The Project Gutenberg eBook of Fryslân en de wrâld
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.
Title: Fryslân en de wrâld
Rede, sa likernôch hâlden op 'e Mienskipsgearkomste fen 29 Jan. 1916
Author: Douwe Kalma
Release date: December 18, 2025 [eBook #77495]
Language: Frisian
Original publication: Leeuwarden: W. A. Eisma Cs, 1916
Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/77495
*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK FRYSLÂN EN DE WRÂLD ***
Priis 15 sinten
Striidskriffen fen De Jongfryske Mienskip
No. 1.
Fryslân en de wrâld.
Rede, sa likernôch hâlden op ’e Mienskipsgearkomste fen 29 Jan. 1916,
fen D. Kalma
W. A. Eisma Cs. — Ljouwert — 1916.
_Achte Mienskipsleden!_
Do ’t Jim’ niis-krektsa hast allegear jim’ bitinken to witten dienen
oer de frage, hok for wykblêd, „Sljucht en Rjucht” ef „Fryslân” de
minste ûnsuvere ynfloeden ûndergiet, en oan hok for blêd it dos
winskelik hâlden wirde moast as Jong-Fries mei to dwaen, en do ’t Jim
praetten, lyk ik fen Jimme biwend bin, iepen en rounút, ek my gjin
ôfkarring bisparjend, as Jim’ mienden, dat der reden for bistie, do haw
ik dêrnei harke mei blide nocht, om ’t hwet Jim’ seinen, bliken joech
fen earnstich oertinken en oertsjûgingsmoed. Ik winske dit oan it
bigjin fen hwet ik to sizzen haw, efkes to forklearjen, om ’t ik it
dochs nedich achte, in inkeld lid to binnen to bringen, dat er net
bûten ’e oarder to gean hie, en om ’t ik soks in kearmennich sei yn
moai forheftige wirden, as it my talike, dat der oars gjin acht genôch
op slein wirde scoe.
Mar wier der dos blidens yn my, as ik harke nei Jim’ kleare tael en
faken tocht to bifinen, det Jim’ wier-wier it bilang fen ’e jongfryske
saek, dy ’t it fryske bilang by útstek is, foar eagen hâldden, ik scoe
dochs tsjin myn sin prate moatte, as ik sei, dat Jimme wirden my
alhielendal foldien hawwe en dat der neat yn wier, hwertroch ik myn
fordildigens heal forlear. Hwent al binne de útkomsten, dêr ’t Jim’
oerliz Jim’ hinne laette, ek mines, en al binne Jim’ opfettings oer ’e
persoanlike frijdom, dy ’t elts heart to biwarjen, gelikens as myn
oertsjûgings yn dit stik, der giet mar neat fen ôf, dat wy op tige
ûnderskate menearen ta dyselde útkomsten kamen; ja, sikerwier, op sok
in ûngelikense wizânsje, frjeonen mienskipsleden, dat soks klear
oantsjut heart to wirden, as wy yn kommende tiden, lyk as eren, witte
scille, hwet wy krekt oan inoar hawwe.
Somliken fen Jimme binne sa ôfgryslike praktysk, dat ik der heal wé fen
wird. Jim’ sjogge de tastân, lyk as dy op dit stuit is, nei myn sin
hwet al to klear: in jonge en wis, tige warbere, mar faken wol hwet
bjuster forheftige biweging, dy ’t bitrouwende giet hjar fryske wegen
lâns, kastijt en útheuvelet, hwet in útfûtering fortsjinnet—en soks is
der op ús fryske fjilden net in bytsje—en dy ’t sadwaende aerdich hwet
fijânnen krige en tsjinaksel ûnderfoun. Dit scoe nou krekt neat wêze,
en ús al in bidroefd bytsje bihinderje, as wy in eigen tiidskrift
hienen, hweryn wy ús ynlikste oertsjûgings forkindigje en fordigenje
koenen, sûnder to bûgen yn it biwâld fen ljue, dy ’t neat oer ús to
sizzen hearden to hawwen, en hweryn wy Fryslân lokkich wisten to
meitsjen mei de wirden en de lieten, lyk as dy ús ynjown wirde fen in
wûndere en forearensweardige, mar geheimige Krêft; dôch mieri! soks
liket to’n earsten in fromme winsk bliuwe to scillen, en sa waerden wy
dos wol twongen, mei to dwaen oan ûneigen blêdden, hwerby jamk
lûdbearende hânswoarsten en gearkomste-roppers, dy ’t wy minachtsje, it
measte to sizzen hawwe. Dêrom wirde de minsken, dêr ’t ik niis krektsa
op doelde hwet bûtenwenstige praktysk, en hja lizze oer yn hjar
siikjend forstân en hja sizze: »Lit ús dochs dalik nimme, hwet der to
krijen is. Binne der minsken, dy ’t ús net noaskje en ûnfortsjinne
kamen to sitten dêr ’t hja net thús hearre, hwet need! sadré wy bûten
hjar kinne, litte wy hjar de hakken sjên, en sa gau wy ús it krêftichst
fiele, keile wy hjar ôf fen it plak, dat nea net hjarres wêze moatten
hie.”
Achte mienskipsleden, fûleindich kom ik tsjin sok in redenaesje op. Ik
kin it net goed krije, as, hwennear der in hjerststoarm oer de keale
diken gûlt en de heil yen om ’e earen kletteret, en der rydt yen in
feint efterop yn in smûke en sêft-fearjende wein op gummy-bânnen, as
men den sok in fint flaeikjende freget, meiride to meijen, mei de
stikume miening, om, sa gau men der kâns ta sjocht, de jongkeardel oer
it spatboerd hinne to keilen, en sels sa it rytúch to hawwen for yen
allinnich; ik kin soks sels net goed krije, as men fen to foaren al
sjocht, det it yens eigen stellene wein is, hweryn dy feint sok in swé
slacht. Ek komt der almeast fen sok in slûchslimmens net sa botte folle
goeds.
Frjeonen, it wier myn miening net, dingen to sizzen dy ’t de ien as oar
fen Jimmes stekke en faeks slim yn ’e wei binne—mar ik winskje Jim’
derop to wizen, det wy ús hâlding, al hinget der ek noch safolle fen
ôf, net hawwe fêst to stellen nei it tafal fen it eagenblik, dat wy
gjin rekkenskip hâlde meije mei persoanlik oansjên en persoanlike skea,
det wy net hearre nei to gean, hwet ús moarn en oaremoarn wol de measte
ynfloed tafoegje scil, mar det wy ús liede litte moatte, inkeld en
allinnich, troch it ivige Ideael, dat yn ’e fiere fierte wol tige heech
en wol wûnder glinsterjend, mar noegjende wachtet op ús, lytse ljuwe
mei lytse krêften. Hwet ik sei yn „De Jongfryske Biweging’[1]—ien fen
Jimmes neamde it ienris: ús evangeelje, hwet my wol haechlik yn ’e eare
klonk,—it hat syn bitsjutting en syn krêft yet alhiel net forlern:
„Mar ûnwiten better as in foarderjen-trêd-for-trêd, om as der útfier
jown waerd oan ien plan, nei to gean, hweroan men nou de measte
oandacht tsjinnet to wijen, is dochs ek earst fêst to stellen in
fier-útstrieljend doel, dat lyk it stjerte twinkeljend ús leart stadich
mar wis de rjochte wei to bigean. As men earst wit, hweroan men yen to
hâlden hat en jimmer syn tinzen fêstiget op it fiere wyt, dat men
ienris, sij it ek nei tsjientallen, tritichtallen jierren, winsket to
birikken, den scil men, kommen oan in krúswei, allinne mar nei dy
stjerre hawwe to sjên, om mei in fornoegjende wissens fierder to gean,
dy ’t likefolle krêften jowt as yen de twivel binimt. Den hoecht men
allinne mar op yens hoede to wêzen, om fen de stjerre forlaet, net mei
to brimstige hast de wei to bigean, sadet men stroffelet ef, slimmer
yette, warch delfalt, ear ’t men kaem, hwer ’t men wêze woe; en hawwe
wy yn ús Frysk aerd, dat nea net talit de sokken deryn to setten, as
men it ôfdwaen kin mei stadich traepjen, dat fij is fen alle
oerdwealskens, mar oanstiet op rêstich en forstânnich hânneljen, net in
treflik biwiis det sok in útlitten dwaen dalik gjin geneed hat?”
[1] De Jongfryske Biweging, fen D. KALMA, útjown to Dokkum by I.
BERGSMA, jowt bysûnderheden oer wirk en wollen fen de Jong-Friezen.
Myn frjeonen, ik winskje noutiids net mear to praten oer it
„uteringsfraechstik”, dêr ’t wy it dochs maklikernôch oer iens wirde
scille, nei ’t it my taliket, mar ik bin fen doel in wird mennich to
sizzen oer it keninklike ideael, dat wy aloan foar eagen hearre to
hâlden, om, as wy der klearrichheit oer krigen, ho ’t det eigentlik
krekt is, út dy ienriedigens ôf to lieden hok for hâlding it bêst
oannommen wirdt tsjinoer in blêd as „Fryslân”. En ik forsiikje Jim’
minlik, myn wirden oan to hearren mei earnst en earlikens, lyk as ik
harke nei hwet Jimme niis yn ’t formidden brochten, en ik stean der
ynlik op oan, dat Jim’ dêrnei Jim’ oardiel foarmje scille sûnder
persoanlike foarljeafde en foarkar to biachtsjen, mar allinnich
tinkende om it wicht fen myn wirden en de hilligens fen ús fryske saek.
Nimmen, achte mienskipsleden, dy ’t it forrin neigiet fen ús
tael„striid”, lyk as dy hjirre yn ’e lêste tiden fierd waerd, scil
sizze kinne, dat it ús miskearret oan ljeafde for hwet Frysk is, en dat
de saneamde lieders earm west hawwe oan idealen, hja mochten den
forachtlik ef weeldrich, dof ef glânzgjend wêze. Mar dat der oan dizze
idealen wol ris hwet hapere, dat der sims in nuver rookje oan wier en
dat hja faken sels earmer oan ynhâld en skrielder fen bitsjutting
wiernen as de oertinkings, dy ’t wenje yn it kopstik fen in moartsjende
bigge—soks is ek wol eltsenien dúdlik, dy ’t him de eagen net fol sân
struije lit fen alderleije, bûnt-tariste hânswoarsten. Myn frjeonen,
gin it my, det ik in lyts en tige ûnfolslein oersjoch jow fen hwet
somlike ljuwe foar hawwe mei it Frysk, somlike tige fatsoenlike ljuwe,
achte mienskipsleden, dy ’t it safier brochten, det hja hjar brochje
ite en hjar slok drinke kinne, hast krekt sa ’t de étiquette soks
foarskriuwt, mar dy ’t like goed gjin grevel ôfwitte fen hwet in Fries
fielt for syn saek, en dy ’t wend binne de âlde tael to misledigjen
troch hjar to brûken as in delstapke, om ’e troane fen ’e Forneamdens
to bikliuwen; ja wisse, frjeonen, gin my soks, hwent it scil jimme wêze
as wiernen Jim’ mids in lûdroftige, âlderwetske doarpsmerke, lyk as
Ostade dy wol skildere, hwerop it brune bier streamt en de dronkene
boeren, earm yn earm, stoattelje oer de inge, feestelik-biwimpele
strjitte, en troch de tsjokke walm, dy ’t driuwt út ’e kreammen fen it
oaljebaksel.
Hok in droktme, bigammen, en hok in opskoer! Hwet mei der dochs wol to
rêdden wêze, dat de wenten fen ’e earmen en de stinzen fen ’e greaten
forlitten steane, towile der kloften fen fjildbiwenners gearstreame nei
de grize tsjerke, der jinsen op dy grienjende hichte, dêr ’t great
gewiuw is fen kleurige flaggen en gedroan fen geheimige oargelmuzyk? O
frjemd’ling dou yn Jeruzalem! hear it ûnthjit fen ’e takomst en ús
tynge, en fornoegje dy mei ús: jister, dollend yn ’e terp njonken ús
doarp—de kipkarren stienen ré, en rôllen mar stadich fierder, swier fen
’e modder—do steaten de arbeiders op in geweldige kiste fen stiel, en
groeven dy warber bleat, en teakelen him omhegen mei folle lijen en
lêst; de grytman waerd roppen, dy ’t de kiste soarchsum iepenje liet
fen syn stevichste smidden mei hjar krêftichst ark, en men foun in
glinsterjende troane fen lottere goud en dêrop dit treastlik boadskip:
„Jim’ fynders, set my yn ’t formidden fen Jim’ tsjerke en bûg del, en
nim Jim’ hânnen gear, hwent der scil in nije hearsker op my forskine.’
En ik folge hjarren, dy ’t sa seinen, yn ’e tsjerke, en seach dêr de
troane glânzgjend, en de ljuwe bûgden foardel, d’ eagen ticht, en hja
wachten yn from bitrouwen; mar ik hâldde myn eagen iepen en seach dryst
nei de tsjerkedoarren, hwent ik wist, de kening kaem yet lang net. En
sjoch, dêr kaem in paljas út in hyngstespil, de narremûtse skeef op syn
holle en hy stroffele oer syn eigen klean en swaeide hinne en wer nei
de troane ta, mids it folk, dat from foardel seach en tocht: hy wier de
kening. Mar do ’t er my gewaer waerd, en seach, dat ik wist hwa ’t er
wier, doarst er net fierder gean, om ’t er soarch hie dat ik de ljue
oanmoanje scoe wer sjênde to wirden; dos bleau er stean, en tocht myn
swijen to keapjen mei hwet falske munten. Mar dit haw ik him to sizzen:
dat ik nea net dildzje scil, dat in pijas mei in ûnnoazel glimke toevje
scil op earnstich Fryslân syn troane, en dat, as er bisiket my stil to
hâlden en de hân leit op myn mûle, dat ik him den in draei jaen scil om
syn earen, dat syn holle efterstefoarst op ’e rêch komt to stean, sa ’t
er teikene wêze scil yn ’e minskewrâld, sa lang hy hjir yet tahâlde
mei.
Mar hwet woe sok in hânswoarst dochs yn ’e goedichheid op Fryslân syn
troane? Biwûnderje hjir, myn frjeonen, in krêftich idiael fen in nuver
soarte, hwent de stakker tocht wier-wier, dat dy troane nou krekt hwet
wêze scoe for him, en … hy krekt hwet for dy troane.
En alwer is der lûd gebear en forheftich geraes yn ’e seale dêr jinsen
yn in greate stêds-herberge, dêr ’t, nei ’t men lústerjend
fornijt—hwent men doar der gjin lûd wird mear oer to kikken—in
gearkomste hâlden wirdt fen in rountsje goe-ljue, dy ’t hjar der op
foarstean litte de saek fen Fryslân krûdich to forsoargjen. Men koe it
der mar net iens oer wirde, eft men „nidle” skriuwe scil mei _dl_ ef
_ll_, mei in _i_ ef in _u_, en om to biwizen dat men der wis wol hwet
fen ôfwit, keilt men eltsoar de inketpotten om ’e earen, smyt men de
finsters yn mei skoandere kofjekopkes en slacht men de stoellen stikken
op ’e tafels en op ’e flier, om eltsoar den mei de ôfbritsene poaten to
liif to gean, en sa de oar to bringen ta in oare opfetting fen dit
wichtich taelkindige frachstik. En oan ’t ein fen ’e seale stiet der in
man to roppen en to bearen fen syn eigen treflikens en de minnens fen
elts, dy der oars oer tinke doar as hy, wylst er soks bisiket ta to
ljochtsjen troch de steapel itensboerden, dy ’t njonken him stiet, mei
rynske hân to forsiedzjen oer ’e glânzgjende krunen fen syn achtbere
tsjinstânners. Mar o fyt! der wraemt ien fen syn eigen frjeonen de
tafel mei foarsje om, en de yet altyd gûlende redener trudelet yn ’e
bidelte, wylst er yn syn fal in stik ôfskoert fen ’e kostbere fryske
flagge, dy ’t boppe syn holle hong en dêr ’t er him oan bisocht fêst to
hâlden.
Mar hwet miskearre ús earbere boppemaster den wol, om sa glânzgje to
wollen as earste minister fen ’e circus-potentaet! Myn frjeonen,
biwûnderje wy wer de krêft fen dit nuversoartich ideael, hwent de
ropper wier sikerwier oertsjûge, dat hy de saek fen Fryslân tsjinje
koe, en … de saek fen Fryslân him.
En strieljend, om ’t it midsimmer is, midsimmer, de waerme tiid fen
glânzgjende weelde, laket de sinne oer de wite dunen fen Skylge, en
dounsjende en streakjende en ljeavjende swevet om hjar ljochtens hinne
de trintene wyn út it salte wiet. En de grienjende sé, twinkeljend en
glinsterjend dêr ’t it suverste ljochtgoud gliidt oer syn rimpels,
streamt oan mei lytse slanters fen skom, dy ’t maklik torane yn it
wiet, en der is in ienlûdich en birêstend gerûs yn it nuvere riigjen
fen syn rêstige weagen. En it raeijige gers fen de dunen risselet sa
stil oer it wite geblikker fen it sân, dêr ’t it ljocht is en de
waermte en de wyn. En op it heechst fen in dún, dêr ’t de measte sinne
is en it brûzjen fen ’e ivige sé it klearst, dêr ’t omhegen it blau is
fen in einleaze loft en it blau fen in einleaze sé omlegen, sit in
jongfeint fen Fryslân, it lân, dêr ’t de wâlden nou sa geheimich rûzje,
en dêr ’t de marren wyt binne fen seil, en dêr ’t it folts warber is,
hwent it wiuwende, bûgende gers waerd al meand. En hy dreamt silveren
dreamen oer syn soun en skrander en krigel folts, dat jinsen wer
soarget, lyk it al ieuwen wend is yn ’e simmer noed to hawwen for de
tiid, as de wollige wite flokken wer twirje om de wenten; en syn tinzen
geane oer ’e ivige sé nei it West, dêr ’t it folts wennet, dat de
wâlden bihearsket, it folts mei syn kleare eagen en syn skerp en suver
antlit, dat folts, dat gjin hea mear ynhellet noch soarchleas net
doarmet troch de wrâlden fen Skotlân, hwent it fjochtet for syn rjocht
en syn bihâld; en weroan geane syn dreamen heech it Easten yn en hy
sjocht de jongfeinten fen Sweden, lyk hja studearje yn it witnis-rike
Upsala, it jongfolk fen ’e Noaren, sa ’t it klatteret oer it swarte
berchtme en delskôget yn ’e rûzige fjorden, en hy sjocht de bloeijende
en fruchtbere eilânnen fen Denemarken, it wirksume…
Frjeonen, ik leau, it is sikerwier de moeite wirch it ideael, dat der
berne wirdt op ’e blikkerjende dunen fen Skylge ús oandacht to wijen,
en to sjên, yn hofier wy forplichte binne en rjocht hawwe om to wirkjen
for de forwezentliking dêrfen.
Achte mienskipsleden, somlike ljue dy ’t fen ’e wize rekke wiernen om
’t ik yn it bilang fen ’e mienskiplike taelstriid oanstie op in
(geastelike) oansluting by Ingelân, hawwe my bilein, det ik op
steatkindich gebiet tinkbylden hie, dy ’t waerden hja trochset, de
goede en saneamde fruchtbere forhâlding twisken Hollân en Fryslân
forsteure scoene; sels hat der ien, hwaens namme ik hjir yet net neame
scil, my driigje doaren, det, as ik soks ea ûndernaem, hy dat
foartdalik to witten dwaen scoe, dêr ’t men dêrfen op ’e hichte hearde
to wêzen. Op sokke minne en ûnwize biskildigings kin ik allinnich
anderje, dat ik sûnder mis idealen haw, lyk as hja miene, mar dat ik
inkeld den bisiikje scil dizze to forwezentlikjen, as de tsjinwirdige
forhâlding twisken de twa provinsjes dochs al tobritsen is troch in
forkearde die, dy ’t fen Hollân útgiet; salang soks lykwol net bard is,
scil der fen my neat ûndernommen wirde, noch scil ik der op oanstean
eat to ûndernimmen, hwertroch de iendracht fen it Ryk earnstigen skea
lije koe. Ik hâldde it winskelik, soks hjir mei klam to forklearjen, om
’t somlike net tige skrandere ljue efter de geastelike oansluting mei
Ingelân, dy ’t ik fordigene yn „De Jongfryske Biweging” dochs wer
steatkindige mienings socht hawwe, om my makliker bistokelje to kinnen;
ik mei dos bitrouwe, det, sels as der in pro-Dútsker yn ús formidden
wier, hy fen syn eigen oanstriid en meifieling gjin sin krije scil,
partidigens en geheimige bidoeling to siikjen yn de ienfâldige wirden,
dy ’t ik oer dit stik yn it formidden bringe wol.
Ek foar dizze oarloch, dy ’t ús leard hat oer in hopen dingen wer
klearder bigryp to krijen, wier it ús skoan bikend, det der gjin praet
wêze koe fen ien algemiene Jeropeeske biskavinge—mar, hwet der yn ús
dagen woedet tichte by ús grinzen like goed as yn de ynlânnen fen
Afrika, wier (it is bidroefd, dat men soks tajaen moat) nedich om de
tige forskate kulturen fen Jerope ús yn hjar djipste bitsjutting sjên
to litten. Alhowol ik der gjin witnis fen haw, dat de yndieling, dy ’t
ik hjir mei in wirdmennich taljochtsje wol, earder makke waerd en
earder fordigene, en hja dos by my alteast oarspronkelik is, scoe ik
net tinke kinne, det hja yette nij is en noch ynfierd wirde moat, om ’t
hja sa tige dúdlik liket, det eltsenien, ek hwa ’t fen ’e ûnderskate
folkskarakters gjin stúdzje makke, hjar wol foartdalik ynsjocht, as er
efkes oer dizze saek trochtinkt. Hwent hja binne mar tige út ’e fierte
oan eltsoar bisibbe, de neikommende kulturen:
I. de Slavyske (Ruslân en de fierdere Slavyske lânnen), dy ’t faeks op
hjar suverst teikene wirdt, troch hjar to neamen, „dy fen it tsjuster
en fen de stjerren”, om ’t hja, dy ’t ûnder hjar ynfloed libje, èf
folslein ûnûntwikkele binne, lyk as de greate birêstende en
moreel-heechsteande, mar ûnwittende Slavyske massa, èf hjarren sok in
djip en ynlik geastelik libben eigen makken, dat hja fortsjinje neamd
to wirden ûnder de klearst en fynst-fielende geasten fen hiel Jerope:
de wûndere Russyske skriftekennisse, de folsleine Serbyske muzyk.
II. de Latynske (de lânnen mei Romaenske folkssiele), dy fen de
geheimige rêst yn ’e djipten en de uterlike twinkeling; dy ’t
forhearliket it brûzjende en skomjende libjen, de ljochten fen Parys en
de swiere wyn-tunen fen it weeldrige Súd, mar yn ’e inerlikste fieling
de wûndere en ivige earnst bisteviget, dy ’t dochs aloan al sa krêftich
wier yn it moed fen ’e Romaenske foltsen: de Renaissance yn Itaelje,
hiel de skriftekennisse fen Itaelje en Frankryk, de Spaenske dounsen.
III. de Teutoanske (de lânnen mei Dútsk folkskarakter), dy de
persoanlike frijdom krêftleas siket to meitsjen, en de organisaesje
forearet as it iennichst-wiere, dy ’t ier-ryp is en dêrtroch grouwelich
lijt oan selsoerskatting, dy ’t wol tinkt, mar ûnsuver fielt, dy ’t
hjar lykwol it measte optwingt en dy ’t de 42-c.M. kanonnen útfynt, dy
’t ôfbrekt mar net opbout, en dy ’t yn safier hja net bifruchte waerd
fen Slavyske ef Latynske ynfloeden, earm is oan ynderlike wearde: de
efterlikens fen ’e Dútske skriftekennisse, de oanbidding fen ’e
soldaterij om de soldaterij.
IV. de Anglo Skandinavyske (ik mien hjir de lânnen mei Noardske
folksgeast), dy ’t de meast suvere harmonije biwûnderje lit twisken it
himsels lang gelyk bliuwende, strange en hwet ôfwizende uterlik, en de
wis-bisletten, troch-settende en soun-tinkende geast; dy ’t maklik hwet
stiif oandocht, omdat it hjar miskearret oan de hertstochlike fieling,
en dy dochs de measte dingen fen bliuwende weardij ta stân bringt, om
’t hja nuvere waerm is fen tinken en maklik ynsjocht ho ’t men it bêste
to wirk giet; dy ’t opwoechsen is ûnder de foartsterkjende amme fen
binammen de Noard-sé, dêrtroch biwarre in by útstek soune libbenskrêft
en mei greate en úthâldende rêst tinkt oan ’e wichtichste
libbens-riedlings: it kolonisearjen fen Ingelân, it stadige, mar
winnende Ingelske trochsetten, de Skandinavyske skriftekennisse.
En al wit ik, achte mienskipsleden, nou tige skoan, dat it net op ús
paed leit ús drok to meitsjen oer de sounens ef de sjochtme fen ’e
hollânske folkssiele, en dat wy wol wichtiger dingen to dwaen hawwe as
de hollânske kultuer mei krektens to bistudearjen, it scil ús dochs
klearder ynsjoch jaen ek yn it wêzen fen ús fryske saek, as wy ris
efkes tinke om it folts der jinsen oer ’e Súdersé. Ik leau, wy scille
den maklik de forklearring fine, hwerom der binammen yn ’e lêste tiden
wer sok in wearze yn ús woechen is tsjin alles, hwet it hollânske
merkteiken hat, en hwerom it ús sa tige maklik falt en sels sa’n goed
docht, de geastelike oansluting, hwermei wy eartiids oan Hollân fêst
sieten, biret en rêstich to forbrekken. En dúdlik scil it ús wirde,
hwerom wy Rinke Tolman, dy ’t mar tige wiis dien hat mei him net oan to
slúten by ús Mienskip, foartdalik de eare-namme fen Jong-Fries
ûntkearden, do ’t er it yn in „Fryslân”-artikeltsje bistie to sizzen,
dat it him moeide, dat wy it Hollânsk biskôgen as fijân, datselde
Hollânsk, myn frjeonen, dat it Frysk forkrong yn wide fryske gebieten
en war die, ús tael út tsjerke en skoalle wei to bânnen nei
heide-klinten en braekhokken.
Yn in „Telegraaf”-artikel, dat hjoed iepenbier makke wirdt, en dêr ’t
ik moai wiidweidich twa fen ’e wichtichste wierhedens yn bisprek,
hwertroch ús biweging hjar ûnderskaet fen hwet âldere ljue wolle, haw
ik Hollân bylein, det ik gjin siele mear hie. Eren hat de folksgeast
fen Hollân wiswier Germaensk west, en wie er nei bisibbe oan it wêzen
fen it Ingelske en Fryske folts, lyk as men maklik ynsjocht, as men de
suvere en krêftige poëzije lêst fen Vondel, as men Potgieter syn
steatlik-weagjende en breed útwirke folsinnen yn yen neiklinken heart,
en yen fornoeget om de klearens, de suverens en de sterkens fen Perk
syn gnapste sonnetten. Mar ieuwen en ieuwen hat Hollân, dat nei ’t it
Suden gjin bolwirk hie, troch de sé skaet wier fen Ingelân en aloan
heibel hie mei Fryslân, dat syn rjochten socht to fordigenjen, bleat
lein for de ynfloeden út it Suden, for de Romaenske biskaving fen
Frankryk like goed as for syn oerhearskjende legers. Salang men oer
soks yn Hollân in klear bigryp hie en wist, hok for gefaren it lân en
de folkssiele bidrigen, mocht it neat gjin kwea; mar do ’t yn ’e
achttjinde ieu de Frânske biskavinge kaem to stean op sok in hichte,
det hast hiel de wrâld hjar mei ljeafde bisocht oer to nimmen, wylst
Hollân syn krêften forlern hie en ôflibbe fierderkroaske, en do ’t om
1880 hinne de Hollânske geast yn syn utering wer bliken jown hie fen
syn ûnbitsjuttendste eigenskippen, wylst de kinst fen Frankryk wer
bloeide en gloreare, as hast nea to foaren, forlear Hollân swietsjeswei
de weardearringe for himsels en waerd it foreale op hwet der yn it Súd
sa feestlik noege. En sa bande Hollân mei wearze en forspijing syn
eigen siele út, dy siele, dy ’t yn ’e tiid fen lok en fen bloei ienris
hâlden wier for it heechste, dat him op ús wrâld ûntjoech, sûnder
dennoch—en dit is krekt it fortretlike—it wêzen fen Frankryk, dêr ’t it
nea net hwet bigriep, ho ’t it him der ek oan forgappe, to biërvjen. Yn
Hollân syn kinst, syn skriftekennisse binammen, sjocht men dat nuvere
klear, as men by de kinst fen Vondel en Huygens en Hooft en Luyken ris
hâldt de oerfloed fen ûngeve en dekadinte poëzije, dy ’t der jinsen
ûntstie wol tsjin de miening fen ’e tachtigers yn, mar dochs as gefolch
fen hjar yn wêzen net ûnsuver streevjen. Dêrom is it, myn frjeonen, det
ik de tachtiger biweging, dy ’t hjir langlêsten op sok in minne en
ûnsedelike menear birabbe waerd fen Jan fen ’e Gaestmar, wol biskôgje
as in lok fen de kinst, mar teffens as in ûnk for de Hollânske geast,
dy ’t dochs al sa fen frjemde ynfloeden oantaest waerd; dêrom is it,
det men mei wissichheit oankommen sjên kin, det Hollân mei gauwens _ef_
alhielendal Romaensk wêze scil fen siele, sa ’t it for de Germaenske
kulturen ôfdien hat, _ef_ tobekfalle scil yn ’e bitizing fen ’e
Middelieuwen, lyk as ek Dútsklân dat scil, sa ’t it ôfdien hat for hiel
de wrâld. Wy hoopje for Hollân, dat wy neat gjin lêst en fortriet, mar
in heap moais en swiids tawinskje as it us alteast mei rêst lit, sûnder
mis it earste; mar ho ’t it ek rint, for elts dy ’t sjên wol, en syn
earen tichtstoppet by de jankerij fen somlike oerstjûre minsken en by
it getsjânsel fen somlike efterlike, howol goedmienende ljue, stiet dit
ûnwrigber fêst: _de geast fen Hollân is dea._
Mar stiet Hollân dos op dit stuit bûten de eigentlike kulturen en
hjarren striid, en is it ek tige to bitwiveljen, eft syn folksgeast wol
ea it meast wezentlike fen ’e Romaenske siele, dos net it getwinkel en
geflûnker en jamk de oanstellerij, mar de tsjustere earnst en it
hertstochtlike fielen oernimt, mei greate wille is it, det ik nou in
wirdmannich siz oer de fryske folkssiele, dy ’t hjar sels gelyk bleau,
dizze tweintich ieuwen lang. Wis wier, Fryslân hat syn siele rêdden, de
suvere en kleare, dy ’t ynbânnich is en krêftich, en it fryske folk hat
him stadich en earnstich ûntjown, lyk it ûnthiet yn ’e dizige
Middelieuwen, do ’t it in ein makke oan ’e liifeigenskip, foardat yn
oare kontreijen de geast fen it folk dêrfor ryp wier; de soannen fen
Fryslân, dat de moarntiid yn ’e mjitte strevet, hja kinne, lyk as hja
gean oer de forwielige greiden en it hea optiemje ta de reakken, ef de
bûgende ieren sichtsje en de goudene rispinge garje, ef lyk as hja gean
nei de skoallen fen Ljouwert en studearje, faken fier bûten de grinzen
fen de fryske kontreijen, hja kinne skoan út tsjin it jongfolk, dat de
dreamer op Skylge oanskôge. En it warbere folk fen Fryslân, dat fen
gjin rêsten wit en de striid forearet, om ’t syn krêften in útwyk
siikje, dit folk, dat hatet hwet tsjuster is en ûnwier en ûngeef, mar
dat ynlik hâldt fen syn rêstige marren, syn rûkende wâlden en syn
fruchtbere klaei, dit folk, dat syn wei giet en docht hwet laet nei it
goede, dat trochset en gjin hegere ljue nei hjarren goedkarring
bifreget, dit folk, dat frij wêze wol en frij wêze scil—och siker! it
folk fen Fryslân, myn frjeonen, it glimkjende en steatlike, it winnende
en aloan fierder stridende, it biwarre wol kostlike klear syn krêftige
siele, en soun scil it bliuwe salang it bistiet.
De minsken fen Fryslân hja easkje for hjar persoanlikheit in almeast
folsleine frijdom en hja binne dy tabitroud; hja sjogge yn organisaesje
jamk in needsaek, mar biskôgje hjarren forienings jimmer as middel en
nea net as doel, sa ’t hja fruchtber binne sûnder to twingen; hja kenne
hjar eigen krêften, mar forlieze de grinzen fen hjar kinnen net út it
each; hja hawwe forheftigen ôfkear fen soldaterij en haetsje it
hearskjen fen ûnbitrousume jonkers—de ljue fen Fryslân, hja libje
wiswier net in Teutoansk, mar in Anglo-Skandinavysk biskavingslibben.
En nou, frjeonen Mienskipsleden: as men de Jeropeeske kulturen, lyk as
ik dy niis krektsa opneamde, ris biskôget, en binammen neigiet de
forhâldings fen ’e ûnderskate foltsen, dy ’t ien en itselde
biskavingslibben libje, den is der ien nuver forskeel, dat al
foartdalik yens oandacht opeasket; hwent wylst de foltsen fen ’e
Slavyske kultuer (Ruslân-Serbië), de naesjes fen ’e Romaenske (b.g.
Frankryk-Itaelje) en sels dy fen ’e Teutoanske (Dútsklân-Eastenryk) mei
eltsoar stean yn in ing forbân, ûntbrekt twisken Ingelân en Skandinavie
net allinnich de steatkindige, mar hwet wichtiger is, ek eltse ynlike
geastlike oanslúting. En as men nou den tinkt om de lizzing fen ’e
fryske kontreijen, tinkt om hwet wy biskôgje as lân-mei-fryske-siele:
de sélânnen fen Starum oant Cuxhaven en de eilânnen fen Skylge oant
Sylt—jinsen yn it West Ingelân en heech yn it Noard Skandinavië—mar
wûnder! Jim’ antlit klearret op, en ik fiel it, Jim’ bliuwe my by,
hwent ik foun de wirden, dy ’t it djûrst binne oan ús herte.
Net wier, wy hawwe ús wol faken binijd ôffrege, hwet it Albiwâld dochs
wol fen doel wier, do ’t it Fryslân skoep, it lân, dêr ’t in flok op
like to rêsten, sa ’t it al mar mear forlear fen ’e biwende groun, sa
’t it net ienris rounom yn steat wier syn erflike tael to biwarjen; en
sims yn feale hjerstige dagen, as de dizen sa súntsjes wynderje koenen,
en der in wûnder en wiet rûzjen wier yn ’e keale krunen fen it
mistreastige beamte hawwe wy, oan hwa de moedleazens net frjemd is, wol
twivelje doaren oan ’e bistimming fen ús lân en ús folk. Mar nou scil
it wol altyd simmer wêze yn ús herte, de weeldrige tiid, dat de frucht
him sa stadich ûntjowt, dy ’t yn ’e hjerst de minsken fornoeget; hwent
hok in hate ús diel ek wirdt by minsken, dy ’t delknibbelje for de
eigen hilligens en yn wierheit dochs to min binne as dweilstik for ús
foetten, ho ’t men ús ek bistokelje scil mei de feninichste rabberij en
de ûnredsumste kwealaster, wy scille ek fierder ûndernimme, hwet ús hân
fynt to dwaen, mei bliid bitrouwen en rêstige moed: hwent Hy, dy de
ljeafde wol en ta hwaens eare wy it suver liet sjonge oer de
ienriedigens fen broerren út it selde hûs, Hy freget fen ús, dat wy
byelkoar bringe hwet byelkoar heart, om ’t it ien is fen fielen en ien
fen siele. Net wier, ienris scil men sjên dat Fryslân yn ’e wrâld net
in ûnnut wier, ienris scil men, as it geastelik libben fen Ingelân en
Skandinavië bistiet as in ek ynwindich krêftige ierheit, mei nocht sjên
nei dit lân mei syn warber folk en syn fruchtbere mieden; hwent mei ús
kinst en ús streevjen bouwe wy ienris de brêgge twisken Skandinavië en
Ingelân.
In geweldich ûndernimmen, myn frjeonen, sûnder mis. En do ’t dizze
dream it earst forriisde for de eagen fen ’e dreamer op Skylge, en hy
tocht om de lytsgeastige heibel yn ’e skriftekennisse fen syn eigen
lân, en om de persoanlikheden fen Keats en Shelley, en de ûntsachlike
tinkkrêft fen Ibsen en Björnson, de helten út it Noard, do kaem der in
waes for syn dreamende eagen en twiveljend frege er by him selme: Scil
it wol ea sa wêze? Mar de sinne lake, det hiel it strân der blik’kre yn
syn ljocht, en de wyn wier sa soun en sa fris, en de weagen dy rûzen sa
klear; en it wier him, as toeve der nêst him de geast fen Rupert
Brooke, de laitsjende jonge dichter fen Ingelân dy ’t fier fen syn
heitelân stoar op Lemnos, op reis nei de Dardanellen, hy fen hwa ’t syn
frjeonen tochten det Balder wer kommen wier op ierde; en de dreamer op
wite dúnkling fen Skylge, hy fielde dat en hy riisde omhegen en liet de
suvere séwyn waeije troch syn hierren: Ave beata amicitia fraterna:
wolsillige frjeonskip fen ’e broerren, wêz wolkom!
Mar like goed scille der jierren en jierren yet oan ús foartbytsjên,
ear ’t sok in ideael forwezentlike is en wy blêdzje yn it earste nûmer
fen it Noardsé-tiidskrift, dat de weardichste bydragen út ’e
skriftekennisse fen Ingelân, Fryslân, Denemarken, Noarwegen en Sweden
bringt oan de lieders fen it geastelik libben yn ’e ûnderskate lânnen.
Achte mienskipsleden, ik stean der op oan, det men yens eigen brekken
sjên scil en war dwaen yen to forbetterjen, dat men meistimme scil det
de Jong-Friezen oan wirk fen wezentlike kinstwearde yet mar in bidroefd
bytsje levere hawwe—howol mear as de Selskipsboekjes ea bifetten—en
fûleindich kom ik der tsjin op, dat men, foardet de wrâld sjoen hat,
hwet men kin, de mûle al yn beide hânnen nimt, as tocht men, dat men
mei de bineaming ta lid fen dizze Mienskip nou ek foartdalik ta de
ûnstjerliken bihearde. Hjir bin _ik_ praktysk, frjeonen, en hjir
winskje ik de tastân to sjên, lyk as dy wezentlik is, sûnder eigen
ynbylding ef geastelike heechmoed ef fromme forwachtings to biachtsjen;
en hjir wol ik iepen útering jaen oan myn bitinken, sa ’t hiel Fryslân
it mei gauwens fornimt, det de Jong-Friezen, hja meije den yn it
ôfroune jier (1915) neat yn ’t ljocht jown hawwe, dat net fier boppe de
middelmiette fen ús skriftekennisse útriisde, dat hja dochs oan wirk
fen bliuwende weardij, dat foldocht oan de strangste kinst-easken, net
mear levere hawwe is ien kritysk fragmint fen in mennich blêdkanten en
trije goede fersen—as bigjin treflik, mar like goed: in bidroefd
bytsje.
En nou is dat tige skoan to bigripen. Hwent 1915, myn frjeonen, wier
for de measten fen uzes in swier en fortretlik jier, hweryn ús
tinkbylden en ús bigjinsels woechsel, al mar woechsen sûnder det wy
sels yn steat wiernen se to foarmjen nei ús eigen foarkar en wil; en wy
witte it, mei hast alle geastelike forromming en ûntwikkeling giet it
lyk as it devys fen Waldeck-Pyrmont leau ’k, dat sa treflik ûnder
wirden bringt, arbor sub pondere crescit: de beam groeit tsjin it wicht
yn, mar de groei is sa swier en sa pynlik. Amper foun men in wierheit,
dy ’t men ljeaf kriget en dy ’t men yensels ûnthjit to fordigenjen,
hwet der ek tsjin yn ’t spier komme mei, ef men fynt yn ’e redenaesje,
dy ’t men brûkte, in lytse en maklik to forklearjen, mar ûntalitbere
flater, dy ’t yen twingt wer hwet oars as wier en streksum to
biskôgjen; en as men einlings en to’n lêsten in wierheit machtich
wirden is, dy ’t hjar net foroarje lit, en dy ’t fêst stiet,
ûnforwrigber, den komme de konsekwinsjes, dy ’t faken yensels
tsjinsteane, mar dy ’t men nou ienris to oanfeardigjen hat, om ’t men
oertsjûge is fen ’e wierheit fen yens grounslach, en om ’t men wit, dat
men stean moat for hwet men wol en mient. Sa gyng it hiele jier 1915
for ús foarby, wylst somlike tsjinstânners, dy’t der bilang by hienen,
aloan yet ynhakken op ’e bigjinsels, dy ’t men sels al tiden lyn to
boppe kaem en dy ’t men yn it iepenbier weromnommen hie—mar
aldergeloks, it jier leit nou efter ús, en de measten fen uzes, hja
kamen ré mei hjar libbensbigjinsels en meije dy biskôgje as in suver
gehiel, opboud, wis mei folle lijen en lêst, mar dochs ek yn in mennich
treastlike en kleare skoften. En, myn frjeonen, nou ’t wy dos fêste
witnis krige hawwe oer de kwesjes yn Frysk, nou ’t wy seagen de
forleegjende en foartsterkjende ynfloeden, nou ’t wy de earste
ûnrêstigens oerwounen en bitrouwende wachtsje op hwet komt, lit ús nou
soarchsum en hoeden ûntwikkelje, hwet der yn ús wennet oan sêfts en
krêchtichs, oan ljeafde en frjeonskip en kinst; litte wy net to gau
foldien wêze, en ek yn ús sels aloan skifte en ûndersiikje en
bifoarderje, oant wy ús sterkernôch fiele om in oanbigjin to meitsjen
mei it wirk, hwerfor wy as Friezen to wrâld kamen: de brêggebou twisken
Skandinavië en Ingelân.
lenris—yet sjoch ik de diken dêr ’t wy rounen en de mieden dêr ’t wy
doarmen—hie ik in frjeon mei in hearliken oanliz om yn sêfte en wûndere
kleuren wer to jaen, hwet syn bernlike eagen ljeaf hienen op dizze
wrâld, dy ’t him sa wiid wier en wûnder. Mar hy, dy ’t de dreamen
ljeave en de skoften, det er lizze koe mids de blommen fen ús waerme
mieden, syn eagen wiid siikjend nei de bylden yn it einleaze blau fen
’e loft, hy, dy ’t de nuverste forhâldings winske en dêr sok in ynlike
blidens om fiele koe, hy seach my glimkjend oan, as ik him noegjende
spriek fen it libben fen in kinstner, en andere „Och, hwet scoe ’t… Al
dat oefeningswirk, dat ré-meitsjen fen yens kinnen is sa forfeelsum, sa
swier… En ik wol myn dreamen hâlde for my allinne”. En do’t ik aloan
sok in biskie krige en neat opskeat, haw ik, dy’t in walch haw fen
wirkleazens, my fen him ôfjown, rêstich en fêst-bisletten, hwent ik koe
dat net langer oansjên, mar mei hwet weaks yn myn moed, hwent ik
fielde, det dêr hwet moais en hwet ynliks forlern gyng. Myn frjeonen,
dreamen is sa fyn en sa tear, mar ús, Friezen, dy ’t safolle yet hawwe
to dwaen foeget wis net de einleaze dream, dy ’t ús lân de dieden
ûntkeart; lit elts fen uzes dos, libjende yn de stiltme mei de ljeafde
for syn lân, rêstich jaen hwerta it moed him twingt, sûnder
ûnfordildich to wirden, as in inkelde kear syn wirk minder bliuwt as er
winske: ik leau, den klinke der oer dizze ús sa minlike mieden yet
folle suvere lieten en kleare en moedige wirden.
Achte Mienskipsleden, fergje my net ôf dat ik yetteris myn bitinken siz
oer it nije Selskipswykblêd, dat men „Fryslân” doarst to neamen, as hie
men ús kostlik lân yet net genôch hún oandien; mar lit elts neigean, ho
’t syn hâlding wêze scil, tinkend yn syn forstân, hwet der ienris bart,
as wy ús krêftigernôch fiele om de striid oan to gean mei de brûzjende
en skiedende weagen, dy ’t ús net mear bihinderje kinne as wy willich
binne hjar to oerbôgjen mei ús glânzgjende brêgge fen ljocht.
Myn frjeonen, men wiisde ús jamk op ’e lytsens fen it gebiet fen ús
tael, op it fyt, det forskate Friezen hjar sprake forlearen en oaren
hjar kearden ta weismiten, en men foarsei fen de wente fen Fryslân, dat
hja de langste tiid stien hie, en ringen ynsakke, forware en tomôge: it
kin allegear bêst sa wêze. Mar frjeonen, dit wit ik wis, en litte folle
fen myn lânsljue dizze wirden fornimme, fordet hja wer bitrouwen krije
yn hjar sels en hjar âlde lân, dat hjar moedige dieden sa tige fen
neden hat: dat de Krêft, Dy ’t ús folk laette troch de tsjusterens en
it lijen fen tweintich faken sa swiere ieuwen, en Dy ’t ús jimmer
oereinhold, ho ’t de weagen ek brûzen en de foltsen tsjin ús opstienen,
det dizze Macht ús inkeld leare woe to bihirdzjen, en det Er wis-wier
net de hân ôfnimme scil fen ús holle, ear ’t ús lân syn libbenstaek ta
’n útfier brocht.
Frjeonen, myn tank. Ik bin útpraet.
*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK FRYSLÂN EN DE WRÂLD ***
Updated editions will replace the previous one—the old editions will
be renamed.
Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
law means that no one owns a United States copyright in these works,
so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
States without permission and without paying copyright
royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
of this license, apply to copying and distributing Project
Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™
concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
and may not be used if you charge for an eBook, except by following
the terms of the trademark license, including paying royalties for use
of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
copies of this eBook, complying with the trademark license is very
easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
of derivative works, reports, performances and research. Project
Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may
do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
license, especially commercial redistribution.
START: FULL LICENSE
THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase “Project
Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full
Project Gutenberg License available with this file or online at
www.gutenberg.org/license.
Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg
electronic works
1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or
destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your
possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound
by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg electronic works
even without complying with the full terms of this agreement. See
paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg electronic works if you follow the terms of this
agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg
electronic works. See paragraph 1.E below.
1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual
works in the collection are in the public domain in the United
States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
United States and you are located in the United States, we do not
claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
displaying or creating derivative works based on the work as long as
all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
that you will support the Project Gutenberg mission of promoting
free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg
works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
Project Gutenberg name associated with the work. You can easily
comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
same format with its attached full Project Gutenberg License when
you share it without charge with others.
1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
in a constant state of change. If you are outside the United States,
check the laws of your country in addition to the terms of this
agreement before downloading, copying, displaying, performing,
distributing or creating derivative works based on this work or any
other Project Gutenberg work. The Foundation makes no
representations concerning the copyright status of any work in any
country other than the United States.
1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear
prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work
on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the
phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed,
performed, viewed, copied or distributed:
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you
are not located in the United States, you will have to check the laws
of the country where you are located before using this eBook.
1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is
derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
contain a notice indicating that it is posted with permission of the
copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
the United States without paying any fees or charges. If you are
redistributing or providing access to a work with the phrase “Project
Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply
either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg
trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
will be linked to the Project Gutenberg License for all works
posted with the permission of the copyright holder found at the
beginning of this work.
1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg.
1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg License.
1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
any word processing or hypertext form. However, if you provide access
to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format
other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official
version posted on the official Project Gutenberg website
(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.
1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg electronic works
provided that:
• You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
the use of Project Gutenberg works calculated using the method
you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has
agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
within 60 days following each date on which you prepare (or are
legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
payments should be clearly marked as such and sent to the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation.”
• You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™
License. You must require such a user to return or destroy all
copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™
works.
• You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
receipt of the work.
• You comply with all other terms of this agreement for free
distribution of Project Gutenberg™ works.
1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than
are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set
forth in Section 3 below.
1.F.
1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™
electronic works, and the medium on which they may be stored, may
contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
cannot be read by your equipment.
1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right
of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.
1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from. If you
received the work on a physical medium, you must return the medium
with your written explanation. The person or entity that provided you
with the defective work may elect to provide a replacement copy in
lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
or entity providing it to you may choose to give you a second
opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
without further opportunities to fix the problem.
1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of
damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
violates the law of the state applicable to this agreement, the
agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
remaining provisions.
1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in
accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
production, promotion and distribution of Project Gutenberg™
electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or
additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any
Defect you cause.
Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg
Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of
computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
from people in all walks of life.
Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s
goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will
remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg and future
generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.
Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification
number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
U.S. federal laws and your state’s laws.
The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516,
Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up
to date contact information can be found at the Foundation’s website
and official page at www.gutenberg.org/contact
Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation
Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment. Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.
The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements. We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
visit www.gutenberg.org/donate.
While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.
International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations. To
donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.
Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works
Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
Gutenberg concept of a library of electronic works that could be
freely shared with anyone. For forty years, he produced and
distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of
volunteer support.
Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
edition.
Most people start at our website which has the main PG search
facility: www.gutenberg.org.
This website includes information about Project Gutenberg,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
