se, dat it wer safolle neijer oan
skoalletiid wier. It gewrot en gekib ûnder de tekkens waerd den ek
slimmer en slimmer. Einlings stienen twa pûrlilke spintsjes yn hjar
pontsjes foar it bêd.

It wier al oer njuggenen. Nou koenen se net mear nei skoalle. En sa
kaem it, dat se in frije moarn hienen. Folle wille bilibben se der
lykwols net fen. Oan’t de jouns bêdtiid ta wier it den ornaris rûzje en
lêst en fortriet, sa’n dei.

Hwaens skild dat wier?

Men scoe sa sizze: dy dwerse bern hjarres, mar dat wier net alhiel sa.
Se hienen net oars leard as hjarren sin troch to driuwen, en mem hie
hjarren altyd tajown om’t se sà folle fen hjarren hâldde, dat hja se
neat wegerje koe.

Heit hie faek sein: „It wirdt skielk hwet, mem, astou de bern sa
fordjerste.” En sa wier it útkommen. De bern de hiele dei tsiere en
dôfhûdich, en mem jouns skrieme fen wirgens en fortriet.

En founen dy bern dat sels nou sa aerdich? O, né, se seagen wol, ho
oars it by oare bern gyng; ho ienriedich se boarten, en ho graech se
dienen, hwet mem sei. Hwet scoenen se ek graech sa wêze wolle!

Sims prebearren se wolris om sa stjûrsum om sizzen to jaen, mar dat
koenen se mar hiel koart folhâlde. Se hienen al gau it groat wer gear.

Jouns op bêd, as it sa stil en tsjuster waerd, koenen se sims net yn ’e
sliep komme. Den kamen faken stille triennen fen birou.... En einlings
namen se hjarren for de safolste kear foar, om oars to wirden ...
better. Mar de oare deis wier it dochs wer mis.

Op in kear, nei in dei fen forheftich gekib, laei Syp wer sa stil to
skriemen. Hy snokkere en suchte al wol in ûre lang, en laei mei de
eagen wiid iepen yn de tsjustere keamer, dêr’t er neat sjen koe.

Dêr ... ynienen waerd súntsjes de knop fen de doar omdraeid;
ljochtstrielen foelen yn ’e keamer, de doar gyng iepen, en ... dêr stie
in âld wyfke mei in lantearntsje yn ’e hân.

[Illustration:  in âld wyfke mei in lantearnstje yn ’e hân]

Bidaerd slofte se op de forsleine Syp ta.

Hwet wier se moai; in frjemde mûtse fen alderhande kleuren op ’e holle,
en ek sa’n moaije doek om ’e skouders.

Do’t se op hjar stokje lynjend tichte by it bêd stie, koe Syp yn hjar
heldere eachjes sjen, dy’t skitteren as stjerkes yn ’e loft. Se lake
him frjeonlik oan en dêrby loek hjar antlit yn tûzen fine rimpeltsjes,
fen âlderdom.

Se sei: „Myn lytse boi hat fortriet. Ik hearde him alhiel yn myn húske
yn it bosk snokkerjen, en wist, dat er graech ljeaf wirde woe. Ik bin
de Boskbeppe en hâld folle fen ljeave bern. Dêrom meitsje ik alle bern
ljeaf en goed, en wol ik ek Syp en Sip better meitsje.”

Sip, dy’t ek wekker wirden wier, hearde fol forwûndering nei dat
frjeonlik Bepke.

Syp snokkere noch: „Ik kin net ljeaf wirde, Boskbeppe, ik haw it al sa
faek bisocht!”

„Ja, ja,” sei de Boskbeppe, „dêr wit ik wol fen, dat is men ek sa mar
net! Mem en jimme moatte alhiel foroarje as jimme skielk altyd wille
hawwe wolle ynsté fen fortriet. Kom mar fen ’t bêd, en gean mei my.
Jimme scille in skoftke by my yn it bosk útfenhûzje.”

„Né Beppe,” sei Sip skruten, „wy wolle by mem bliuwe.”

„Nou,” sei de Boskbeppe, „as jimme net wolle, gean ’k wer foart, mar ik
kom net for de twadde kear om jimme to helpen. Den hawwe jimme wer alle
dagen fortriet.”

„Né Beppe”, sei Syp, „ik wol wol mei. Mar kom ik den letter ek wer
thús?”

„Wis jonge!” sei de Boskbeppe.

Do doarst Sip ek wol en ringen wiernen se yn ’e klean. ’t Ald wyfke hie
yn ’e tiid in briefke skreaun. Dêr stie op: „De Boskbeppe hat de
berntsjes meinomd en bringt se werom, as se ljeaf wirden binne.” Dat
lei se op ’e tafel del en sei: „Kom, en doch de mantels goed ticht,
hwent de snie leit tsjûk, it is kâld.”

Sûntsjes die se de foardoar iepen, en hwet seagen de bern dêr yn ’e
moanneskyn foar de doar stean? In moaije slide, mei fjouwer geiten der
foar, dy’t krekt sa wyt wiernen as de snie, dêr’t se op stienen.

De slide wier fen tûken makke, en kjessens fen moas leinen op de
sitbanken. Oan it tuech fen de geiten bingelen silveren skiltsjes, dy’t
glinsteren yn it moanneljocht.

„Gean mar sitten”, sei de Boskbeppe, en bistoppe hjarren do mei
geitefellen. Do naem se sels de leije yn ’e hân en gyng efteryn sitten.

„Foart mar, wytsjes”, sei se, en dêr gyng it lûdleas oer de sêfte wite
snie: men hearde neat as it fine getsjingel fen de silveren skiltsjes.

Bûten it doarp seagen se neat as snie ûnder, en boppe de dûnkere loft
mei de greate moanne; dy reizge mar stees mei, wylst tûzenen stjerkes
neat dienen as hjarren goedich ta-knypeagje.

[Illustration:  . . . de greate moanne dy reiz’ge mar stees mei.]

De bern wieren dochs wol hwet eangstich, en hâldden mankoar stiif beet.

„Sjugge jimme dat dûnkere plak dêr yn ’e fierte?” sei Beppe, „dêr is de
bosk, dêr stiet myn húske midden yn.”

Tichter en tichter kamen se derby, en einlings wiernen se der.

Nou gyng it ûnder beammen troch, dêr’t de moanne allinne mar troch de
iepene plakjes skine koe.

Dêr seagen se yn ’e fierte in ljochtsje mids de beammen: it wier fen
Beppe’ húske. Noch in eintsje, en dêr hâldde de slide foar de doar
stil. Dy gyng daliks iepen en in hiel lyts mantsje mei lang bird en in
puntmûtse op, stie yn ’e doar.

„Hwa is dat, Beppe?” fregen de bern hwet bang.

„Dat is Kwyk”, sei Beppe, „ien fen de Boskmantsjes, dy’t for my
húswarre hat.”

Kwyk bloes op in lyts floitsje en it dûrre net lang, ef dêr kamen noch
mear boskmantsjes oan. Dy joegen de bern in hân om út ’e slide to
kommen, en brochten do de geiten en de slide to plak.

Syp en Sip gyngen mei Beppe yn ’e hûs. Hwet wier it dêr lekker waerm en
ljocht! Op de hird barnde in great houtfjûr, en op de tafel stiene
koppen mei waerme mâlke.

„Sje sa”, sei Beppe, „nou mar gau hwet waerme geitemâlke drinke en den
hastich op bêd. Moarn prate wy wol ris fierder.”

Do die se de doar fen in sliepkeammerke iepen. Dêr wiernen twa kreaze
bedstéden yn. It iene wier for Syp en Sip.

„Nou kom ik aenst to sjen, eft jimme der al ynlizze”, sei de Boskbeppe,
en sette it lantearntsje op ’e tafel. Do gyng se foart.

De bern wieren nou allinne. Se seagen mankoarren oan en bigounen
hjarren út to klaeijen.

„Bistou bang, Sip?” frege Syp.

„Né”, sei Sip, „hwet wier dy bokkewein moai, net? Bistou bang for de
boskmantsjes?”

„Né, dat binne, leau ’k, goede mantsjes”, sei Syp.

Hastich wiernen se útklaeid, en krekt leinen se ûnder ’e tekkens, do’t
de Boskbeppe ynkaem.

„Kom, al ûnder de tekkens? Mar hwet is dit hjir?”

„Us klean, Beppe”, sei Sip.

„Smite jimme dy sa mar oer ’e groun? Mar gau der ôf en elts syn eigen
oprêdde.”

De bern dienen it hastich.

„Sjuch”, sei Beppe, do’t alles moai opteard op in stoel laei, „dat
stiet ommers folle kreazer. Nou mar gau sliepe, hwent moarn is der in
bulte to dwaen. Nacht bern”, en se striek mei hjar romfelige hân oer it
hier fen Syp en Sip.

„Nacht Beppe”, en foart wier Beppe mei it lantearntsje.

De bern koenen fen wirgens de eagen net mear iepen hâlde, en it dûrre
net lang mear, do sliepten se as roazen.

[Illustration]


II.

De oare moarns wier de Boskbeppe it earste wekker. „Kom”, sei se, „ik
scil myn útfenhûzers ris roppe: Berntsjes, der ôf!”

Syp en Sip wiernen yn ’e sliep alles forgetten fen hwet der bard wier
en tochten, dat mem rôp.

„Hea, sa bitiid al, ik bin noch sa sloech,” krimmenearre Sip.

„Dat is neat, dat komt moarntonacht wol yn oarder”, sei Beppe, en se
bûgde hjar oer it bêd. Do kamen de bern ta hjarren sels.

„Ik hear it al”, sei de Boskbeppe, „it binne noch de âlde Syp en Sip,
dy’t altyd tsjinprate. Mar wy scille der wol gau in nije Syp en Sip fen
meitsje, dy’t bliid en fleurich dogge, hwet Beppe seit.”

Hwet krigen de bern in kleur, det se Beppe sa’n raer biskie dien
hienen; yn in eachwink stienen se nêst it bêd en bigounen hjarren oan
to klaeijen.

„Sa mei ’k it sjen”, lake Beppe. „Dêr is waskwetter, as jimme klear
binne, kom den mar yn ’e keamer.”

De bern seagen raer, do’t Beppe foartgyng. Hwa moast hjarren nou
waskje? Einlings sei Sip: „Hjir, ik scil dy, den moastou my aenst.”

Hwet moasten se laitsje by dat wirkje. Mar it kaem gnap foarinoar, en
it dûrre net lang, ef hja gyngen skruten nei de keamer. Beppe hie bôlle
en geitemâlke for hjarren klear set. En do ’t dat op wier, helle se in
greate koer foar it ljocht, in koer fol klean, hiele lytse kleantsjes,
krekt bernegûd.

„Riede,” sei Beppe, „hwaens klean dit binne”.

„Fen de boskmantsjes?” frege Sip forwûndere. Se seach in read
puntmûtske, sjuch.

„Krekt. Nou scil ik earst sizze, ho ’t jimme dizze stikkene klean
meitsje moatte.”

Beppe hie Sip gau wiisd, ho ’t se naeije moasten. Syp moast al it gûd
ôfboarstelje en opteare.

Do ’t se iverich oan ’e gong wieren, fortelde Beppe fen de
ierdmantsjes: se wennen yn ’e groun. Deis sliepten se, en nachts wirken
se, elk mei in lantearntsje foar ’t boarst. Se forbouden koarn, dêr ’t
se moal fen mealden en brea fen bakten, ek for de Boskbeppe. En se
groeven djip yn ’e groun for goud, dêr ’t se tsjientsjes fen makken. Dy
leinen se nachts by de earme minsken op ’e tafel.

[Illustration:  . . . en groeven djip yn ’e groun for goud.]

Och, hwet founen de bern dat aerdich fen de ierdmantsjes.

„Hè, hè!” hwet woe it min by Sip.

Beppe hie it der al twaris úthelle. As se nou by mem west hie, scoe Sip
it wirk der al lang hinne smiten hawwe. Mar Beppe sei: „Bern moatte
leare om oan to hâlden. As se wolle, den kinne se ek.”

En wrichtsjes, al hie Sip nei in skoftke in fjûrreade kleur, se hie twa
skoerren hiel makke, en in knoopke oanset, en kreas ek!

Syp tearde de klean earst tige slof op. Mar do ’t Beppe him foardien
hie, waerden de steapeltsjes tige kreas en sa rjucht as in kjers.

Nei iten mochten se in skoft bûten boartsje.

De middeis wier der al in hiel steapeltsje gûd klear. En om ’t it do al
skimerjoun waerd, sei Beppe: „Sjesa, moarn ris wer.”

Se rommen de boel op, en nei ’t hja noch in skoftke sellich by Beppe
sitten hienen to praten, wier it bêdtiid.

Hwet fielden Syp en Sip hjarren nou great, nou ’t se safolle dien
hienen, hiel oars as foartiid. ’t Wier krekt, eft se âlder wirden
wieren; se koenen al safolle!

Alle dagen learde de Boskbeppe hjarren nije wirkjes. Dat learen wier
wol net sa maklik en se hienen der net altyd nocht oan, mar dêr lieten
se neat fen skine. Koenen se it ienkear, den wieren se sa bliid en
lokkich, en as it wirk dien wier, fortelde de Boskbeppe moaije
forhalen. Dêr kaem ek yn fen „tsjoenen”, en dat founen de bern tige
moai. Se harken der nei mei saun pear earen.

En noait wier de Boskbeppe lilk, hiel oars as by mem. Mar as se by mem
ek ris sa flink wieren?

„Hwet ha wy hjir nou al lang west, net Beppe?” sei Syp op in kear.

„Woenen jimme graech nei hûs?” frege de Boskbeppe.

Syp en Sip seagen hjar bliid oan en seinen: „Ja, Beppe.”

„Nou”, sei se, „den geane wy joun, ik scil de slide den foarkomme
litte.”

Hwet laken dy bern mankoarren bliid oan!

De jouns, do’t de moanne en de stjerren oan ’e loft stienen, kaem de
geiteslide foar. En howol ’t der gjin snie laei, dochs glied it maklik
oer de glêdde niltsjes fen de dinnebeammen, dêr ’t de groun mei
oerditsen wier.

„Nou haw ik twa _lytse_ berntsjes helle”, sei de Boskbeppe, en ik bring
twa _greate_ werom, dy ’t fen alles kinne. Hwet scille dy heit en mem
fen jimme raer opsjen!”

Dêr ynienen wier it: hou! Se wieren oan de rânne fen de bosk komd, by
de strjitwei. Dêr koe Beppe net ride en se sei: „Jimme moatte dizze
strjitwei mar gau út rinne, den binne jimme thús”.

De bern fleagen de Boskbeppe oan, sloegen hjar om bar de hannen om ’e
hals en bitanken hjar for alles, dat se fen hjar leard hienen.

Do weauwen se noch ris mei de hân en rounen op in draef de strjitwei
del.

Beppe moast nei in oare oarde om wer in pear bern op to heljen.

Dêr yn ’e fierte seagen se in ljochtsje barnen. Scoe it fen hjarren hûs
wêze? Ja! Se rounen as hazzen en tikken op ’e ruten: „Mem, heit! Hjir
binne wy werom!”

Mem en heit gyngen meastentiids let op bêd, om ’t se sa ûnwennich fen
’e bern wieren. En eltse joun hopen se, dat Syp en Sip thúskomme
scoenen. Se stauwen nei de doar en namen hjar ljeave bern yn ’e earmen.
Hwet wieren se bliid! Syp en Sip moasten yn ’e hûs op ’e tekst fen al
hwet se bilibbe hienen.

Do ’t mem hjarren op bêd brocht, sei se: „En nou scille wy moarn
meiinoar ús bêst dwaen, wier?”

De bern ûnthjitten it en ... dienen it ek.

De oare deis, do’t se nei skoalle wieren, foun mem de bêdden al
ôfhelle, en sa wier se gau mei hjar wirk klear. Nei it iten droege Sip
hiel handich de skûtels ôf, en Syp brocht dingen for heit foart, dy’t
heit yn ’e smitterij for de minsken makken hie.

En mem? Dy ûnthâldde mar goed, hwet de bern fen de Boskbeppe leard
hienen, al wier it ek noch sa slim en forfelend. En mem die krekt as de
Boskbeppe: se sette de bern flink oan ’t wirk. As de bern nei in hiel
set al ris wer forgeaten om goed en ljeaf to wêzen, den sei se: „Lytse
bern kinne hjar eigen baes net wêze, dat hawwe jimme ûnderfoun. Sûnder
praetsjes, dwaen hwet mem seit.”

Sa hie mem noch mear fen de Boskbeppe leard as de bern.

En tinke jimme, dat der ea wer rûzje en geskriem wier? En dat elk sei:
„Hwet binne dat ûnaerdige bern?”

Gjin tinken oan, elk mocht dy flinke, ljeave bern graech lije.

Jiffrou yn skoalle wier fensels ek tige bliid, dat dy twa dêrre sa
flink hjar bêst dienen. Do’t se wist, ho ’t dat ynienen sa kaem,
fortelde se op in kear it forhael fen de Boskbeppe oan de bern fen de
klasse.

Miskien koenen dy der ek hwet fen leare.

[Illustration]


[Illustration]




DE WITE WIVEN


In eintsje bûten it doarp, net fier fen de sédyk, stie oan de wei, dy
’t twisken greate koarnfjilden roun, it hûs fen lytse Jaep syn heit en
mem.

Krektsa gyngen mem en Jaep foart om heit fen it lân to heljen. Dêr
wieren in hiele bulte feinten en fammen oan it sichtsjen en binen. Jaep
koe se allegearre, hwent hy gyng wol faker mei mem nei de bou om heit
to heljen, ef om him iten to bringen.

Se hâldden allegearre tige folle fen de lytse jonge, om ’t er sa frij
yn ’t praten wier en suver net skruten ef bleu. Do ’t se him mei mem
oankommen seagen, laken se al en lange Gerrit rôp: „Moatte we wer
hynsteride, Jaep?” Do wrong it jonkje syn hantsje los út memmes en
skeat as in hazze op in lange laitsjende feint ta.

„Dach heit!” rôp er oan in man, dy’t in hiel ein fierder ôfstie; „ik
kom op it hynsder by heit!”

„To den!” sei Gerrit, dy’t al op hannen en foetten op ’e groun stie.

Mem en it oare folk laken hjar slop om ’t Jaep hast net op it hege
hynsder komme koe. Einlings siet er; hy hâldde it hynsder stiif beet
oan it blauwe baitsje. Dêr bigoun it bist to rinnen. Hwet hie Jaep in
wille; hy bleau goed sitten al roun de happe ek noch sa hird.

Och, och, hwet laken dy fammen en feinten, en heit en mem ek. Mar do’t
de happe tichte by heit kaem, bigoun er ynienen sa to stegerjen en to
springen, dat de jonge der amper op sitten bliuwe koe, en op ’t lêst yn
in heap ôfslein koarn tolânne kaem. Die er him sear? Wolné, it hynsder
en hy stienen gau oerein en wiernen allebeide fjûrread om ’e holle fen
dat draven.

„Wol heit my nou werom ride?”

„Nou, jonkje, dat wirdt my manskernôch; dou moast mar efkes op ’t
skouder, tinkt my.”

Ja, ja!” rôp Jaep, den kin ’k de sédyk sjen.” Heit tilde him op, en dêr
siet er, de hân op heit syn pet. Sa rounen se nei hûs.

„Ik sjuch de dyk, hwet is it dêr wyt boppe, heit, hwet is dat?”

[Illustration:  Ik sjuch de dyk, hwet is ’t dêr wyt boppe, heit.]

„Dat binne de wite wiven, jonge,” sei Gerrit, „dy sjugge, eft de bern
al op bêd binne, en as se noch ien fine, den nimme se dy mei nei hjar
glêzen stins op ’e boam fen de sé.”

„Och kom, Gerrit”, sei mem, „dêr is neat fen oan, jy scoenen de jonge
bang prate.”

De fammen seinen ek, det der neat fen oan wier.

„’t Is de dize ljeave,” sei Ant, „dat is jouns altyd sa, as ’t hwet
koeler wirdt bûten, den sette de dampen op.”

Mar Jaep seach ûnder ’t rinnen aloan nei de sédyk, dêr ’t sok wûnder
reach oerhinne flapte.

„Ja,” sei er, „it binne wite wiven, ik sjuch it”.

„Jawis”, sei Gerrit, „mar dou bist net bang fen hjarren, wol? Ljeave
bern dogge se neat, hear!”

Mem seach Gerrit tige lilk oan en sei: „Ik wol net lije, dat jy him
sokke praetsjes wysmeitsje, hy kin der tonacht wol fen dreame.”

Gerrit lake der hwet om, mar hy bigoun dochs mar oer hwet oars to
praten, hwent hy woe it jonkje net bang meitsje.

Einlings wieren se yn ’e bûrren. Dêr moasten se allegearre ûngelikense
kanten út. „Goê-joun!” rôpen se allegearre en do panderen heit en mem
en Jaep allinne fierder.

It jonkje wier stil; hy seach noch altyd nei de wite wiven, dy’t dêr
boppe de sé omsweven. It like, eft se oer de dyk hinne dounsen. Hy koe
hjarren antlit net sjên, dêrfor wieren se to fier ôf. Wylst heit en mem
meiinoar praetten, prakkesearre hy mar aloan oer dy wite forskinings,
dy’t in glêzen hûs hienen op ’e boam fen de sé. Bang? né, dat wier hy
net. Hy woe bêst ris nei de boam fen de sé ta om moaije núnders to
siikjen en al dy frjemdsoartige fisken to sjen, dy’t yn syn printeboek
stienen. Dy scoenen wol net yn de stins komme meije.

Einlings wieren se thús. Mem snie gau it iten ré; en do’t se kofje
yngetten hie en Jaep in glês mâlke jown, gyng se hwet sitten to
breidzjen. Heit lies de krante.

„Dou fregest net iens, eft heit ek mei dyn skipke oan ’e gong scil,”
sei mem.

„Hea né,” sei Jaep, „ho kin ’k dêr nou net om tinke; docht heit der
strak hwet oan?”

„Nou, de mêst kinne we joun wol dien meitsje, mar ik moat efkes nei
bûrren om my skeare to litten, det folle scil der wol net fen komme.”

Wylst mem de tafel ôfromme, helle Jaep gau it skip. It wier ien fen in
greate klomp fen Gerrit. Heit makke fen in kantich houtsje in roune
mêst, dy’t boppe hwet tinner wier as ûnder. Do’t heit him mei it mês
goed roun skrabbe hie, sei er: „Nou gean ik foart hear, den moastou mem
mar om in stikje skoerpompier freegje en him dêrmei moai glêd wriuwe.”
Mem joech it him. Sjonge, hwet waerd dy mêst moai! Do’t it dien wier,
sei mem: „Sjesa, nou moastou de boel mar gau opbergje, hwent it is hege
bêdtiid.”

Jaep die, hwet mem sei en laei al gau op bêd yn it keammerke, dat op ’e
sédyk útseach. Mem bistoppe him en sei: „Gau sliepe hear feint, mem
giet hwet foar it hûs stean to breidzjen.

Jaep die de eagen wol ticht, do’t mem foart wier, mar hy sliepte sa gau
net as oare jounen, hwent hy moast aloan oan ’e glêzen stins tinke.
Hwet scoe dat moai wêze, det jy oan alle kanten útsjen koenen en oeral
fisken seagen!

Gerrit hie sein: se namen wol bern mei dêrhinne. Och, hwet scoe hy
jerne ris mei wolle. De wite wiven wieren ommers neat net kwea.

Do ’t hy in hiel skoft mei de eagen ticht lein hie, die hy se efkes
iepen, en hwet seach er? It finster stie iepen. Forsichtich stapte hy
fen ’t bêd en seach nei bûten. It wier noch lang net tsjuster, mar hy
koe de dyk net sjen, hwent it nôt stie der foar.

Scoe hy ris bûtendoar gean om to sjen, eft se der noch wieren? Hastich
die er hwet klean oan en klom troch it finster nei bûten.

Hird roun er it lânpaedtsje del, dat troch it nôtfjild gyng, hwent
nimmen mocht him sjen. As hy dêr mar ienkear wier, koe dat ek net,
hwent it nôt wier folle heger as hysels.

Hy roun dryst troch, rjucht foarút. Mar it wier noch in hiel ein. As hy
in nôtfjild troch wier, kaem hy troch in ierapellân en den wer nôt.
Aloan folge hy itselde paedtsje, it sépaedtsje.

Mar ûnder it rinnen waerd it al in bytsje tsjuster, en ús lytse man, dy
’t niis ek al sa roun hie, waerd hwet wirch. Hy roun al stadiger en
stadiger en syn eachslidden waerden sa swier....

„Efkes”, sei er, „moat ik sitten gean om út to resten, den kin ’k aenst
wol wer fierder”.

Hè, hwet siet hy dêr noflik tsjin in stûke oan. Nou scoe hy ris sjen,
goed sjen ... as ’t wier, dat de wite wiven kamen. Den scoe hy freegje,
eft er efkes mei mocht om de stins to sjen. Mar syn eagen woenen net
iepen bliuwe.

En dochs ... ja, dêr kaem hwet wyts oansweevjen. Syn hertsje kloppe—ja,
it kaem neijer; mear en mear hiel fine frouljue mei wite gazen klean
sweven om him hinne.

Jaep woe hwet sizze, mar it wier allegearre sa wûnder, dat hy hâldde
him mar deastil. Ynienen fielde hy, dat er omheech gyng, de loft yn.
Deun om him hinne sweven de gazen klean fen de séfrouljue. Hy koe
hjarren net sa klear sjen, hwent it wier krekt eft it tige mistich
wier. Mar dochs fielde hy, dat er fierder sweve, al mar fierder twisken
de wite wiven. Under him seach er de fjilden en de huzen en einlings de
sédyk.

Nou seach Jaep oer de greate sé: Dêr wier gjin mist. Hwet koe hy dêr
fier sjen. De moanne skynde oer de rimpelige wetterflakte, sadat it
like, eft de lytse weachjes fen silver wiernen.

Mar dêrre, oan it strân foartby, dêr seach hy hwet yn it wetter
dobberjen. It wieren skipkes; mar hiel nuvere. En ear ’t Jaep it wiste,
siet er al yn sa’n skipke.

Eigentlik wier it gjin skipke, mar in greate skulp mei prachtige
parlemoernen kleuren fen binnen. Krekt sa’n ien as mem yn ’t lyts op ’e
skoarstienmantel hie. Der sieten ek seiltsjes op, fen itselde wite gaes
as de klean fen de séfrouljue, sa tin, dat jy de moanne en de stjerren
en de silveren rimpeltsjes fen de sé der trochhinne seagen.

Neist him siet in séwiif. Nou yn it ljocht koe hy hjar goed sjen. Se
seach der sa fyn út as in fé út in mearkeboek. Hjar hier like silveren
spinreach en hjar eagen diamanten stientsjes; hjar wide gazen jurk
wappere troch de wyn.

Yn de oare skipkes sieten nou ek wite wiven, hy koe se allegearre klear
sjen.

Dêr ynienen gyngen de skipkes foart. Hiel fluch glieden de skulpen oer
de silveren weachjes, en wyld wapperen de gazige seiltsjes.

Mar hwet wier dat? Hwêr kaem dy moaije muzyk wei? It wier ef’t in
fyoele song. Dat dienen de séwiven, hy seach it oan hjarren mûlen. Och,
hwet hearde dat sêft en moai! En al mar hippelen en dounsen de flugge
skipkes fierder....

Mar ynienen—floep—skeaten se tagelyk ûnder wetter. En Jaep? Dy wier net
ienris bang ûnder wetter, al sonken de skipkes ûnder him wei, hwent
sjuch, hy wier gjin gewoan jonkje mear, hy wier foroare yn in
wetter-jonkje. Syn foetten wieren foroare yn in fiskestirt en hy koe
samar swimme. Twa fen de wite wiven hâldden him elk by in hân en de
oaren wieren ek om him hinne. Hy koe it klear sjen oan de ljochtsjende
eagen.

Mei foarsje gyngen se skean de djipte yn, en mei ’t se djipper kamen,
waerd it tsjusterder en tsjusterder.

Einlings glinsteren der ljochtsjes yn ’e fierte. It wier de glêzen
stins!

Och, hwet wier it dêr moai! Troch in greate poarte kamen se yn in hiele
romme seale, alhiel fen glês. Greate pearels, dy’t ljocht útstrielen,
hongen oan ’e souder twisken de prachtichste slingers fen wier. De
groun wier bisiedde mei kleurige núnders en skulpen en oare dingen. En
ek woechsen der alderhande frjemdsoartige séplanten. Somliken hienen
sokke greate blêdden, dat de wite wiven se for sitplak brûkten.

En it moaiste fen dat alles wier, dat de wûnderlikste fisken en oare
dieren by de glêzen lâns swommen.

Jaep gyng deun tsjin it glês oan sitten om út to sjen.

Hwet seach hy dêr in heap fisken, lytse en greate, gûds mei en sûnder
kleur, moaije, en rare dêr ’t hy hast bang fen waerd. Botten en skollen
swommen dêr ek; dat liken wol fûgels; hjar greate finnen liken de
wjukken. En ielen en séstjerren wieren der!

Jaep treau syn noas plat tsjin it glês om mar safolle mûlk to sjen.
Hwet in grouwe fisk! Dat scoe wol in walfisk wêze, tocht him. Foart
wier de walfisk wer. Dêr fierderop, hwet wier it dêr tsjuster yn ’e sé,
krekt as de loft by nacht.

Hwet wier dat dêr? Hiel lytse ljochte dingkjes sûnken stadich nei
ûnderen en al mar kamen der mear fen boppen. Jaep frege oan ien fen ’e
wite wiven: „Hwet is dat dêr?” Se seach, hwêr’t hy wiisde en sei: „Dat
binne triennen fen dyn mem; dy stiet oan it strân to skriemen, hwent se
tinkt dat hjar jonkje fordronken is.”

[Illustration:  Dat binne triennen fen dyn mem.]

Hwet skrok Jaep dêrfen; en mei triennen yn de eagen sei er: „O, ljeave
séfrouwen, bring my gau nei mem, hwent ik bin samar stil foart roun.”

„Ik tochte”, sei in séfrou, „datstou ús moaije glêzen stins sa graech
sjen woeste; en nou bistou der noch mar krekt en nou wolst foart.”

„O,” rôp Jaep, dy’t al mear en mear triennen sinken seach, „ik kin hjir
net mear bliuwe, „memke, memke, ik kom”, en hy snokkere derfen.

De wite wiven hienen meilijen mei him. Se dienen de glêzen poarte
iepen, namen him by de hân en swommen sa hird as se koenen op de
sinkende ljochtsjes ta.

Al gau wieren se deunby, en nei’t se mear nei boppen kamen waerd it
ljochter en ljochter.

Ynienen wiernen de wite wiven fordwoun. En Jaep? Dy stiek de holle
boppe wetter en—seach foart by him syn mem.

„Memke,” sei hy, „hjir bin ’k al wer.”

Syn mem fleach op him ta en tilde him op. En sjuch, do’t hy út it
wetter wier, wier ynienen syn fiskestirt fordwoun.

Hy skriemde noch tige en mem ek.

Mar do’t hy goed taseach—hie mem him út it wetter helle? Hy seach gjin
wetter, mar wol in lân fol stûken.

Mem rôp lûd: „Ik haw him foun.”

En ta Jaep syn greate binijing kamen der ynienen allegearre minsken
twisken de stûken wei, mei lantearnen yn ’e hân. Hwet rounen se hird op
hjarren ta. Earst kaem heit. Hwet wier dy wyt om ’e holle en hwet seach
hy ûntdien! „Lokkich!” sei hy, „hwer wier der?”

Gerrit en alle feinten en fammen en bûrljue kamen nou om hjarren hinne.
Somliken skriemden, mar allegearre seagen se bliid nei it lytse jonkje
op memme earm.

„Laei er hjir yn it nôt?” fregen se.

„Ja,” sei syn mem, „hjir laei er to sliepen”.

Do naem heit syn jonkje op ’e earm en allegearre gyngen mei dat út, op
hûs yn. Underweis fregen se him, hwerom ’t er dochs foartroun wier.

Jaep fortelde, dat hy wier-wier by de séwiven wêst hie yn de glêzen
stins. „Jy hawwe it net ljeagene, hear Gerrit, it wier tige moai!” En
myn foetten wieren foroare yn in stirt en dêr swom ik mei”.

Hy woe it net leauwe, do’t se tsjin him seinen det it net wier wier;
det hy it dreamd hie, do’t er yn it nôt laei to sliepen.

De oare deis lykwols fortelde syn mem him ho kjel se wirden wier, do ’t
se it bêd leech foun hie, en ho’t do alle minsken, dy’t der fen
hearden, mei holpen om him to siikjen, oan ’t se him einlings sliepende
tsjin in stûke oan foun hienen.

Do bigriep Jaep alles. De triennen kamen him wer yn ’e eagen, nou ’t hy
wist, ho’n eangst heit en mem om him útstien hienen. Hy fleach hjarren
om ’e hals en sei: „Wier, wier, ik scil it noait wer dwaen!”

[Illustration]


[Illustration]




DE WETTERBERNTSJES


In greate boerkerije stie net fier fen de marswâl. Dy hie in opfeart
nei de mar, en dêr kamen ek allegearre lytse sleatsjes yn út, dy’t om
’e pleats hinne rounen.

It wier simmer, en den is it tige moai yn ’e sleatten. Lâns de kanten
stie heech reid mei heappen moaije glânzige plommen. Yn it wetter
groeide wier. Dat binne prachtige slingerplanten mei kronkeljende
stâllen fol fine grine bledtsjes, sims hiele bosken, sadet de sleat fol
like. Ek wieren dêr wetterlyljes. Dy driuwe op it wetter, mar ûnder
wetter sitte de lange stâllen. Dy komme út de boam fen de sleat, dêr
sitte de woartels yn. Op ’e boam laei sân mei núnders, en it wier dêr
krekt sa ljocht as op it lân, hwent it wetter wier sa klear as glês.

Yn dy sleatten wennen alderlei bisten: fisken, ielen, kikkerts,
salamanders, tûrren, wetterspinnen en alderhande oar lyts gnob.

Mar—der wennen ek wetterberntsjes! Hiele lytse bizige dikkertsjes
wieren it, net greater as de fiskjes dy’t dêr swommen. Se hienen greate
roune eachjes, krekt as de fisken en dy glinsteren altyd fen nocht.
Binammen as se hjarsels hwet bakeren yn de sinne op de greate blêdden
fen de wetterlylje, seagen se der dochs sa alderljeafst út. Hjar boskje
hier waerd troch de wyn opdroege, en dy lokjes wieren den sa glânzich,
dat it wol sinnestrieltsjes liken.

[Illustration:  . . . as se hjarren hwet bakeren yn de sinne.]

Witte jimme, ho’t se op sa’n blêd kamen? Swimme koenen se fensels net,
hwent se hienen gjin fluezen twisken de teannen en fingers, lyk as de
froasken. Se kuijren op ’e boam fen ’e sleat, en as se nei boppen
woenen, sochten se in stâlle fen in blêd en klommen omhegen as in
matroaske yn de mêst. Mar as se op it lân wêze woenen, moasten se noch
folle heger klimme. Se sochten den de tsjokste reidpylk—hwent de
tsjokste is fensels de langste—en den klommen se omheech, omtrint oan
’e plom ta. Hwet koenen se den fier sjen: oer de hiele mar en oan’t de
boerkerije! Boppe-oan wier de pylk fensels tin en bûgde om as in
wetterberntsje sa fier klimme doarst. Den hongen se oer nei de kant fen
it lân en de greate reidpylk sette hjarren (mei in earbiedige bûging)
op ’e groun. Dêr makken se de plom oan in lange raei fêst, hwent
sadaelks moast de pylk hjarren wer yn ’t wetter bringe. Hwent yn it
wetter woenen se ljeafst wêze; dêr seagen de minsken hjarren net. Se
wieren gânsk skruten for de minsken ... mar net for de bisten. De
bisten wiernen de frjeonen fen de wetterberntsjes, dy hâldden tige
folle fen hjarren. Witte jimme, ho’t dat kaem? Omdat de wetterberntsjes
de bisten altyd holpen; hwent de wetterberntsjes wieren gochem en de
fisken en oare bisten sims dom. Faken swom ien yn in net, dat in fisker
dêr delset hie, en scoe grif tamakke wêze, as in wetterberntsje him net
forlost hie.

In froask wier ris troch in eibert yn ’e poat biten, mar hy koe noch
krekt foartkomme. Krôljend fen pine founen de wetterberntsjes it earme
dier mei in stikkene poat. Se forbounen him mei in krûdich blêd, en mei
in wike koe de froask wer springe as de bêste.

De salamanders, de spinnen en de oare dieren fregen altyd oan de
wetterberntsjes hwer’t se hjarren aeijen lizze scoenen, en dizze wisten
sokke feilige herntsjes oan to wizen, det de bisten net hoechden to
tinken, det se sa kwea koenen.

Jimme kinne bigripe, ho’t de bisten mei de wetterberntsjes op hienen!

Mar op in kear barde der hwet ôfgrysliks. In fisker kaem mei in
skepnet; hy botste it ûnfortocht ûnder wetter en—skepte tafallich in
wetterberntsje op. As de reek klom it oer de rânne, en mei in lûde bots
sprong it wer yn it wetter. Hwet wier dat earme sloofke binaud! En hwet
skrokken de oaren en de bisten fen it foarfal. Se stauwen útmankoar en
se flechten troch it grommige wetter nei de forbirgenste herntsjes,
dy’t se fine koenen.

De fisker hie it berntsje lykwols al sjoen, en die gjin lichten ear ’t
hy it wer hawwe scoe. Mar it lokte him net. Hy kearde sûnder bút nei
syn arke, dy’t yn ’e opfeart laei, werom.

„Soa Evert,” sei de boer, dy’t op it hiem stie; „in goede fangst hawn?”

„Omtrint,” sei de fisker.

„Omtrint?” frege de boer, „ho mienstou dat?”

„Nou,” sei de fisker, „ik haw krektsa sa hwet wûnderliks bilibbe, det
ik noch tsjin mysels siz: „Evert, jonge, bist’ wekker, ef dreamst’?”

De boer kaem neijer, en naem syn pypke út ’e mûle: „Ho sa, man?”

„Wol, ik tink, nou scil ’k mei it skepnet hwet lytsgûd fange út ’e
sleatsjes, for ies ... en dêr skep ik in libben berntsje op!”

„Och, rin man!”

„Wier, wier, ik sjuch it noch oer ’e rânne fen it net fallen. ’k Haw
der de hiele middei noch nei fiske, ’t wier net greater as myn hân.”

„Ho is ’t mûlk, ho kin ’t bistean!”

De boer skodde syn holle yn prakkesaesje, en de fisker skodde syn holle
yn prakkesaesje.

Swijend gyngen se beide nei hûs en elk for him fortelde it oan syn
wiif.

De boerinne waerd der oerstjûr fen, do’t se it hearde, hwent se wier sa
mâl mei berntsjes, en se hie gjin.

„Dou moast nei Evert gean,” sei se tsjin hjar man, „en siz, dat hy gjin
lichten dwaen moat, hwent det hy in skoandere bileaning hawwe scil, as
er in berntsje fangt for ús. Sels hawwe se dochs al genôch.”

De boer siet mar to prakkesearjen en sei neat. Hy scoe ek graech ien
hawwe wolle. Hwet like him dat aerdich ta. As hy jouns fen ’t lân kaem
en der scoe in lyts berntsje op syn knibbel kladderje en yn syn bird
omtyskje....

„Forstiest my net?” sei de boerinne hwet ûnfordildich, „dou sitst’ dêr
mar to dreamen!”

„Ja, ja,” sei de boer, „ik bitink my dêr krekt op hwet, dat noch better
is. De fisker en de feint moatte it sleatsje ôfdamme, den mealle wy it
droech fennacht!”

„Dat is in ynfal!” sei de boerinne, „den kin it noait ûntkomme.”

De boer stapte nei de fisker en de feint en ûnthiet hjarren in fikse
bileanning, as se noch dizze nacht it sleatsje ôfdamme en droechmealle
woenen.

Dêr lieten se it ear wol nei hingje fensels, hwent se wieren tige
nijsgjirrich om it berntsje ris fen tichteby to sjen. En den noch in
bileanning ta!

Se gyngen mei in kroade en twa lodden nei it plak, dêr’t it sleatsje yn
’e opfeart útkaem. Kroaden- en kroadenfol modder smieten se der yn.
Do’t se krekt klear wieren, kaem de boer.

„We treffe it,” sei hy, „der is in aerdich wyntsje.” De mounle waerd
oan ’e gong makke en dy bigoun nou it wetter út it sleatsje to sûgen en
yn de opfeart út to smiten.

„Jimme binne krekt foar tsjuster ré komd”, sei de boer.

„Moat der tonacht ek immen by de mounle bliuwe?” frege de feint.

„Ei né”, sei de boer, „as we der moarnier hiel bitiid binne, den kin ’t
noch net leech wêze.”

Sa pratende oer hjar plan, dat nou net mear mislearje koe, gyngen de
manljue nei hûs.

En de wetterberntsjes, en de bisten? Amper wieren se hwet bikomd fen it
ûngefal, dat hjar kameraetsje omtrint oerkomd wier, ef se hearden it
skriklike gewelt fen de kroaden fol modder, dy’t yn it wetter ploften!
Se rydbosken fen eangst en kroepen yn de uterste herntsjes, dy’t se
fine koenen, en bidobben dêrre hjarsels heal ûnder it sân. Se tochten,
dat der wol tsien fiskers tagelyk mei skepnetten dwaende wieren. Se
doarsten gjin wird sizze en gjin lid forroede.

Op it lêst hearden se neat mear. It wetter, dat earst tige grommich
wier, bigoun to bisinken. En se koenen mankoar wer sjen. Stadich-oan
kamen se nei mankoar ta, de bisten ek. Se praetten inkelde wirden:
Hienen se ek heard, det in kameraetsje fongen wier? Né.

Mar ien berntsje wist der mear fen: it wier modder, dat yn it wetter
smiten waerd, gjin skepnetten. Hy hie, efkes foar ’t it gebear bigoun,
manljue by de sleat stean sjoen njunken de mounle, en ôfharke, hwet se
bipraetten.

„Se wolle ús allegearre fange en deameitsje frjeonen”, rôp it, „wy
binne forlern.”

„Ho sa?” rôpen alle oaren, en krongen om it oerstjûre berntsje hinne.

„Se hawwe de sleat oan beide einen ôfdamme, ik woe jimme noch warskôgje
om to flechtsjen, mar ik doarst my net forroede! En nou wirdt de sleat
leechmeald.”

O, o, o, hwet waerden se nou eangstich! Lûd bigounen se to skriemen en
to kleijen: „We binne forlern! we gean dea! we wirde fongen!”

„Ik wol ljeaver dea as by de minsken wêze”, sei ien, „hwent dy binne sa
wreed. Se hawwe myn bêste frjeon, silverstirt, ek fongen, en deamakke.
Syn kop hawwe se der ôf snien en wer yn ’t wetter smiten. Dy leit
jinsen ûnder de greate skulp bidobbe.

„Ja,” rôpen de oaren, „de minsken binne sa rou!” En fennijs bigounen se
to kleijen. De fisken en froasken en sa swommen der omhinne. Se koenen
sels net prate, mar se forstienen alles. „Litte we hjirre dochs net sa
stean bliuwe to gûlen”, sei in trochtaestend berntsje. „Litte we sjen,
ef’t der noch in gatsje iepen is, dêr ’t we meiinoar troch flechtsje
kinne!”

„Ja, ja,” rôpen somliken, mar oaren skodden mei de holle.

„Litte de fisken der ris hinne gean to sjen,” sei in berntsje, „dy
binne samar werom.” Dêr swommen de fisken al hinne, sa hird as se
koenen. Nei eltse kant in kloft. Mar se wieren gau werom en seagen like
drôf. De wetterberntsjes koenen klear oan hjarren eagen sjen, dat se
gjin gat foun hienen. Hwet nou?

„Wy kinne _wol_ flechtsje!” rôp in hiel skrander berntsje ynienen, „we
kinne oer de daem klimme.”

„Hwet!” rôpen se allegearre, „en ús trouwe frjeonen den? Dy yn ’e steek
litte? Noait! Meimankoar flechtsje ef meimankoar stjêrre!”

„Hwet scoe ’t ek jaen,” sei in oar; as we oer de daem kamen, scoenen se
ús dêr dochs wer efter sitte nou ’t se ienris witte, dat we der binne!”

„We moasten oer de oare daem yn ’e mar flechtsje”, sei it skrandere
berntsje.

„Och,” sei in oar, „yn de greate dûnkere mar, dy is sa djip en woelich,
dêr kinne wy dochs net libje!”

„Ik wit hwet, ik wit hwet,” rôp ynienen it berntsje, dat hieltiid stil
sitten hie to tinken; „wy kinne mei ús frjeonen flechtsje oer de mar!”

Allegearre hâldden se nou de siken yn, ek de bisten forweegden gjin
fin.

„Wy moatte allegearre oer de daem kladderje,” sei it wize lytse ding,
„elts mei ien fen ús frjeonen op ’e nekke; de iene in fisk, de oare in
iel, en dy’t krûpe kinne moatte hjarren sels rêdde.”

„Ja, ja,” rôpen allegearre, en dounsen fen wille en de fisken kwispelen
mei de stirt.

„En,” forfette it wize berntsje, „den moasten ús frjeonen ús wer op
hjarren rêch nei it oare ein fen de mar swimme!” Do sloegen de fisken
sa fûl mei de stirt, dat it wetter lofts en rjuchts tsjin de
wetterberntsjes oan kletste. Sa bliid wieren se, dat se den ek wer hwet
for hjarren dwaen koenen.

Under fleurich gejûchhei gyng it nei de daem. It wier nou al
piktsjuster omtrint. Mar safollesto better: den koe nimmen hjarren
sjen. Dêr bigoun it—de fisken seagen der wol hwet tsjinoan. As se út it
wetter kamen, krigen se it tige binaud, dat wisten se wol. Krekt sa
binaud as wy ûnder wetter wêze scoenen.

Mar—se moasten dochs, oars gyngen se dea! Hwet koenen se al bêst
fornimme, dat it wetter sakke.

De moedichste fisken lieten hjarren earst oersjouwe. De krigelste
berntsjes rounen sa hird se koenen mei hjarren ljeave fracht oer de
kluten. Oan de oare kant lieten se de fisken rimpen yn it wetter
tommelje, hwent och, dy wieren sa binaud.

Somlike lytse fiskjes wieren sa eangstich, dat se hjarren net oerbringe
litte doarsten.

’t Wier in hiel kerwei hear, hwent der wieren in hiel soad fisken, en
se wieren swier for sokke lytse berntsjes. En hwet slimmer wier, se
moasten oanskrippe, hwent it bigoun al to daegjen. En as de feint ris
kaem!

Noch inkelde lytse bange bistkes moasten oerbrocht wirde. Se doarsten
hast net, mar der stie noch mar sa’n bytsje wetter, dat se hjarren wol
drage litte _moasten_.

Do’t it lêste berntsje mei it lêste fiskje midden op ’e daem wier,
rôpen de berntsjes: „Dêr komt in keardel oan!”

It wier de feint, dy’t al deun by wier. Hwet roun dat earme berntsje
hird. It stroffele omtrint oer syn eigen foetten, mar it liet syn djûre
fracht net yn ’e steek.

De feint, dy’t it roppen heard hie, fleach nei de daem.

„Gau, gau!” rôpen de berntsjes.

De feint seach se al en fleach op hjarren ta. Mar krekt, do’t er mei
syn greate hannen it lêste berntsje pakke woe, sprongen se allegearre
ûnder lûd gegûl yn it wetter. Ek it lêste berntsje trûzele
holderdebolder mei syn frjeon by de daem del.

De feint plofte op syn liif om it noch to krijen, mar it wier mis. Do’t
hy wer oerein stie, kriet hy: „Se binne foart, allegearre flechte!”

De boer en de fisker kamen ek ridlik gau. Se hearden, hwet de feint
fortelde fen de jûchheijende kloft berntsjes, dy’t him krekt ûntkomd
wieren.

Drôf seagen se mei hjar trijen nei de lege sleat, dêr’t gjin libben
wêzen mear yn wier. En fortretlik gyngen se nei hûs.

De boerinne hie der noch it meast mei to dwaen. De triennen kamen hjar
yn de eagen, do’t se hearde hwet bard wier en dat se gjin berntsje
krige.

Yntwisken rôllen de wetterberntsjes fen wirgens en ek fen de stream,
omtrint ûnderstboppe yn dy djippe sleat. Mar mei gauwens sieten se op
de rêggen fen de frjeonen en—dêr gyng it hinne, sa hird, dat se oppasse
moasten om net to fallen.

[Illustration:  dêr gyng it hinne, sa hird, det se oppasse moasten om
net to fallen.]

Hwet wier it in lange reis. En hwet wier hjir in wetter! De fisken
swommen ticht oan it oerflak, hwent dêr is it folle ljochter as yn de
djipte. Sims stieken de kopkes fen de berntsjes boppe wetter út. Hwet
wieren se fleurich! Se songen hjar moaiste sangkjes ûnderweis. Dat
founen de fisken krekt sa fijn. Se koenen wol helte hirder swimme as
oars, mei sokke ljeave frjeonen op ’e rêch.

Einlings, einlings wieren se oan ’e oare wâl, krekt by de yngong fen in
lyts sleatsje. En do’t se dat ynswommen, founen se in lyts, moai poelke
mei rêstich en klear wetter. Prachtich wier it dêr!

Se klommen fen ’e fisken ôf om alles better to bisjen. Hwet in gaedlike
wente wier dit, noch geryfliker as it sleatsje, hwent hjir wier folle
mear romte. Hjir groeiden noch mear wierplanten en lyljes en oare
blommen. In pear berntsjes klommen al gau yn it reid nei boppen, en
fortelden oan de frjeonen yn it wetter, dat der nearne in pleats to
sjen wier. Allinne dy, dy’t se ûntflechte wieren, mar dy wier nou sa
fier foart....

Hwet sliepten se dy nacht rêstich neist mankoar op ’e boaijem fen it
poelke.

De oare deis stelden se út om in great feest to jaen oan de nije
bûrljue. Dêr kamen einen, reidhintsjes, fiskefangers, kikkerts, fisken
en sels in greate eibert.

Dy bisten moasten fensels alles witte fen de eangst en de gefaren, dy’t
de nije biwenners útstien hienen.

„Mar hwerom woenen dy minsken jimme dochs fange?” frege de eibert oan
de wetterberntsjes.

„O,” sei it lytse wize berntsje, „ik haw de boer sizzen heard, dat se
gjin bern hawwe, en det syn wiif sa jerne ien hawwe woe.”

De eibert seach do tige earnstich en sei: „Soa, soa, dat wist ik net.”

De oare wyks seagen de berntsjes in flagge mei pompeblêdden op ’e nael
fen de boerkerije wapperjen. De boer en de boerinne hienen in echt
berntsje krigen.

Hwet wieren de berntsjes dêr bliid om.

Dêrre yn it poelke oan ’e oare kant binne se lykwols wenjen bleaun. En
dêr wenje se noch oan’t hjoed de dei.

Se hawwe noait wer lêst fen minsken hawn, hwent nimmen kin dat poelke
fine, it leit yn—Dreamelân.

[Illustration]


[Illustration]




DE ELFE-KENINGINNE


Hette wenne by syn pake en beppe yn in earmoedich húske oan de seame
fen de bosk. Syn heit en mem wieren beide jong stoarn en sadwaende wier
hy al as lytse jonge by pake en hjar komd. Pake fortsjinne syn brea mei
houtkapjen. Hette, dy’t nou al fjirtsjin jier wier, naem pake al
aerdich hwet wirk út ’e hannen. En dat wier mar goed ek, hwent de âld
man waerd minder, sadet it sims mar krap omkaem. Ho yndrôf seach beppe,
as pake en Hette de bosk út wei kamen en se koe hjarren net oars jaen
as in pear stikken brea. Mar dat barde lokkich net faek, hwent Hette
skrepte sa hird as er koe mei.

Op in kear, dat it ris tige kâld en rou hjerstwaer wier, sei Hette:
„Bliuw jy hjoed mar thús pake, ik kin ’t allinne wol dwaen.”

Beppe suchte en sei: „Koenen jimme mar allebeide thús bliuwe. Hear sok
waer!”

Mar dêr woe Hette neat fen hearre. Hy naem fluch de bile op it skouder
en teach der op út, for it earst allinne. Beppe hie him tige oanpoanne
om forsichtich to wêzen en him mei dit rouwe waer mar net to fier ôf to
jaen. Mar hwet joech hy om hwet wyn, hy scoe hjoed ris gnap hwet
fynmeitsje.

Hy wraksele tsjin de forheftige wyntwirren yn, dy’t him sa troch syn
forsliten âld jaske waeiden, dat it him kâld oer de lea gyng. Hy trape
lykwols flink troch en roun sahwet in heal ûre de bosk yn, dêr ’t it
tsjusterder waerd nei ’t er der djipper yn kaem. Mar ek lijer.

Einlings wier hy op it plak, dêr ’t er wêze woe. Dêr woechsen in pear
kanjers fen beammen fen geef en sterk hout. Dy moasten hjoed del.

Krêftich kappe Hette der op yn. Hy swaeide de bile, dat de stikken hout
him om de earen fleagen. Nou en den moast er syn hannen bûtse om ’t dy
him priken fen de kjeld. Den bigoun er wer mei nije krêft. De wyn gûlde
akelik yn de hege, keale twigen, mar Hette hearde it net.... Noch in
pear slaggen, den moast de beam falle. Hy swaeide de bile sa fûl as er
mar koe....

Heislik gekjirm klonk der ynienen troch de bosk.... Hette sloech mis,
de bile skampte út en rekke syn foet. In greate gjalp bloed kaem troch
syn hoas. Hy foel fen pine efteroer en rekke ringen bûten westen.

Hette moast him ris efkes bitinke, do’t er de eagen opsloech. Hy seach
ta syn greate binijing, dat er op in frjemdsoartich bêd laei. Net yn
beppe hjar bedsté, mar op in bêd fen moas, op in skadich plakje fen in
moai simmersk bosk. Dat koe net wier wêze, tocht him, en hy taestte om
him hinne om to fielen, eft al dat moais der wierliken wier.

Ja, dochs, it koe gjin dream wêze; syn foet siet yn wite wynsels
biwoelle. Nou kaem him de hiele stoarje fen it beammekapjen yn it sin.
Mar ho wier hy hjir dochs yn de goedichheit komd? Hy seach om him
hinne. Hwet groeide en bloeide hjir alles. Hy snúvde de hearlikste
geuren yn fen beamblossum en blomte, en hearde de moaiste fûgelsangen.
Mar minsken hearde hy net. Fier koe hy ek net om him hinne sjen, hwent
oeral wier ticht struwel.

Do ’t er lykwols sa in skoftke yn prakkesaesje om him hinne sjoen hie,
seach er ynienen efter in beam hwet ljochts forwegen. „Is dêr immen?”
frege er. Dêr kaem in wêzentsje neijer sweevjen. Wier dat in ingelke?
Hette hâldde syn siken yn: se wier sa fyn fen lea, en los omsweve hjar
gazich-gouden reach. Oan de skouderkes hie se sêft kleurige
flinterwjukken; en hjar bloun hier wier fen sinneljocht oerglinstere.

Tel siet it teare wêzentsje op in stien neist de forhearde Hette. Se
frege, eft er ek pine oan syn foet hie en eft er wol wiste, hwer’t er
wier.

Hette andere, dat er grif yn ’e himel wier by de ingelkes.

Do lake it wêzentsje en sei: „Jy binne by de elfen. Us keninginne
stjûrde ús om jo to heljen út de bosk. Mei hûnderten hawwe wy jo yn in
net lein, en it fleanende hjirhinne droegen. Ek hawwe wy jou foet
forboun. Us keninginne komt hjir sa daelks by jo. Mar wacht, jy scille
wol honger hawwe.”

[Illustration:  Us Keninginne stjûrde ús om jo to heljen.]

De wjukjes forweegden en se fleach omhegen nei in beam, dy ’t fol
moaije ripe apels siet. Se plôke der ien ôf en kaem dêrmei delsweevjen.
Mei in frjeonlik glimke lei se him yn Hett’ hannen en sei: „Yt mar op,
ik kom gau werom.” En foart teach se.

Hette wier al hwet fen ’e wize. Nei in skoftke kaem hy der pas ta om yn
de apel to biten. Dy die syn toarstige kiel goed, hy knapte der alhiel
fen op. Hwet wier it hjir dochs moai en stil. Hy koe syn eigen
sykheljen hearre. En dochs like alles to forwegen. Dat kaem fen de
bûnte kleuren; fen de flodderjende flinterkes, de iverige bijkes en de
boartsjende fûgeltsjes.

Mar dochs hearde hy hwet...? ja, dêr kaem hwet oanrûzjen. Fen alle
kanten seach er nou elfen to foarskyn kommen. Mids hjarren gyng de
elfe-keninginne, like tear en fyn, mar dochs greater as de oaren. Se
hie ek wjukjes en hjar gazen klaed wier mei goudloverkes bistruid.

Mei hjar blauwe for-jit-my-net-eachjes seach se Hette oan, en lei do
hjar blank hantsje op syn holle. Forlegen seach er hjar oan. De elfkes
stienen der omhinne. „Ho is ’t myn frjeon”, sei se, „it bettert wol
hear, wêz gerêst.”

Hette woe de elfkes bitankje for hwet se for him dien hienen. Mar hy
koe gjin wirden fine. Hy koe se allinne tankber oansjen.

„Hear, hwet ik siz,” forfette de keninginne, om jo gâns pine to
bisparjen scil ik jo eltse wike hwet wyt puijer stjûre. Dat meitsje ik
út ’e blommen. Wounen hielje der tige gau fen. Do draeide se hjar om en
floite.

In lyts reaboarstke skeat ûnder bliid geskatter út it beamgûd en gyng
op hjar skouder sitten.

„Sjuch, reaboarstke bringt it, Sneintomoarns scil it op it finster
tikje, wier bistke?”

It fûgeltsje andere mei in júbeltoantsje. Op in wink fen syn masteresse
wier it wer yn it blêdgûd fordwoun.

Do spraetten de elfkes in net op ’e groun. Hette moast der op lizzen
gean. De keninginne plôke in spoekeblom, striek der efkes mei oer
Hette’ antlit, en daelks sleat er de eagen en foel yn in swiete sliep.

Hy waerd wekker ... yn beppe’ bêdsté en de âlde minsken sieten fol noed
by it bêd. „Hwet is der dochs bard, myn jonge”, frege beppe. „Wy
hearden tikjen op it finster en founen dy sliepende mei dit wynsel om
’e foet foar de doar lizzen.”

Hette seach siikjende roun. Hy moast him ris bitinke.... Ja ... dêr
waerd it him wer klear. Hy forhelle syn wûndere skiednis oan de âlde
minsken. Se harken fol forwûndering. Ho tankber wieren se de goede
elfen, dat se hjarren bern rêdden hienen. Hy scoe oars grif oan
bloedforlies stoarn wêze.

Wol scoe der, nou’t Hette ek net arbeidzje koe, earmoede, ja sels brek
oan it aldernedichste komme, mar dochs wieren nearne blider minsken to
finen as dy trije yn it lytse húske oan de boskrânne.

It waerd Snein. Twa hiele dagen hie Hette op in pear stoellen sitten;
twa hiele dagen hie der him forfeeld. Mar hwet slimmer wier, syn foet
bigoun sear to dwaen: earst in bytsje, do al mear en mear.

Einlings wier it Snein, en dêr wier Hette bliid om, hwent nou scoe it
reaboarstke komme mei gûd tsjin ’e pine.

„Hark!” sei Beppe. „hearde ik dêr tikjen?” Se seach gau troch it
finster nei bûten, oer hjar blompotten hinne.... En wrichtsjes, dêr
siet in fûgeltsje yn it finsterbank. Hastich skoude se it finster op.
En sjuch, daelks floddere it bistke yn ’e hûs. It gyng op Hette syn
knibbel sitten en lei dêr in lyts wyt pompierke op. Do fleach it wer op
it finster ta en pipe om der út to meijen. Beppe skoude it wer op en,
rûfty! foart wier it.

Hette die hastich hwet fen it wite puijer op ’e seare foet. Ynienen
bikaem de pine.

„’t Is wûnderlik,” sei pake.

„Ja,” sei beppe: „en dat sa’n lyts fûgeltsje sa skerp is, dat it sokke
boadskippen dwaen kin.

It wier in fleurige Snein, hwent de pine wier oer, en Hette siet
gesellich by pake en beppe oan in stik hout to fykjen, dêr ’t er in
skip fen meitsje woe.

Mar—nei dizze Snein kaem der wer in hiele wike fen seis dagen, dy’t net
sa fleurich wieren. Hwent it iten rekke op, en it jild rekke op, en yn
it lyts húske iet men yn it midden fen ’e wike al oars neat as brea. En
eltse dei waerd it plakje, dat ompart waerd, tinder. En eltse dei waerd
it dêr drôver, hwent pake en beppe en Hette hienen honger. Pake en
beppe wieren drôf, om ’t se dy jonge, dy’t sa skoan ite koe, en der
noch fen groeije moast, mar sa’n bytsje jaen koenen. Hette hie der lêst
fen, dat dy goede âlde stimpers honger lije moasten.

Noch slimmer waerd de ilinde, do’t Hette syn foet wer op ’e nij bigoun
to pinigjen. Och, hwet seagen se nei de Snein út.

Einlings kaem er. It wier wyld waer, de wyn gûlde om ’e skoarstien en
de rein snjitte tsjin de lytse finsterkes oan. Scoe it lytse fûgeltsje
mei sok waer komme? O, hwet scoe it akelik wêze, as it net kaem.

Mar hwet wier dat? „Dêr rinkelt ien oan ’e doar, beppe,” sei Hette.

Beppe toffele der gau hinne. Efkes letter kaem se yn mei in
dweiltrochwiet man. It wier in jager.

„Moarn, âlde baes. Soa jongfeint,” sei hy. Ik socht in skûl; fij, sok
waer.”

Pake naem de pet ôf, en Hette sei: „Dei mynhear.”

„It is hjir better as bûten,” sei de jager. „Ik wier út to jeijen en
moat wer op hûs yn, mar woe dizze slimme boi hjir graech efkes
ôfwachtsje.”

„Dat kin skoan,” sei pake.

Ynienen hearden se: tik, tik! op it finster, „Ha!” rôp Hette, „it is
der, beppe.”

„Wrichtsjes,” sei beppe, en skoude it ramt op. It lytse reaboarstke
fleach yn, en lei wer in pakje op Hette’ knibbel.

„Dou ljeaf bist,” sei beppe, „moast earst mar hwet opdroegje, earst wer
foart giest’!”

It wier, as hearde it bistke dy wirden, hwent it gyng foar Hette op ’e
tafel sitten.

De hear, dy’t by de hird siet, sei: „Hwet is dat hjir? Hwer komt dat
aerdige fûgeltsje wei?”

Do fortelde pake de hiele skiednis fen Hette syn ûngefal. Hwet hearde
minhear dêr frjemd fen op. Hy sei: „Jy moasten dat bistke al oan my
forkeapje, âlde baes. Jimme witte dat ik thús in famke haw, dy’t de
hiele dei allinne is—se hat gjin mem en gjin broers ef sisters. Dit
scoe sa’n moai boarterke for hjar wêze.”

Pake sei: „It is uzes net, mynhear.”

„Wolnou,” sei de jager, „hwet hindert dat. Dêr by de elfen scille se
wol mear sokke fûgeltsjes hawwe. En ik scil der jo in poarsje sinten
for bitelje.”

Do waerd it fûgeltsje ûnrêstich en fleach op it finster ta.

Beppe seach pake oan, eft se it der út litte scoe, hwent och, it gyng
sa oan.

Mar pake bitocht him, mei djippe tearen yn ’e foarholle, en sei: „Ik
wit net, ik wit net....”

En Hette bitocht him ek. Dy tocht oan de sinten, dy’t se krije scoenen,
en it brea, dat se dêrfor keapje koenen, en sei: „Nim it mar mei.”

De jager fong it fûgeltsje, dat akelik binaud pipe. Hy knope it yn syn
bûsdoek, lei fiif gounen op ’e tafel en sei: „Kom, nou gean ik mar. It
waer is opknapt. Goendei minsken,” en plof, gyng de foardoar ticht.

Fiif goune, hwet in rykdom! Nou ’t Hette de puier op ’e foet struid
hie, fielde ’r him sà goed, dat er sels bôllegûd helje woe. „Hjir mar,
beppe,” sei er, do ’t dy pake de kreas optearde reabûsdoek jaen woe,
„ik scil wol.”

Fleurich gyng er op stap. O, hwet rattele syn mage. Mar dat scoe gau
oer wêze. Hwet scoe er folle keapje! En yn syn blidens seach er neat om
him hinne as allinne de wei foar him, dy’t er gean moast. Einlings wier
hy by de bakker, spraette syn reabûsdoek op ’e toanbank út en bistelde
bôllegûd. Do ’t de doek fol wier, knope hy dy ticht en gyng wer op
stap.

Hy iet in boltsje op en fielde him foart in hiel stik better. Mar do
bitocht er, dat er ommers it reaboarstke fen de elfen dêrfoar forkoft
hie. Ja ... de jager hie ommers sein, de elfen scoenen sokke bistkes
wol genôch hawwe.... Mar nou’t hy der oer neitocht, leaude hy net, dat
de elfen mear hienen.... Scoenen de elfen nou al fornomd hawwe, dat it
bistke net werom kaem?.... En scoenen se den ek tinke, dat hy it
forkoft hie...? It wier dochs sa’n ljeaf bistke; it hie him ommers gûd
for de seare foet brocht. En miskien scoenen de elfen skrieme, nou ’t
se it misten. Nou siet it yn in koaike finzen en kaem nea wer by syn
ljeave frjeonen.

O, hwet waerd it him bang. Hwet hie hy dochs dien!

Dêr seach er in great hûs oan ’e wei en dêr foar it finster in koaike
mei in flodderjend fûgeltsje, dat deabinaud tsjin ’e traeljes fleach;
de fearkes stauwen der fen yn it roun. En derby stie in hiel ljeaf
famke, dy’t it bistke hwet jaen woe. It wier it hûs fen ’e jager.

Efkes stie Hette as wier der oan ’e groun spikere, do roun er fierder,
de holle foardel. O, it bounze sa der binnen yn him, en hy krige in
prop yn ’e kiel.

Op in pealtsje gyng er sitten. Triennen rôllen oer syn wangen en hy
snokkere lûd. Hy woe dat ljeave bistke wer frij litte. O, hied er it
mar net forkoft. Ljeaf, ljeaf, bistke. Ja, hy scoe it helpe. Hy scoe
troch de greate tún rinne, op ’e stoepe stean gean en oanskilje, en
sizze: „It fûgeltsje moat der út!”

It jild scoe er skielk wol werom jaen, as er wer fortsjinne mei kapjen.

Hy seach op, de eagen fol triennen, en ... hwa..., hwa stie dêr?

De elfekeninginne.

Se lake, hie de spoekeblom yn ’e hân, rekke der efkes mei oan Hett’
holle en sei: „Dizze triennen fen birou foroarje yn djûre pearels” en
foart wier se.

[Illustration:  Dizze triennen fen birou foroarje yn djûre pearels.]

Do gyng it: tik, tik, tik, en hwet foel dêr allegearre op ’e groun?
Gjin triennen mear, mar pearels, dy’t skitteren as stjerren.

Forwûndere siet Hette dit oan to sjen. Do socht er se allegearre yn syn
pet en gyng der mei nei it greate hûs. Hy scoe it famke de pearels
jaen, den scoe se it reaboarstke wol frij litte wolle.

Hy skille, en fortelde, hwet him oerkomd wier. It famke hearde ek mei
saun pear earen.

Do’t it forhael út wier, helle se hastich it koaike en joech it sûnder
in wird to sizzen oan Hette. Dy sette it doarke iepen en wip, wier it
der út en siet op Hette skouder.

It pipe bliid as woe it sizze: „Tank, datst my forlost haste.” En do
fleach it foart.

De jager foun it hiel moai, det Hette de pearels oan it famke jaen woe.
Mar hy sei: se wieren tige djûr, en hy scoe se bitelje, hwent hy hie
jild genôch.

Do telde de heit fen it famke him tweintich goune yn ’e hân, „hwent,”
sei er, „safolle binne se skoan wirdich”.

Jimme kinne bigripe, ho raer eft Hette opseach, mar de mynhear sei:
„Nou bêste jonge, mar gau nei hûs. As it barre mei, dat jimme wer
krapte krije, skilje den mar by my oan.”

It kloppe wer sa yn Hette, en wer hie der triennen, mar nou net fen
fortriet en birou, mar út blidens for safolle frjeonlikens; dy goede
elfekeninginne, dy goede hear, en dat ljeave famke. En aenst pake en
beppe iten bringe en tweintich gounen! Hwet wier hy gau thús en hwet
sieten se dy jouns bliid en lokkich by mankoar.

En it famke, dat hie hjar boarterke wol forlern, mar der in oaren foar
yn ’t plak krigen. Hwent Hette waerd hjar frjeon en do’t se great
wieren, trouden se to gearre.

[Illustration]


[Illustration]




HO’T DE FÛGELS IN KENING KRIGEN

FRIJ BIWIRKE NEI DE âLDE FABEL FEN L. LEOPOLD.


Der wier altyd in bulte deilisskip ûnder it fûgelte: De mosken tsierden
as hingers om de breakoarsten. De einen pikten mear nei mekoar as nei
de krommels, dy’t de bern for hjarren yn it wetter smieten. De hinnen
fochten om in wjirm, dy’t se tagelyk seagen....

Der wieren ek ûnfordraechsumen, dy’t, as se jongen hienen, elk dy’t
hjar to nei kaem, to liif gyngen. En bretalen sa as de koekút, dy ’t
hjar aei yn in oarmans nêst lei.

Forskate fûgels hienen der al ris oer prakkesearre, ho’t se in ein
meitsje koenen oan al dy ûngerjuchtichheit. Se tochten, der moast in
kening komme, dy’t sokke fjuchterijen strafte, en dy’t by skeel
rieplachte wirde koe. Se seinen dat tsjin forskate oare fûgels, dy’t it
ek tige mei hjarren iens wieren.

Sadwaende bisleaten se om in fûgelgearkomste to hâlden, en den meiinoar
in kening út to siikjen.

Dit plan wier gau oeral bikend, en op de ôfspritsen dei reizge alles
hwet fearren hie nei in great stik bûtlân. Dêr wier it in geflodder en
in getsjotter en in gekreau, dat hearren en sjen yen forgyng. Protters,
mosken, rûken, syskes, swealtsjes, hinnen, einen, goezzen, eiberts,
katûlen, hearringslynders, fiskefangers, reiddompers, ljippen,
skriezen, ja, sels earnen wieren fen de partij, en bikwêkken en
bitsierden, ho’t min to wirk gean moast om in kening to bineamen.

[Illustration:  . . . reisge alles hwet fearren hie, nei in great stik
bûtlân.]

De einen woenen om it hirdste swimme. Dy’t it woun, mocht for ien
winter kening wêze. Mar dêr wieren de oaren it lang net mei iens.

De hinnen seinen: „Binne jimme mâl, it greatste part fen ús kin net
swimme, den scoenen jimme it maklik winne. Litte we den ljeaver dwaen,
hwa’t de djipste kûle yn ’e groun grave kin!”

Mar dêr woenen de oaren ek neat fen hearre. Se seinen: „Grave kinne de
measte fûgels like min as swimme.”

Einlings waerden se it deroer iens, dat se om it heechst fleane
scoenen.

In lyts fûgeltsje, noch lytser as in mosk, woe ek graech kening wirde,
mar hy tocht: „Sa heech as de oaren kin ik noait fleane, ik moat der
hwet op útfine.” Hy hie al in kear ef hwet nei de earn sjoen; hy tocht,
dy greate sterke scoe wol it heechst komme. Wacht, dêr skeat him hwet
troch de holle.... As hy him ris yn de holte twisken dy greate wjukken
forskûle; dêr fornaem dy greate fûgel neat fen, en den kaem er maklik
boppe. Hy die daelks hwet er tocht en siet yn in eachwink, sûnder dat
immen it fornaem, yn syn tsjuster herntsje.

Dêr fleach in ljurk de loft yn. Trije kear floite hy. Alle fûgels
sloegen tagelyk de wjukken út, en de ûnôfsjenbere kloft kleau de loft
yn. Se fleagen al heger en heger, mei sa’n foarsje, dat de measten al
gau út sicht wieren. De earn koe men noch sjen. Dat wier ek sa’n
oeribel great bist.

Nei in skoftke sakken der al mear en mear fûgels ôf. Se koenen net
mear, en kamen dea-ôf wer op ’e groun tolânne. De earn bleau noch mei
in mannich fen de bêste fleanders oer. Hy sloech noch krêftich mei de
wjukken oan ’t al syn selskip ien for ien, bek-ôf, it opjoegen en
hjarren delsaeije lieten. Hy hie oars ek al skjin syn nocht en gappe
nei de siken, mar do’t er seach, dat er allinne wier, die er noch in
pear slaggen en rôp do alhiel efter ’e pûst: „Ik ... bin ... kening!”
Mar hwet waerd hy kjel, do’t er ynienen boppe syn holle in fyn stimke
hearde: „_Ik bin kening!_” It wier it lûdtsje fen ús lytse frjeon, dy’t
út syn noflik skûlplak weikrûpt wier.

[Illustration]

„Wol deales!” tocht de earn, „dêr wjukkelt noch sa’n lyts ding.” Hy
waerd sa grimmitich, dat er noch ris al syn krêften ynspande. Mar hy
koe syn loch lichem net opwirkje ta de hichte fen it lytse fûgeltsje,
dat noch neat fen syn krêft forspile hie, en siigde mei foarsje nei
ûnderen.

En heech yn ’e loft jubele it lytse ding mar: „Ik bin kening, ik bin de
kening fen de fûgels!”

Hymjend en forbouwerearre sieten de fûgels op it lân it oan to hearren.
Einlings seagen se him delkommen. Se wieren pûr, dat sa’n ûnnoazel
bistke kening wêze scoe oer de fûgels. Se farden tsjin him út, dat it
der binaud fen waerd.

„Sjuch,” sei in wize hin, „hienen jimme nou ús sin mar dien, den hie
der gjin gefaer west, dat sa’n lytse flarde kening wirde koe. We
moasten it noch ris oer dwaen, en den om it djipste grave!” En wylst er
it sei, seach er bliid nei syn grouwe neilen.

„Ja,” rôpen alle fûgels, „litte we dat dwaen!” Se woenen noch wol in
kans hawwe om to winnen.

It lytse fûgeltsje tocht lykwols, dat it nou for him forbruid wier. Mei
syn teare poatsjes, net tsjûkker as stopnidlen, koe der net in kûle yn
’e groun krije. Hy tippele mistreastich hinne en wer. Mar hwet seach er
dêr ûnder in toar blêd? In mûzegat wier it. „Ha”, dêr gyng er op
sitten, den seach nimmen it.

Dêr fleach wer de ljurk omheech. Hy rôp wer trije kear. En do gyng it
op in skrabjen en klauwen, dat de modder en it gêrs wit-hwersanne
fleagen!

[Illustration:  En do gyng it op in skrabjen en klauwen.]

Us lyts snoad diveltsje die ek krekt, ef’t er skrabbe, en kroep al
djipper en djipper yn it mûzegat.

De measte oare fûgels gyng it graven min ôf. De poaten dienen hjarren
sa sear, dat se it al gau opjaen moasten. De hin hie in aerdige kûle
makke. Hy seach greatsk it fjild oer en woe krekt syn keningskip
útkeakelje, do ’t der djip út ’e groun in gejubel klonk: „Ik bin kening
fen de fûgels!”

Alle fûgels kamen der omhinne en hearden it. Se seagen ek it djippe gat
en seinen: „Dat kin dy lytse mich noait sels makke ha!” Se wieren
kûgels en bisleaten, det dat fâlske flarde der ta syn straf net wer út
scoe.

Der scoe in ûle for it gat weitsje om to soargjen, dat er net útpike.
En do’t it sa njunkenlytsen skimerich waerd en de fûgels ôfreizgen,
wier it mei it keningskip noch like fier as do’t men kaem. Mar dêr
prakkesearde nimmen oer. Elk siet der fiersto fol fen, det dy lytse
ûndogenske poarre nou mar ris fiks straft wirde moast. Hy moast de
hongerdead mar stjêrre for syn skelmerijen en waenwizens.

De ûle hie in pear eagen as tafelboerdtsjes; dêr scoe hy wol net oan
ûntkomme, tochten se.

Nou, de ûle die den ek syn bêst. Hy stoarre sa fûleindich nei it gat,
det er der skilich fen seach. „It moast it ris weagje om derút to
kommen!”

It bistke weage it den ek net, hwent as it omheech seach yn dy
fûleindige eagen, kearde it hert him om yn it liif. Dat dûrre sa de
hiele nacht. Och, och, hwet dûrret den in nacht lang, as men sa op yens
tellen passe moat.

De oare deis wier der ûnder de fûgels in bulte praet, dat de ûle sa
goed oppast hie. Se founen, dat er noch wol ris in nacht weitsje koe
ear ’t der in oar yn syn plak steld waerd.

De ûle wier to greatsk om to sizzen, dat him dat manskernôch wier. Hy
woe net heal wêze, dat er slûch waerd. De oare jouns siet er den ek
noch krekt allyk foar it gat. Hy wier mar bjuster mei him sels ynnomd,
hwent hy hie der hwet op útfoun om net yn ’e sliep to fallen. Hy
sliepte, moatt’ jim witte, om bar mei ien each, en seach mei it oare
nei it gat. Den gyng it loftereach ticht en den it rjuchter.

Mar do’t dat sa in skoftke dûrre hie, waerd de ûle sa min, dat er op in
kear, do ’t er it loftereach sleat, forgeat it rjuchter to iepenjen.

Dêr hie it lyts fûgeltsje allang op longere. It makke, dat er foart
kaem.

De ûle sliepte oan ’t de oare moarns ta. Do waerd er kjel wekker, hwent
in pear fûgels pikten him omreitsen yn ’e hûd. Ynienen skeat it troch
him hinne, hwet der bard wêze moast. Hwet makke er, dat er foart kaem,
hwent de deale, as de oare fûgels dat hearden!

Nou, dat dûrre fensels net mâlle lang, en se wieren sa pûr, dat se mei
man en macht kamen om de ûle for syn domme sleauwens to straffen.

Mar dy hie lokkich krekt in skûlplak yn de toersgatten foun. Dêr sit er
noch oan ’t hjoed de dei en doar net oars foar ’t ljocht komme as
nachts, as alle fûgels sliepe.

It lytse fûgeltsje, dat de lilkens fen de oaren ek eange, hat fen dy
tiid ôf altyd twisken tichte hagen libbe, om ’t nimmen him dêrre binei
komme kin.

De namme „winterkeninkje” hat er lykwols krige. Miskien hawwe jimme wol
ris sa’n lyts brún fûgeltsje yn de hage omspringen sjoen, den hat ’m
dat grif west.

De ûle is letter altyd neamd as it toanbyld fen dommens. Men seit
ommers altyd: sa dom as in ûle. Nou, dy namme moat er to tankjen hawwe
oan syn útfining om mei ien each iepen to weitsjen.

[Illustration]



*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK FRYSK MEARKESBOEK ***


    

Updated editions will replace the previous one—the old editions will
be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
law means that no one owns a United States copyright in these works,
so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
States without permission and without paying copyright
royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
of this license, apply to copying and distributing Project
Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™
concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
and may not be used if you charge for an eBook, except by following
the terms of the trademark license, including paying royalties for use
of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
copies of this eBook, complying with the trademark license is very
easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
of derivative works, reports, performances and research. Project
Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may
do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
license, especially commercial redistribution.


START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE

PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase “Project
Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full
Project Gutenberg License available with this file or online at
www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg
electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or
destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your
possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound
by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg electronic works
even without complying with the full terms of this agreement. See
paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg electronic works if you follow the terms of this
agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg
electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual
works in the collection are in the public domain in the United
States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
United States and you are located in the United States, we do not
claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
displaying or creating derivative works based on the work as long as
all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
that you will support the Project Gutenberg mission of promoting
free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg
works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
Project Gutenberg name associated with the work. You can easily
comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
same format with its attached full Project Gutenberg License when
you share it without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
in a constant state of change. If you are outside the United States,
check the laws of your country in addition to the terms of this
agreement before downloading, copying, displaying, performing,
distributing or creating derivative works based on this work or any
other Project Gutenberg work. The Foundation makes no
representations concerning the copyright status of any work in any
country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear
prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work
on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the
phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed,
performed, viewed, copied or distributed:

    This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
    other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
    whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
    of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online
    at www.gutenberg.org. If you
    are not located in the United States, you will have to check the laws
    of the country where you are located before using this eBook.
  
1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is
derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
contain a notice indicating that it is posted with permission of the
copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
the United States without paying any fees or charges. If you are
redistributing or providing access to a work with the phrase “Project
Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply
either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg
trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
will be linked to the Project Gutenberg License for all works
posted with the permission of the copyright holder found at the
beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
any word processing or hypertext form. However, if you provide access
to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format
other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official
version posted on the official Project Gutenberg website
(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg electronic works
provided that:

    • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
        the use of Project Gutenberg works calculated using the method
        you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
        to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has
        agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
        Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
        within 60 days following each date on which you prepare (or are
        legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
        payments should be clearly marked as such and sent to the Project
        Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
        Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg
        Literary Archive Foundation.”
    
    • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
        you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
        does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™
        License. You must require such a user to return or destroy all
        copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
        all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™
        works.
    
    • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
        any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
        electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
        receipt of the work.
    
    • You comply with all other terms of this agreement for free
        distribution of Project Gutenberg™ works.
    

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than
are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set
forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™
electronic works, and the medium on which they may be stored, may
contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right
of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from. If you
received the work on a physical medium, you must return the medium
with your written explanation. The person or entity that provided you
with the defective work may elect to provide a replacement copy in
lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
or entity providing it to you may choose to give you a second
opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of
damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
violates the law of the state applicable to this agreement, the
agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in
accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
production, promotion and distribution of Project Gutenberg™
electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or
additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any
Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg

Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of
computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s
goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will
remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg and future
generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification
number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
U.S. federal laws and your state’s laws.

The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516,
Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up
to date contact information can be found at the Foundation’s website
and official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment. Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements. We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
visit www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations. To
donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.

Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
Gutenberg concept of a library of electronic works that could be
freely shared with anyone. For forty years, he produced and
distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of
volunteer support.

Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
edition.

Most people start at our website which has the main PG search
facility: www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.