The Project Gutenberg eBook of Ruth
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.
Title: Ruth
stik yn twa utkomsten
Author: Douwe Kalma
Other: Simke Kloosterman
Release date: August 5, 2026 [eBook #79282]
Language: Frisian
Original publication: Ljouwert: W.A. Eisma Cs., 1924
Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/79282
*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK RUTH ***
Ruth
STIK YN TWA UTKOMSTEN
NEI MOTIVEN UT DE NOVELLE FEN
S. KLOOSTERMAN
fen D. Kalma
W.A. EISMA Cs. — LJOUWERT 1924.
Ynhâld
FOAROPWIRD
RUTH
TWADDE UTKOMSTE
For it spyljen fen Ruth moatte for it minst tsjien nije boekjes oantúgd
wêze.
Auteursrjuchten foarbihâlden; hjiryn aparte bitingsten for forienings
yn de moderne biweging, lyk as ôfdielings N.V., S.D.A.P.,
arbeiders-ûntjowingsjounen, ensfh.
De skriuwer stiet „efternei dounsjen” ta. Mar hy wol jerne dat men
bisiket ef it dêr net sûnder kin, en is fen bitinken dat soks binammen
yn ’e reden leit for de moderne forienings, dy’t ommers mear in
earnstich as in ûntspannings-wyt foar hawwe.
FOAROPWIRD.
Do’t „Ruth” frij kaem by it Jongfrysk Toaniel, wier it de frage: yn it
laedtsje lizze litte, ef printsje. It earste like my hast it bêste ta;
ik sjuch de breklikheden yn it stikje sels tige skoan. Oan de oare kant
wist ik dat „Ruth”, ek sa’t it is, folle âlde frjeonen hie, en dat it
yet jimmer nije frjeonen makket, ôf to gean op ’e oanfragen om it to
spyljen dy’t dêrfor ynkomme. It lêste hat by einbislút it swierste
woegen; en ik hoopje nou mar dat der ek tonei fen „Ruth” hwet goeds
útgean mei yn de greate ideéle striid fen ús tiden yn Fryslân.
Ik moat in koart wird sizze oer it forbân twiske dit stikje en de lyksa
neamde novelle fen jiff. Kloosterman. Ik hie fensels de lêste lêzen, en
tige nei wieren my de figuren wirden fen de hwet stive, foriensume boer
en it brune famke dat de ieren byinoar siket op syn boulân. Hja waerden
my sa hiem dat ik se hjir delset haw yn in wrâld fen geastlike striid,
gâns oars as de idyllyske en dochs sa yn-minsklike sfear dêr’t jiffer
Kloosterman hjar minsken yn útbylde hie. Ik bin der wis fen dat in
forliking allinne mar yn myn neidiel wêze kin; nammensto tankberder
moat ik wêze for de wirdearring en de frjeonskip dêr’t de Fryske
skriuwster dizze nije „lytse Ruth” yn hjar nije wrâld, mei bigroete.
Ik hoopje dat hwa’t it spylje scille, bisiikje scille hjar yn to libjen
yn de geast fen it stikje. Dat allinne kin hjar yn steat stelle der
hwet goeds fen to meitsjen. It bigripen fen de rollen is hjir alles. Ik
haw in ôfgriis fen it foarskriuwen fen hâldings ensfh. op it toaniel,
om’t al dy dingen foartkomme moatte út de spylders sels, yn de krêft
fen hjar bigripen. Ek yn it Fryske toaniel moatte de spylders spylje út
hjar hert, net om it „moai to dwaen” neffens foardragers-manear.
D. KALMA.
PERSOANEN:
ATE JANS, boer op ’e „Sjidzjende Bouwer”.
JANNE, syn húshâldster.
FRâNSKE MINNEMA, in nift fen sines.
PIER LEISTRA, oare sibben fen Ate Jans
SIJKE, syn wiif, oare sibben fen Ate Jans
ALRIK HORA, de doarps-domeny.
MINDERT FEN DYK, de master.
SETS WALLINGA, arbeidster by Ate Jans.
RUTH, hjar bernsbern.
Toaniel yn beide bidriuwen: de milkeamer fen de „Sjidzjende Bouwer”,
rêstich en hwet âlderwetsk meubilearre. Rjuchts (út ’e seal wei) twa
finsters, mei swiere griene planten dêrfoar; lofts in boekekast, hwet
nijer as it oare húsrie. Lofts efter gongs-doar; rjuchts skriuwbureau.
Yn de foarste útkomste dêrop in stelt mei wylde wâldblommen.
Ate Jans is yn de foarste útkomste sa’n 25 jier; yn syn útsjuch en
praet hat er de bislettenheit fen de minske dy’t wit hwet ynderlike
striid is. De oaren hjar âlder dêrneffens; Ruth is toalve jier.
De twadde útkomste spilet tsjien jier nei de foarste.
RUTH.
FOARST OPKOMMEN.
Janne, Sets.
SETS.
(_yn ’t opkommen tsjin Janne_). ’k Wit net, ik wit net, it is my hast
slimmernôch ... ik mei myn smoarge klean yn jou eptige keamer ... ik
bin sa’n formidden wrychtich net wend, Janne.
JANNE.
De boer wol ’t sa hawwe; ik wit net eft ik út mysels wol sa fier gean
scoe. Wy binne allegear minsken mei-inoar seit er den, en dêr is net
folle tsjin yn to bringen. Mar styl fen húshâlden is ’t egentlik net,
fensels.
SETS.
Witte jy ek hokfor boadskip de boer oan my ha kin? Ik bin noch mar ien
moarn oan ’t wirk....
JANNE.
Ik scoe ’t jo net sizze kinne, mar hy scil hjir sa dalik sels wol
komme. Ho is ’t, wol ’t hwet fen ’e moarn?
SETS.
Och stimper, ’t is sok swier wirk for my. Eltse kear giet myn tinken
werom nei de lêste middei do’t ik op it lân wier en se my hellen, for
Japik.... Do wieren wy noch mei syn trijen, hy en lytse Ruth en ikke
... en nou misse wy safolle....
JANNE.
It libben kin swier wêze, Sets.
SETS.
Ik ha ’t altyd wol treast west, mar dit wier sa hird ... sa hird. Sûnt
dat ik widdou waerd, wier hy myn alles, alles hwet ik biskrepte en
ôfbodde, wier for him.... Jy kinne it net witte Janne, mar it wier sa’n
greate stipe as ik op ’e bou wier, sa yn it smoarge wirk en ik koe den
tinke dat hy dêr prefyt fen hawwe koe; by alles hie ik syn antlit foar
my.... En nou is ’t allegearre sa leech en sa deadsk....
JANNE.
Jim hawwe dien hwet jim koene, Sets.
SETS.
Alles, alles woene wy wol jaen, en den noch to sjen dat it efterút
gyng, dei by dei, dat der gjin krûd for woechsen wier.... Wy hawwe
bidden dat er wer better wirde mocht, lytse Ruth en ik, mar it mocht
net, wy seagen him foar ús eagen foartgean.... Hy sels birêstte der yn,
hy bitroude, it wier for syn bêst, mar myn âld herte kromp gear ... myn
iennichste ... en lytse Ruth, och, och, dat stimper....
JANNE.
Praet jo mar ris goed út Sets, it docht jo goed. En ik ha mear
swierrichheit sjoen, ik kin it my sa goed yntinke.... Ho is ’t nou mei
Ruth?
SETS.
Jy hawwe noch nea sa’n bern sjoen, ik kin der mei myn grize hierren
noch fen leare. Ik koe my altyd net goed hâlde, ik woe wol, mar it wier
my sims to machtich, mar as hja triennen seach, den kibbe se op Beppe.
En sels skrepte se yn’e hús om, stil en de lipkes op mankoar, en as se
wist, dat Japik nei hjar pielen seach, den glimke se wer effen. In pear
kear foun ik hjar, do stie se hjarsels yn it gonkje út to skriemen, it
stimper....
JANNE.
De ien leart de striid fen it libben earder kennen as de oar.... Mar
sterk makket it ek wol, oars. It is noch in hiele treast for jo, dat jy
hjar alteast hawwe. Alhiel allinne, dat is sa iensum....
SETS.
As ik hjar misse moast .... en dochs, nou’t Japik wei is, nou kin ik
hjar dochs net mear mei blide eagen sjen.... Al ús moaije forhopings
binne nou tsjin ’e groun, en Ruth moat nei it lân ta ... en dêr
forbarne yn’e gleije sinne en krûm wirde en âld foar hjar tiid, sa as
wy allegearre moatten hawwe. Dat is noch it slimste, myn jonge wei en
lytse Ruth ... it paedtsje fen wy allegearre....
JANNE.
Oan jou praet to hearren ... hiene der den oare plannen west?
SETS.
Ruth scoe leare.... Jiffer wirde. Dat wier in great geheim, allinne
Japik en ik wisten it ... en Ruth hie formoedings. Jouns as wy to
skimerjen sieten, den kaem se op ’e tekst fen hwet se leard hie op ’e
skoalle ... hwet se den net oeral helle, jy hawwe der gjin bigryp
fen.... En den makke se plannen, ho’t se it sels ha scoe, as se foar de
bern stie, en as Japik der neat tsjin ynbrocht, den mirk se wol sahwet,
hy woe der wol oan, as ’t hwet koe.... En nou ... ik wol net kleije en
ûntofreden wêze, mar dat bern mei hjar skoandere holle, hwerom moat dàt
nou ... wylst safolle oaren....
JANNE.
Net freegje Sets. Us wrâld is nou ienris net sa, dat wy allegearre
dwaen kinne, hwet miskien wol ús ropping is....
SETS.
’t Is hird, o sa hird. Net dat hja der mear fen praet, hja wol der hjar
oerhinne sette ... mar dy lytse rimpeltsjes yn ’e foarholle, och, och,
dat bern kin sa earnstich sjen....
JANNE.
Scoene jy der net ris mei de boer oer prate, Sets. Miskien dat dy....
SETS.
Né Janne. De boer hat him al sa goed hâlden, wy meije net mear fen him
freegje. Hy hat op ’t lêst mear folk, hy kin him sa alhiel wol weijaen.
Wy scille ús hjirsels trochhinne slaen. Wy binne jim sa tankber, Janne,
for al jim byspringen ... it hat ús de hannen sa’n stik romme.
JANNE.
Jy witte, dat de boer der gjin tank for hawwe wol. En ik wit sels hwet
earmoed is ... heit en mem wieren alhiel forlijd, do’t de boer syn
âlden my opnamen. Dizze oarde hat gâns triennen en leed sjoen, Sets,
eartiids noch wol mear as nou.... As Ate Jans syn folk der net west
hie....
SETS.
En nou hy sels.... It scil my ris nij dwaen, Janne, hwa’t hjir noch ris
boerinne wirde scil. Hja seine lêst, Frânske en hy hiene forkearing.
JANNE.
De ljue sizze safolle. Frânske hat hjir in heap de rin, mar mear as
goefrjeonen binne se net. Hjar bisteanen ûntrinne mankoar safolle.
Frânske is sa derten en fleurich as in flinter, en Ate Jans is de
earnstige kant gâns it neist. Hy hat net sa’n heap sinne hawn yn syn
jonkheit, en dat foarmet in minske wol.
SETS.
Frjemd, dat goede minsken it faek sa swier hawwe.
JANNE.
Forline Freed wier it tweintich jier forlyn, dat syn mem forstoar. Jy
scille hjar noch wol foar jo krije kinne.... In minske wier ’t, suver
in wûnder. Ik ha der by west dat in pear arbeiders spil hienen op ’t
snijen ôf, se stiene foar mankoar oer, mei ’t brûs om ’e mûle;
allegearre tochten wy, dat der in ûngelok barre scoe. Do kaem hja de
skûrreed lâns, dimmen en evenredich as altiten—ik sjuch hjar moai
antlit en greate blauwe eagen noch. Se sei neat, se seach allinne mar,
freegjend, forwûndere. It folk gyng fensiden, yn ienen wier alles stil.
Dat hat Ate Jans oerirven. Hy giet mei my om eft er myn bern wier, wy
lizze alles mei mankoar oer.... En dochs....
SETS.
Nou?
JANNE.
(_oerein, nei it finster ta._) En dochs is der hwet, djip, o sa djip yn
syn hert dat wy net kenne noch bigripe.... Ik wit net hwet it is, mar
ik tink, dat nimmen, nimmen, dat ea trochgrounje scil ... sa as it djip
yn ’e bosken is, koel en stil en heimsinnich, sa is Ate Jans.... Ik woe
wol dat der hjir ris in jonge mylde laits troch de boerkerije klonk,
mar ik tink net dat Ate Jans ea trouwe scil ... ik tink it net....
SETS.
Den hâlde jy hjir it ryk allinne, Janne.
JANNE.
Amper tritich jier bin ik nou by Ate Jans en syn folk. De wrâld is
foroare, in heap minsken binne forstoarn, mar hjir, yn it hert fen
dizze minsken bliuwt alles itselde, sa as de mar yn al syn brûzjen en
núnderjen altiten deselde bliuwt. Greater nommeler goedens kin ik my
net tinke, hjar omgong hat altiten as in ljocht om my hinne west.... En
den tink ik sa faek, hwerom kinne sokke goede edele minsken net bliid
wêze en fleurich, wylst safolle minderen gobje en laitsje fen moarns
ier oant jouns let.... Der komt Frânske oan, sjuch ik.
SETS.
Den moat ik nou it plak mar romje, tinkt my.
JANNE.
Hwerom nou? De boer hat sein, dat jy hjir op him wachtsje scoene. Jy
hoege om hjar wrychtich net foart to gean.
TWADDE OPKOMSTE.
Janne, Sets, Frânske.
FRÂNSKE.
(_moai libben jongfaem, tige eptich klaeid, hast as for in feest; rûker
reade en wite roazen yn ’e hân_). Dei Janne.... Hea Sets, jy hjirre?
Dat scil jo ek wol hwet nuver oankomme, net?
SETS.
It is myn plak fensels net, jiffer. Mar ik waerd hjir bean.
FRÂNSKE.
(_hwet ûnfordildich._) Krekt hwet for Ate Jans. Syn folk op ’e tripen
stoellen yn syn keamer to plakken. Hy mei syn eigensinnige tinkbylden!
Altiten oars as in oar docht! ’t Milhús is for it folk—hy koe de keamer
wol hâlde for de kearen dat domeny kaem ... ef ik!
JANNE.
De boer moast jo sa net praten hearre, Frânske.
SETS.
(_jowt hjar oerein._) As it de jiffer net nei ’t sin is, den wol ik wol
salang yn it herntsje wachtsje....
FRÂNSKE.
Och né, doch dat nou net. Bliuw nou hjirre, oars is it myn skild wer.
En as Ate den komt, krij ik wer in leksum oer myn ûnbitochtsumens en
binyptens. En myn hiele middei is wer bidoarn.... Hy wol dochs syn egen
wei gean, hy jowt net om in oar. ’t Is in lêst as de minsken altyd sa
dwers binne.
JANNE.
’t Is mar krekt hwa’t men praten heart.
FRÂNSKE.
(_gutich_): Ho dat sa? Hat Ate den miskien klage ... oer _myn_
dwersens?
JANNE.
Dat woe ik net sein hawwe.
FRÂNSKE.
’k Scoe sizze tominsten. Dêr hat _hy_ nou just noch net sa folle lêst
fen hawn. Ik bin fiersten to bang for him. Sa’n brommende holder! Hwêr
is er nou wer keard, Janne?
JANNE.
Ik wit net. Wy wierne him wachtsjende. Hy liket effen bilet to hawwen.
FRÂNSKE.
Hy hie hjir wêze moatten. Wy hienen ôfpraet, ik scoe der om twa ûre
wêze. En den _is_ men der om twa ûre. En oars....
SETS.
Mar it is nou grif al by healwei trijen, jiffer. Jy sels wierne den ek
wol hwet let, as ik it sa sizze mei.
FRÂNSKE.
(_effen yn ’t nau_). Nou ja ... ik woe ... ik koe dochs ek net.... Mar
ik ha op ’t lêst mear to dwaen, en hy hoecht allinne mar op ’e stoel
sitten to gean en to wachtsjen. Hawar. Hy docht dochs hwet er wol. Men
moat him mar nimme sa’t er is. Siz Janne, hwer moat ik mei dat
blommegûd hinne? Scil ik mar dêr op it bureau ... yn it plak fen dy
dingen....
JANNE.
Né Frânske, ljeaver net. Dy blommen hat er in sin by, om ’t se yn ’t
wyld groeije. Ik sels ha ’t sa ek al ris hawn. Hy hâldt net fen
sierblommen.
FRÂNSKE.
(_leit de blommen mei in nidich gebeart op it bureau_). Scoe men nou
net.... Neat, neat is hjir goed. Ho’t jy it hjir dochs úthâlde!
JANNE.
Ja, en sa lang al!
FRÂNSKE.
(_efkes earnstich_). Sikersonk, sa lang al. (_Giet foar it bureau
sitten_). Der scille miskien net folle wêze dy’t jo dat neidwaen
scoene. ’t Is hjir moai, en stil, en rêstich, mar earnstich, earnstich,
om der bang fen to wirden. Men is op ’t lêst minske om ris to laitsjen,
gol en frij út to laitsjen, men is dochs jong om to sjongen! Jy, dy’t
hjir sa op jou plak binne en bliuwe, sûnder to laitsjen en to sjongen,
sjuch, dêr haw ik sikerwier earbiedenis for. Ik scoe ’t net kinne ...
ef miskien....
SETS.
It libben giet altyd net by fleur en pretsjes út, jiffer.
FRÂNSKE.
(_wer ûnfordildich_). Och, ja, dat wit ik wol. Mar ik sei it net om
krimmenaesjes út to lokjen. Ik wit wol dat earme ljue hjar soargen ek
hawwe. Mar dat is sa hwet oars as dêr’t Janne hjir yn forkeart. Dit kin
men net oerwinne, ek al set men yen noch sa to skoar. Dy oare ... dy
jildsoargen, dy komt men mei hwet prakkesaesjes en hwet ynspanning wol
to boppe.
SETS.
As de jiffer ris wist hwet dêr sims net anneks mei is....
FRÂNSKE.
Ja, ja. dat scil ’t wol. Mar hwet witte earme ljue nou einlings ôf fen
de greate libbensstriid? Hja dy’t net ienris oan it wiere libben
takomme? It libben is ommers for hjar net mear as in dream! Wol ris in
bange en swiere dream, mar net heal sa swier as for hwa’t de djipten
fen it libben wit. It glydt jim ommers allegear mar foarby!
SETS.
Ik bin sa folle net mei wirden mânsk, mar as de jiffer ris yn ús
djipten sjen koe ... mei mysels is net safolle forlern, mar as ik om
Ruth tink....
FRÂNSKE.
Lytse Ruth? Dat is in snoezich fanke. Alderljeafst yn ien wird, ik wier
in great nêst by hjar, do’t ik dy jierren hie. Mar hwet forwachtet sa’n
bern nou einlings fen it libben? Se is nou fen skoalle ôf, ik seach
hjar niis op ’e bou; dat sprekt fensels, dat is hjar plak. Dat scil in
jier mannich sa trochgean, den bigjint se om oare dingen to tinken,
njunkelytsen trout se, beppe wirdt oerbeppe, en sa giet dat troch. Sa’n
libben is ommers sa klear as wetter! Ik sjuch it as ien igale rjuchte
wei foar my. Kuijerje nei de ein ta en it is dien. Bin dêr soargen en
striid for nedich? Ik sjuch it net.
JANNE.
Hark ris, Frânske, my tinkt dat it sa moaijernôch is. Sets en Ruth
hawwe de lêste tiid wrammels swierrichheit genôch hawn, dat hoege jy
net slimmer to meitsjen mei jou gegei oer dingen dy’t dêrby neat
bitsjutte. Jy moatte der mar ris mei de boer sels prate, dêr hawwe jy
partij oan.
FRÂNSKE.
(_forheard_). Hearken Janne, hwet nou? Bin ik jo to nei komd ef sa? Ik
bigryp jo net. Ik mei dochs myn sin wol sizze. Jy lykje Ate Jans
wrychtich sels wol!
JANNE.
Ik ha wol safolle fen him oernomd, dat ik net útstean kin dat jy sa
trochslagge oer de bloedichste earnst fen it libben. Ik wit wol dat jy
it yn jou hert net forkeard miene, mar jy moatte hwet better neitinke
oer hwet jy sizze. Jy hawwe dit âld minske sear dien, en my dêrby. En
it is jo sels net ta’n eare, sok praet.
FRÂNSKE.
Nuver, nuver. ’t Is eft ik Ate sels praten hear.
TREDDE OPKOMSTE.
Janne, Sets, Frânske, Ate Jans.
ATE.
Dei jimme. Dû hjir ek Frânske? Dat stiet my oan, dêr hie ’k net oer
prakkesearre.
FRÂNSKE.
Yn ’e goedichheit! It wirdt my nou slimmernôch, Ate. Witst net mear
hwet wy ôfpraet hiene? datste my foarlêze scoest ... om twa ûre? Moatst
nou ris efkes sjen. (_Hâldt him hjar horloazje foar, dat hja om ’e pols
draecht_).
ATE.
’t Is skande. Ik hie ’t glêd forgetten; ik haw ek safolle oars oan myn
holle. En ’t slimste is, der bliuwt nou fen ’e middei ek sa goed as
gjin tiid mear oer, hwent om trije ûre komme domeny en master to
tédrinken.
FRÂNSKE.
’t Is moai, hear. Dû makkest’ my forlegen mei al dyn goede soargen, Ate
Ate.... (_Hjar lippen trilje efkes_).
ATE.
(_sjucht hjar skerp oan_). Hwet nou? prule om sa’n wissewasje? Ik woe
dy wizer ha, Frâns. Dû witst wol datst hjir wolkom bist. Mar ik ha myn
dingen dy’t foargeane, fensels. Scilst dat goed ûnthâlde, tonei?
FRÂNSKE.
Soargestû wol for. Dû bringst it my dochs eltse kear wol yn ’t sin, as
ik it al forjit, wier? Doch dû earst dyn saken mar ôf, Ate, ik wachtsje
wol.... (_Nimt ien fen de reade roazen dy’t se stadich toplôket,
súntsjes_): Ik wachtsje wol....
ATE.
Ik hie jo hjir roppe litten, Sets. Alderearst om’t ik ik fornaem dat jy
fen ’e moarn wer for it earst op it wirk wieren. Dat is krigel fen jo,
en great. It scil jo nou faek iensum wêze. Bitink den dat der mear
iensume minsken binne. Sets, en dat jy de himel dochs ek tankber wêze
moatte dat jy jou nommele soan sa lang hâlde mochten. En frâl, dat woe
ik jo tige dúdlik sizze, tink net dat jy by in frjemde boer yn ’t wirk
binne tsjin lean, mar dat jy in frjeon fen jimmes gerive mei jou wirk.
Goed ûnthâlde, Sets?
SETS.
Ik ha der nea oars oer tocht, boer. Jy witte wol ho tankber....
ATE.
Stil, stil, dêr mei ik gjin praet oer hearre. ’t Is my genôch as jy der
sa oer tinke. Dat woe ik jo earst sizze. Mar nou haw ik noch hwet oars
for jo yn ’t fet. Ik bin einlings in bytsje lilk op jo, Sets.
SETS.
De boer? lilk op my?
ATE.
’t Is sa. Fen ’e moarn do’t ik de bou oereage, do seach ik dêr noch in
lyts minske omsneupen, tichte by jo, dat ik dêr net earder sjoen hie.
Ik koe myn eagen hast net leauwe. Hawwe jy Ruth meinomd op it wirk?
SETS.
Ja boer. It bern koe dochs ek net allinne thús bliuwe. Se woe út eigen
oanstriid mei.
ATE.
Mar jy witte, dat it dêr hjar plak net is. Dêr yn dy gleije, briedende
sinne mids dat rûge swiere wirk! Al hjit se nou ek tûzenris fen Ruth,
dat is dochs net de ikker, dêr’t dat bern op arbeidzje moat!
SETS.
Wy ha der fen âlder ta foarâlder op forkeare moatten, boer.
ATE.
Dat is myn skild net. Mar dit scil der net fen ynstean. Ik bitrou myn
minske-kennisse moai skoan, en dat bern hat hwet yn hjar dat ik net
forknoeid hawwe wol. Ik wol neat fen myn arbeiders sizze, der binne
keardels by mei in herte fen goud, mar it binne rouwe soannen fen it
folk, en hjar praet is net geskikt for famkes-earen. Jy hawwe it grif
ek mei om ’e fortsjinsten dien?
SETS.
It wier der sa ynroun boer, mei al dy kosten fen Japik syn lijen.
(_stil greatsk_). En salang men sels _kin, freget_ men net.
ATE.
Kom hjir ris, Frâns. Sjuchste dat âlde ronfelige antlit en dy fyn
bisniene mûle? Dy hawwe moai wêst en kein, as dines nou. Der binne
stoarmen oerhinne gien, Sets is âld-minske wirden en beppe. Tinkt dy
dat hjar adel der ûnder lijd hat?
FRÂNSKE.
Dû hast gelyk. Bist in swiere learmaster, Ate Jans....
ATE.
(_wer tsjin Sets_). Ik tocht wol dat der soks mank mei wêze scoe. Tonei
komme jy Snjeontojouns hjir by my yn ’e keamer, Sets, en jy barre jou
jild apart. Ik scil jo lytse Ruth hjar fortsjinst der as taslach op
tajaen. En Ruth bliuwt thús.
SETS.
Boer ... boer ... ik kin net litte ... ik moat....
ATE.
Dat is dos ôfpraet. Jy geane nou wer nei it lân ta en stjûre Ruth
hjirhinne. Janne wol wol graech hwet selskip hawwe. Miskien fine wy mei
gauwens wol hwet oars for hjar. Oant sa lang is se hjir wolkom.
SETS.
’k Scil ’t sizze, boer. Och, och, as Japik dat wiste.... (_Giet nei de
doar_).
FRÂNSKE.
(_nei hjar ta_). Siz Sets, forjow my dat ... dat....
SETS.
Hwet woe de jiffer sizze?
FRÂNSKE.
Hwet ik sei fen Ruth niis.... It wier sa forkeard fen my, sa dom.... Ik
bin altyd sa dom.... De boer hat gelyk, Sets ... hjar plak is der
_net_....
SETS.
(_wer stil greatsk_). Ik tankje de jiffer.
ATE.
Hwet bitsjut dat, Frâns?
JANNE.
(_as Frânske swijt_). Frânske hie hjar in pear ûnforsichtige wirden
ûntfalle litten oer earmeljue’s prakkesaesjes, dy’t Sets hwet sear
diene. Mar ’t is nou wer yn oarder, alhielendal. De boer hat hjar wer
op ’e goede wei holpen, sa as my ek sa faek.... Ik scil efkes mei Sets
gean. (_Janne en Sets ôf_).
FRÂNSKE.
(_nei in pear tellen stiltme_). Ate....
ATE.
Nou, Frâns?
FRÂNSKE.
Ho lang hast nou fen ’e middei tiid ... for my? Oant master en domeny
komme?
ATE.
In lyts heal ure.
FRÂNSKE.
Ik wol fen ’e middei net lêze, Ate, ik kin nou dochs net harkje. Der is
nou wer safolle dêr’t ik oer to tinken haw.... Ik wol my ris útprate,
Ate, alhielendal, forstieste, alhielendal, dat ik hjir tominsten ris
ienkear hwet rommer weigean kin bydat ik hjir kaem....
ATE.
Dat moatstû altiten dwaen Frâns. In minske moat neat op ’e boaijem fen
syn herte forhoalen hâlde. De wrâld moat yen sjen sa’t men is.
FRÂNSKE.
(_laitsjend_). Ate. Ate ... dat seistû? neat forhoalen hâlde? dû, de
tinker, de dreamer, de swijer? Scoe der hjir yn it hiele gea ien wêze
dy’t safolle forhoalen hâldt as dû?
ATE.
Der is mar ien ding, dêr’t ik my net oer útlit, dat is myn striid en
myn siikjen. Alles hwet ik foun haw, hwet ik wit, siz ik; miskien kin
it oaren ek hwet helpe. Mar hwet oan dat finen en witten foarôf giet,
dat giet nimmen hwet oan.
FRÂNSKE.
Dû hast gelyk, sa is it wol.... Wy oaren, wy tinke net om siikjen, wy
kwebbelje mar hwet foar it ljeave heitelân wei, wy forlieze ús yn ús
eigen wirden en getsjânsel.... Mar dochs, sa astû dy hâldst en
draechst, sa is it better; dat wol ik ek leare.
ATE.
Ik tochte, datst dêr al lang mei dwaende wierst....
FRÂNSKE.
Dat is ek sa ... salang as ik dy ken einlings al.... Mar ik bin op ’t
lêst ek jong. Ate. (_Ate knikt; laitsjend:_) Né heite, knik mar net sa
earnstich, dêr hastû dochs gjin bigryp oer. Dat is it iennichste
hwetstû fen my leare kinst. Dû wennest hjir sa frij, sa hearlik; sa as
fen ’e middei, nou’t de hiele pleats en al dy âlde beammen dreame yn in
sé fen ljocht.... God, Ate, dat moatstû dochs ek ris sjen. De fûnken
sprongen oer de pannen hinne, dounsen oer de leaven en de grêft, en
laken ... laken.... Ja by de himel, de sinne lake! Sa as Frey by de
âlde Noaren do’t er om Gerda frijde, sà lake de sinne. En ik hearde de
protters op it efterhiem, ik hearde de ljurk fierwei jubeljen yn it
blau, en it folk op dyn lân, it folk dat sóng, Ate....
ATE.
(_bitter_). En lytse Ruth skripte mei hjar. Scoe hja bliid west hawwe?
FRÂNSKE.
Och....
ATE.
Wêz gerêst, Frâns, ik sjuch de sinne, ik hear it sjongen wol. Dû hast
my niis in dreamer neamd; it is in hege namme en ik fiel my faek lyts.
Mar ik kin dy sizze, net folle eagen scille mei myn forearing sjen nei
de wûnders om my hinne, nei alles hwet suver en moai en great en godlik
is. Mar der is mear as glâns en sinne; der is ek tsjusternisse en
skaed—dû hast der dizze middei in lyts biwyske fen sjoen. Ik sjuch
beide en ik wit net, ik wit net, hwet it sterkst is.
FRÂNSKE.
Mar astû nou sels dochs meistimst dat der ljocht is ... hwerom biste
den alteast inkelde, inkelde kearen net bliid en fleurich mei?
ATE.
Mar dat bin ik dochs wol ... ik leau net dat folle minsken sa bliid
wêze kinne as ik....
FRÂNSKE.
Né wier? Dû kinst’ alles. En ik kin neat. Sels it laitsjen kinst net
ienris fen my leare. Dû witst hwet jonkheit en wille en fleur is, en ik
ha der gjin aen fen.
ATE.
Dû bist tichter by de wierheit astû sels wol tinkste Frâns. Witste hwet
myn wille is? Dat is it swalkjen, ûren lang sims, lykme allinne, oer de
hearlike bloeijende heide, oer it wide grien fen it greide-lân. Dat is
it mimerjen yn it lange waeijende gers en it sjen nei de hege
himelloft, fol goudgeglinster en strieljend blau ... dat is it mimerjen
by de wylgemoezzen mei hjar rykdom fen wite wynsels dêr trochhinne, dat
is it swimmen yn de brede, koele, djippe mar, mei neat as de loft boppe
yen, neat as it streakjen fen it wetter om myn lea.... Dat is myn
wille, ik scoe gjin riker, gjin greater winskje. En jimmes? To nou,
Frâns? Fortel my nou fen jim wille, dy iennichste, dy greatste rykdom
yn ’e wrâld!
FRÂNSKE.
Hâld mar wer op. Ik sjuch, dû krijste dochs wol wer gelyk. Frjemd
datste dochs altiten gelyk hast....
ATE.
Hwa’t goed en suver libbet, dy hat altyd gelyk. Mar sa maklik scilste
der nou net fen ôfkomme. Wille dat is neffens dy: Sneins mei in kliber
fen tsjien, tweintich út to fytsen gean, stoffige, bimoude wegen lâns,
sjonge, net om ’t men fleurich is, mar fleurich lykje wol, delplakke
foar in herberge en yen bignuve litte fen in heap doarpsljue, wylst Ate
Jans allinne efter yn syn mieden....
FRÂNSKE.
Né, né, mar sa is it net! Sjuchste wol datst’ der neat, neat fen
bigrypst! Wy binne bliid ... om’t, om’t de blidens nou ienris djip yn
ús libbet, en....
ATE.
Mar dat kin hjir en op ’e romten ek. Hwerom siikje jim de wille dêr?
Hwerom net de moaiste, de suverste, de bliuwende? Hwet is der op jim
setten en pretten wol, dat ik hjir yn myn ienlikens net haw? To nou,
Frâns!
FRÂNSKE.
Ja Ate, dat ... dat binne de minsken ... dêr sit alles yn, men sjucht
de blidens yn oare minsken en den wirdt it yen sa waerm en rom, den
sjucht men de sinne en de loft net ienris mear....
ATE.
Mar hwerom, hwerom den dochs? Tink nou ris oan it keppeltsje, dêrste
trochstrings mei op en út bist. Is der ien by, ek mar ien, dy’t
fortsjinnet datste for dy iene de skientme fen loft en ierde forjitte
scoest?
FRÂNSKE.
(_hiel fest en biret nou_). Né.
ATE.
Ik siz net dat der sokke minsken net binne; hja bisteane, mar it binne
útsûnderings. Under dyn keppeltsje lykje se net to wêzen. Hwerom giestû
den net de moaije, stille, iensume wegen fen it libben?
FRÂNSKE.
Dû forjitste ien ding, Ate, der is mear as dy wille, der is mear as dy
sinnedei. Der is ek de joun dy’t den komt, dy fen stiltme en swijen, as
alles sa tear wirdt en sêft. Den swijt ek de drokke wille fen de dei,
den komt der hwet djip en moais yn yen. Lit ús wille den de platte kant
it neist wêze, goed. Mar wy hawwe ien ding dat dy ûntbrekt, Ate Jans,
wy hawwe de ljeafde.
ATE.
(_stil foar him út laitsjend_). Och God ... jim mei jim ljeafde....
FRÂNSKE.
Dat is skande, Ate, dêrom to laitsjen. Dat is hwet hillichs.
ATE.
Ik haw de spot net mei hillige dingen, mar hwet jim derfen meitsje haw
ik net heech. Dêr moat ik my ljeafst net tofolle ynjaen, den kin ik
hast net ienris as frjeon mear mei dy prate. Hwet meitsje jim fen dy
libbenskroane? in boerdpompieren Sinteklaze-steek! Sels stimste mei,
dat ûnder dy hiele bolbjirkene keppel net ien is dy’t it heechste
fortsjinnet. Hwet moat men sizze fen minsken dy’t it heechste fen hjar
libben biede oan .... ûnweardigen?
FRÂNSKE.
Mar Ate, dat is dochs in saek fen fielen? Dêr tinkt men dochs net by!
ATE.
Ik wit skoan dat jim dêr net by tinke; as jim it diene, scoene jim net
folle wille oan al dy útlittenens mear hawwe. Mar ik doch it wol. Ik
scil nea, nea fen hwet hâlde, dêr’t ik de greatens net fen fiel. Ik wol
groeije, greater wirde, sterker, en dêrom is der for lytse minsken yn
myn libben gjin plak. Ik wit wol, dat jim der oars oer tinke—dat is jim
saek. Mar ik gean myn eigen wei. En ik wol it heechste. En ik bliuw
ljeaver wachtsjen as myn langstme it swijen op to lizzen mei hwet
minders.
FRÂNSKE.
(_tige wis en biret_). Den bistû in great egoïst.
ATE.
Nou sjuch _ik_ it forbân dalik net.
FRÂNSKE.
Dû hast dysels folle heger as ús, wier? Dat meistû ek wol, hwent dû
bist nou ienris mear. Dat witte wy allegear wol. Mar hwerom ús net hwet
mei to dielen fen dyn krêft en dyn earnst? Hwerom dy hjir sa ôf to
sûnderjen op ’e romte? Moatstû nou altiten tinke om dyn eigen groei?
Nea net, dat wy dy dochs wrychtich ek nedich hawwe kinne ... for
ússels?
ATE.
Ik wol eltsenien syn frjeon graech wêze. Mar as men myn frjeon wêze
wol, den moat men mei my stribje en stride wolle. Den moat ik in sterk
en moai bitrouwen hawwe kinne. Den moat men myn earnst en iensumens
kieze doare boppe dat geblikker fen de skyn. Ik sels doch gjin stap út
myn eigen libben wei.
FRÂNSKE.
Dû bist ûnreedlik, Ate. Dat giet boppe minsklike krêft.
ATE.
Den scil ik nimmens frjeon wêze. Ef tominsten yn myn iensumens bliuwe.
En ik kin net ienris sizze dat my dat sa tige moeit.
FRÂNSKE.
(_nei in pear tellen twivel_). Ate....
ATE.
Nou?
FRÂNSKE.
(_twivelich, ûnwis, wylst Ate it finster útsjucht en hja wol merkt, dat
er mei syn tinken wer by hwet oars is_). Ik woe mar sizze ... ik scoe
net wolle datste forkeard oer my tochtst.... Do’t ik dy frege, niis,
mear omgong mei ús to siikjen, do frege ik dat fensels for ús
allegearre ... net for my sels allinne.... Dû koest oars ris tinke....
(_wachtet, hjar hiele wêzen ien langst en forwachtsjen_).
ATE.
(_fier ôf_). Hwet? ... o ik bigryp it.... Né, fensels net Frâns. Ho
komst derby, ho scoe ik dat tinke kinne.... Hwet in tinkbyld for twa
sokke goede kammeraten! Wy kenne mankoar ommers al sa lang....
FRÂNSKE.
(_doffer nou, delslein_). Ja. ja, salang al.... Ik gean Janne efternei,
dat wirdt my dúdlik....
ATE.
Domeny is dêr, Frâns. Master scil ek wol gau komme.
FRÂNSKE.
To Ate, lit my noch in skoftke bliuwe ... oant master ek komt ... ik ha
safolle fen Hora heard en ... ik haw ommers noch safolle to learen, it
makket my miskien wer hwet riker ... en it is ommers dyn frjeon, wier?
ATE.
Myn iennichste, ja. Mar dêrom binne wy noch gjin bisibbe sielen! Hy is
sa oars as ik. Fensels kinste bliuwe, ik bin bliid datste dat fregest.
(_De doar giet iepen. Men sjucht Janne, dy’t de domeny ynlit. Tingere,
jonge figuer, donkere klean, mar gjin steatlikheit_).
FJIRDE OPKOMSTE.
Frânske, Ate Jans, Ds. Alrik Hora.
HORA.
Goendei togearre, Ate.... (_Fûstkje_).
ATE.
(_foarstellend_). Frânske Minnema, in nift fen mines, en in kammeraet,
dêr’t ik in heap mei tsier. Ds. Hora. (_Hja jowe mankoar de hân_).
FRÂNSKE.
Folle sjoen en gâns fen heard.
HORA.
Sjoen ek? Hwêr komme jy den wei, as ik freegje mei?
FRÂNSKE.
Selde doarp as jy, domeny, wy wenje hjir ek. Wol in hiel ein de oare
kant út, mar it heart der dochs noch ûnder. It is wier, jy scille my
grif noch net sjoen hawwe.... Sneintomoarns alteast net.
HORA.
Ik koe jo tominsten net foar my krije.... Fen oare rjuchting miskien?
FRÂNSKE.
Dat net, né. Mar myn âlden binne net for it nije. En men seit ek, dat
jy sa earnstich preekje, sa hiel oars as jou foargonger.
HORA.
Dat wirdt my oars net sa faek oanwreaun. De measten fine my hjir lang
net learstellich genôch, om’t ik dingen as sûnde en oardiel meast lit
for hwet se binne. En it kin dochs net to swier wêze nei de
forkindiging fen greate minsklike wierheden en idealen to hearren?
FRÂNSKE.
Dat wit ik net. Dy âlde dingen, dat lit yen einlings mar moai kâld, dat
binne in heap plechtige wirden en men kin dêr bêst oan hwet oars by
tinke. Mar sa as jy preekje, den moat men der ek nei dwaen, oars scoe
men yen sels dêr yn ’e wei sitte. En dêr kin ik my noch net nei jaen.
HORA.
As ik birik, dat hwet lang foarm en sleur wêst hat, hjir wer libbene
wierheit wirdt, den binne wy al gâns fierder.
ATE.
Al scille wy der den ek net folle wille oan bilibje.
HORA.
Ho mienstû?
ATE.
As de wrâld de wierheit yn it antlit sjucht, de greate hillige
wierheit, den hat hja mar ien andert. Dat is it krús en de stienniging.
Dat moat se, hwent dy wierheden taeste hjar yn de djipste grounslaggen
oan.
HORA.
Ik ha dy al faker sein, dat ik dat net leau. Der is gjin oare sûnde yn
’e wrâld as de ûnfolsleinens, gjin oare ûnfolsleinens as de ûnkinde.
Jow de minsken it kleare sjen, forljochtsje hjar herte, en alles yn
hjar scil roppe om it ljocht, sa as de sinne om it deiljocht siket.
FRÂNSKE.
Mar hja sloegen de Hear dochs oan it krús....
HORA.
Dommens en foaroardiel en hate diene dat. Mar it folk hie Him tajubele
as de rêdder do’t er de poarten fen Jeruzalim ynkaem. De dragers fen it
ideael kinne fortrape wirde, de greate wierheden sels nea. Dy libje yn
it hert fen elts minske.
FRÂNSKE.
Fen elts minske?
HORA.
Elts minske is drager fen de Gods-tins.
ATE.
Ik ha dy al faker sein dat ik dat net mei dy iens bin. Wolstû sizze dat
it yn it minsklik aerd leit nei it goede to stribjen en dat it ljocht
ier ef let oerwinne scil, goed. Mar minsken sa astû se sjuchst, dat
binne nou yet útsûnderings. Dat kinste mei dyn eigen eagen eltse dei om
dy hinne sjen. Ik ha dyn stribjen tige heech, mar it rint ier ef let út
op in greate toloarstelling.
HORA.
Myn stribjen ken mar ien ein: de oerwinning. Dat scil oer alle leed en
delslaggen hinne ljochtsje. Ik wit wol dat ik de heilsteat net sjen
scil, dat haw ik ek net nedich. Mar ik wit ek dat ik mei myn dwaen en
wird der ien trêd fierder hinne bringe kin. En dat is genôch.
FRÂNSKE.
Mar de wei dêrta?
HORA.
Eigen wille en leed achtsje as neat. De follens fen yens ljeafde oan de
minsken jaen. Yen los meitsje fen alles, bihalven fen it ideael.
FRÂNSKE.
Mar hwa kin dat? Kinstû it Ate?
ATE.
Noch net hielendal. My frij meitsje fen alles, ja, dat kin ik, dat is
it greatste út myn libben. My sels as neat achtsje ... as it moat, den
kin ik dat ek. Mar de follens fen yens ljeafde jaen ... oan de
wrâld....
HORA.
„As it wier, dat ik spriek mei der minsken en der inglentonge en ik hie
de ljeafde net, ik wier in klingeljend metael ef lûdbearjende skille
wirden.”
ATE.
Al wer dy neare, ûndraechlike wirden! Ik ha dy al sein, datstû gedild
mei my hawwe moatst. Ik haw altyd yn it skaed, yn ’e iensumens libje
moatten; ik leau net yn ’e minsken. Dat komt ... miskien.... Mar den
moat ik earst dyn foargean sjen. Astû hjir yn dit doarp mei dyn ljeafde
de minsken better en frij makkest, den, den kin ik it miskien ek
leare....
FRÂNSKE.
O, Ate! dos ek dû, sels dû moast noch leare?
ATE.
(_bitter_). It greatste noch. Dû hearst it.
FRÂNSKE.
Lokkich.
HORA.
Hwerom neame jy dat lokkich?
FRÂNSKE.
Omdat ... wy hawwe altyd kammeraten west ... en as er nou wier sa as
jy, den scoe er sa heech boppe my stean, den wier der net folle plak
mear for my ... en nou, nou kinne wy kammeraten bliuwe yn it learen....
HORA.
Mar ik wit, dat hy ek dit mei my iens wirde scil. O, ik haw it sa
field, do’t ik hjir de earste middeis rounkuijere yn dit efterôf
doarpke, sa lyts, sa forgetten. Elts gyng syn deistich paedtsje lâns
fen eigen soarch en eigen striid, de âlde ienselvige rounte fen berne
wirden en libjen en stjerren, en elts wier it oan to sjen dat him hwet
ûntbriek, it bitrouwen, de ljeafde, alles. It wachtsjen wier op ien
dy’t it iepenbierje scoe, hwet se tochten, hjar langst jaen scoe nei it
heechste.... Nea haw ik myn ropping sa sterk field as do. Do haw ik de
krêft foun alles, alles to jaen hwet ik haw. Mei wêze dat ik sels
dêrfen ûndergean, goed. Mar der scil hjir alteast ien west hawwe, dy’t
de bânnen fen it sleurlibben briek, ien dy’t libje doarst sa’t er wier,
dy’t de herten iepene en de eagen it sjen joech, dy’t it ideael brocht
yn de húskes oan de sânwei en yn de boerewenten!
FRÂNSKE.
Mar men seit dat jy it folk ûntofreden meitsje....
HORA.
Dat hoopje ik, ja. Om’t ik wol dat de minsken nei hjar bêste krêften
libje scille. En om’t it in misdied is tsjin God sels, dat de sielen
skea hawwe scille fen wirk op it ierdappellân. Om’t ik wol dat de
minsken libje scille neffens hjar ropping op ierde.
ATE.
Siz Alrik, ik leau dat ik dy dêr in bytsje by helpe kin.
HORA.
Ho sa?
ATE.
Dû kinst lytse Ruth wier, Sets Wallinga hjar bernsbern? (_Hora knikt.
Den, waerm:_) Ik woe hjar leare litte. Dat bern scoe mei op it lân; it
griisde my oan. Ik haw it Sets forbean. Ik hie master en dy hjir frege
om dêr mei jim oer to praten. Den kin ik tominsten ien....
HORA.
Ik bin bliid datstû myn frjeon wirden biste. Hwet scil it moai wêze
astû myn meistrider wirden bist ... yn alles....
FRÂNSKE.
(_stil_). Ik hoopje dat dat noch in skoftke oanhâldt....
FYFTE OPKOMSTE.
Frânske, Ate Jans, Ds. Hora, Master fen Dyk.
MASTER.
(_âld griis man, tige libben, fleurich yn it praet_). Dei jimme
(_fûstkje_). Domeny ... Ate ... Frânske. Sjonge, sjonge, hwet wier dat
in útris, dy gleone moudige wei! Masterske hie der mar kluijen oan. d’
Ald frou wirdt hwet minder op de gong, moatt’ jim tinke. (_Faget him om
’e holle_).
ATE.
Master, master, ho komme jy der ek by! Sa âld en noch sa grien! Amper
in pear jonge ljue noch, kinne mankoar gjin ûrke misse!
MASTER.
Dêrfor bin wy dochs ek troud, oars net? Ik sei tsjin masterske, bern,
sei ’k, it wirdt in swier stik, mar dû moatst der fen ’e middei mei my
op út, de sânwei del. Nou, dat joech in heap gebear, mar it einbislút
wier dochs, dat se meigyng, fensels. Mar minsken, minsken, hwet in
sinne! Wy raenden as bûter, kin ’k jim sizze. Ei nou, moai waer wier ’t
dochs. En op dy sânwei ha wy in swak, masterke en ik. Dat komt fen lang
lyn, foar’t wy troud wiernen, bigryp jim? Do rounen wy dat wol as de
sinne net skynde.
FRÂNSKE.
Ik joech in moai stûr, as ik wist hwet dy âld sânwei wit. Ik scil mar
ris in pantsje té ynjiette, for de doarst. Hwer is masterske nou keard?
MASTER.
By Janne yn it tún. Wist dat ik saken hie to bipraten, mei Ate. Saken
wol masterske net fen witte. Hearre gjin frouljue by, seit se. Dêrom
haw ik altiten it mier oan saken hawn. Té-skinke is hwet oars, dêr moat
in frouminske by. Dêr moat Ate hwet mear om tinke.
HORA.
Hearst it Ate? Domeny hat spritsen, nou bigjint master syn leksum.
MASTER.
Mar ’t is ek for domeny ornearre. Ja wisse! Op ’e pasterije is it
ommers al krekt allyk. Ek al té sûnder in pastoarske! Hwa hat dêr nou
ea sa fen heard! Twa sokke jonge bazen, dat dy noch sa leare moatte fen
in âld man as ik!
FRÂNSKE.
Al wer hwet to learen! En nou domeny sels wrychtich! Utleard rekket in
minske dochs ek nea, domeny!
HORA.
Master syn leksum bin ik it wol moai iens mei. Mar master wit ek wol,
dat sa’n ding nau stekt. Der is op ’t lêst mear as de tépot allinne!
MASTER.
Scil ’k net ûntstride. Mar it is oars wol fen it fornaemste mei, woe ’k
ha. Masterske hat dêr altiten hjar krêft yn socht. En dat is hjar bêst
bikaem.
ATE.
Jy meitsje it my to bot, master. Ik woe ha, yens frou moast dochs ek
diele yn yens stribjen, yn yens idealen.
MASTER.
Wisten wy yn myn tiid net fen. ’k Wol nou just net sizze, dat dat goed
wier. As ik domeny sa preekjen hear Sneins, den tink ik wol ris: der is
dy dochs hwet ûntgien, heite. Mar ik bin nou to âld om my to foroarjen.
En ’t hie syn maklike side wol. Soms tink ik wol ris, domeny, en Ate ek
sa’n bytsje, dy binne troud ... mei it ideael. En as ik it nou sizze
mei, den leau ’k net, dat dat in maklike breid is. Masterske koe ’k
mear mei wirde.
HORA.
Jy sizze dêr in wiis wird, master.
MASTER.
Stiet my oan. Oars tinke jim: Master kin ek oars neat as grapjeije. En
hy sjucht it dochs wol ... ja ... ja ... hy sjucht it wol.... Mar hy is
nou to âld. En masterske ... dy scoe it faeks ek net bigripe ....
(_Pear tellen stiltme_). Mar as ik freegje mei, Ate, hwet boadskip....
ATE.
Hwet tinkt jo fen lytse Ruth Wallinga? Kin goed leare, wier? En ek wol
nocht deroan?
MASTER.
Nea noch sa sjoen. Ik wier der op it lêst suver mei oan. Hja koe my yn
’t roun, kin ’k jim sizze. Wist hast like folle. En frege tsjienris
safolle as ik wist. De bern krigen der erch yn. Dy libbene kikers
seagen yen amper troch.
ATE.
Ik hearde grútsjen dat hja leare scoe, for ûnderwizeres. Ho liket jo
dat ta?
MASTER.
Scil net folle fen komme kinne. ’t Sit der by Sets net oan, nou mei
Japik syn sukkeljen, moatt’ jim tinke. Mar spitich is it. Ik hie hope,
hja scoe noch ris by ús yn ’e skoalle stean. En nou mei op ’e bou!
Wrâlds birin fensels. Mar like goed spitich.
ATE.
Dat learen fen hjar moat trochgean. Ho en hwet kin minder skele, jy
bigripe it wol, mar ik wol der gjin praet fen hawwe—it scoe Sets yn
hjar eare komme. Wolle jy der for soargje dat se der hwet for
klearmakke wirdt en den nei stêd kin?
MASTER.
To diger! Dêr hear ik nij fen op. Dat docht myn âld hert goed, dat kin
’k jo wol sizze. Wis en wrychtich scil ik dêr for soargje. Us lytse
Ruth dochs noch oan ’t learen, fen ’e bou ôf ... soks hearde men earder
nea fen.... Nou mar ik bin der de kening to ryk mei. Dat is sok goed
nijs, dat moat ik masterske ris fordútse. (_oerein_).
FRÂNSKE.
Dos dat bigrypt se wol, master?
MASTER.
Dieden bigrypt masterske skoan. Mar idealen....
HORA.
As it master goed is, gean ik effen mei. Wy binne daelk werom, Ate.
FRÂNSKE.
Tink derom master, de té stiet brún ... en der is nou in frouminske by!
(_Hora en master ôf_).
ATE.
Hwet tinkt dy nou, Frâns, fen dat relaes oer masterske?
FRÂNSKE.
Earmoedich. It is op it lêst in minske-libben
ATE.
Dos dû kinst yn soks ek gjin heil mear sjên?
FRÂNSKE.
Sa fier bin ik nou wol. De ljue ha hjar der bêst by bifoun, mar ik
sjuch wol dat _dat_ net goed is. Hwet is dit in rike middei for my
wirden ... hwet bin ik bliid dat ik komd bin.
ATE.
Sjuch, dat is nou hwet Alrik miende do’t er sei dat der hjir hwet oan
de ljue ûntbriek. Hjar libben is net hillige, it greatste is hjar
foarby gean. Sellich en smûk hawwe hja nêst mankoar libbe, o, sa dimmen
en stil en oan ’e ein binne hja like fier as oan it bigjin. Ik bin
binijd ef hy, sels hy, soks foroarje kin.... (_Klopjen_). Ja, kom yn!
SECHSTE OPKOMSTE.
Frânske, Ate Jans, Ruth.
RUTH.
Dei boer, dei jiffer. Janne sei, ik moast mar nei jo tagean, boer.
Beppe hie sein, jy hiene boadskip.
ATE.
Dat is ek sa Ruth. Hat beppe sein, datst net mear mei hoechste op ’e
bou?
RUTH.
Né, boer. En dat kin ek net, om’t ik kin beppe net allinne litte. En ek
om oare dingen kin dat net.
ATE.
Mar Ruth hie dochs graech leare wollen, wier?
RUTH.
Dat moat oergean, boer. Heit (_effen haperjend, den wer hjarsels_) Heit
hat my frege for beppe to soargjen do’t er sels net mear koe.
ATE.
For beppe scil soarge wirde. En beppe en wy hawwe in wei foun dat Ruth
hjar learen wol trochgean kin.
RUTH.
(_forheard_). Boer....
FRÂNSKE.
Dat is in moaije tatiding, wier Ruth?
RUTH.
Ja jiffer. Mar ik moat der effen oer neitinke.... Om’t ik hie sokke
moaije dreamen, oer as ik letter sels jiffer wêze scoe en de bern
leare.... En do fen ’e moarn op dy bou, do wier dat sa fier fen my
ôf.... Mar nou komt it wer tichter.... Ik bin der o sa bliid ta, boer,
al bigryp ik net....
ATE.
Dat hoecht ek net fanke. As beppe en ik sizze dat it kin, den bitrouste
ús wol, wier?
RUTH.
Ik bitrou alle minsken wol, boer. Mar ik bigryp de dingen ljeafst sels.
(_Foar Ate syn boekekast_). Hwet hat de boer der in heap moaije boeken.
Mei ik dêr wol ien út krije? Myn hannen binne nou wer skjin.
ATE.
Gean dyn gong, Ruth.
FRÂNSKE.
Nou bin ik binijd.... Tocht ik it net! Ja, dêr steane moaije printen
yn, tige moai. Fen kenings en ridders en al soks.
RUTH.
Dêrom naem ik it net, jiffer. Mar der stiet yn fen skiednis. En ik hâld
sa fen skiednis. (_Giet mei it boek op in stove sitten_). Hwent den
sjucht men ho’t alles foroare is, by earder, en better wirden. En den
wit men dat alles ek noch folle better wirde scil. Dit doarp hat ek
skiednis, boer.
ATE.
Ho mient Ruth?
RUTH.
Sûnt domeny komd is. Alles is sa oars. De arbeiders fjuchtsje en flokke
safolle net mear. En der komme nije hûzen, fen stien. En Sneins yn ’e
tsjerke is it alhiel oars.
FRÂNSKE.
Lytse wize Ruth! (_Tsjin Ate_). Hwa’t hjar Boäz ris wirde scil?
RUTH.
Boäz ... hwet mient de jiffer? Boäz, dat wier ... Naomi, Orpa ... o.
Boäz, dat ... dat wier de man fen Ruth.... Né jiffer, Ruth kriget gjin
Boäz, ik wol net trouwe.
FRÂNSKE.
Mar fanke, hwet is dat nou for praet!
RUTH.
Ik krij ommers safolle oars to dwaen. Safolle wirk for de bern as ik
jiffer bin. Dêr wol ik for libje. Dat is sa moai.
FRÂNSKE.
En den altyd allinne yn ’e hûs? As de skoalle út is? Hwet scoe se it
den iensum ha!
RUTH.
Ik scil it nea iensum ha. Dat wit ik noch fen heit syn sikens. Den wier
ik sims wirch, o sa wirch en beppe mocht it net witte. Mar as ik jouns
nei it doarp to moast om in boadskip, den wier dêr in stjerre, in hiel
greaten en moaijen-ien en dy skynde sa frjeonlik en bliid.... En den
wist ik dat ik net allinne wier.
ATE.
(_by it finster, foar him út_). Wûnderlik, wûnderlik ... soks hearde ik
yn gjin tiden....
FRÂNSKE.
(_sjucht fen de ien op ’e oar, den skrillet hja effen, as sjucht hja
eat yn ’e takomst_). Miskien....
_Gerdyn._
TWADDE UTKOMSTE.
_Aldjiersjoun. Selde keamer as yn I. De lampe barnt._
FOARST OPKOMMEN.
Janne, Master fen Dyk.
MASTER.
Ate bliuwt gâns, Janne.
JANNE.
Ja.
MASTER.
’t Moeit my tige. Ik hie joun sa graech hwet mei him petearje wollen.
Dat forset de swierrichheit hwet. En ’t is for Ate ek net goed, altiten
sa allinne, f’râl net op sokke jounen. ’t Is op ’t lêst noch in
jongkeardel. As ik nou, âld en forgetten....
JANNE.
Ja, sokke jounen scille gâns prakkesaesjes for jo meibringe, dat kin ’k
my yntinke. Der scil jo gâns troch de holle gean, it forskeel is sa
great by do’t it jier ynsette.
MASTER.
Ik koe it yn ’e hûs net langer hirde. Altiten dat tinken om dat lege
plak. Ymkje mient it bêst, dat nim ik graech oan, mar se kin yen it
gemis net forgoedzje. En hwêr scil men den al hinne rinne? Net
eltsenien kriget mei âldjiersjoun graech in âld frjemd man yn hûs. ’t
Gyng ús eartiids al krekten allyk. In minske tinkt to min om oaren.
JANNE.
Jy witte dat jy hjir wolkom binne master, as eigen. En as de boer wist
... ’t scil him genôch moeije dat jy hjir salang op him sitten hawwe to
wachtsjen.
MASTER.
Ik wit net Janne, ik wit net, Ate is net bot mear op selskip steld. Ik
merk it wol as ik sa’n inkelde kear nochris mei him praet. Hy is mei
syn tinken by oare dingen. Hy wol frjeonlik genôch wêze, mar men fielt
him altyd sa fier ôf. ’t Is frjemd.
JANNE.
Hy mist ek gâns, master. Nea folle honk by oare minsken hawn, en do mei
it forstjerren fen domeny. Ik ha’t dalik oankommen sjoen. Ate hong
tofolle oan him, seach sahwet it heechste yn him—se forstienen inoar yn
alles. En as men syn hert sa op ien set ... dat is noedlik, to noedlik,
den kin de wrâld yn ien slach for yen dellizze.
MASTER.
Kom, kom, as men noch sa jong is ... de wrâld leit noch foar him. Hy
hat ommers neat brek as it libben. Sa as men, men wit dat yens tiid
west hat. Mar for him kin ommers eltse dei in nij libben bigjinne.
Safolle, dy’t mei him de iensumens wol diele woene.
JANNE.
Dat is sa, ja. Mar ek in tige lyts bytsje dêr’t hy syn iensumens mei
diele wol. As er bliid wêze kin mei hwet minders....
MASTER.
Altyd noch better as sa as nou. Lokkich kin er him nou dochs alhiel net
fiele.
JANNE.
Dat wit ik net master. Ik bin wol ris bang dat er yn syn lot birêst. De
wrâld hat him nea net safolle skele kinnen en de iensumens bliuwt altyd
like moai en great. Hwet him altiten miskearre hat, dat wier it
bitrouwen yn ’e minsken. Ik haw in skoftke forhoping hawn dat dat komme
scoe; nou liket it forgoed foart. Hy libbet yn himsels, hy jowt him net
mear.
MASTER.
Neat for in jong minske.
JANNE.
Och, ik wit net! Ik scoe bliid genôch wêze, as it wer ris oars mei him
waerd, mar ik kin ’t my dochs bêst bigripe. It doarp hat him net moai
hâlden, master. Fen it goede dat domeny kweke hie, is amper neat mear
yn wêzen. O, dy minsken, dat se dochs net sjen wolle....
MASTER.
Domeny hie safolle nijichheden, Janne. Tofolle op ien stuit. Ik haw him
wol warskôge, dat scoene de minsken sa hird net fortarre.
JANNE.
Sa lang’t domeny libbe, koe it wol. Mar alles moat hjar sein wirde,
eltse dei en eltse ûre, oars falle se dalik wer tobek. De boer seit,
dat komt om’t se út hjarsels gjin krêft hawwe; ik leau dat net, my
tinkt, se sjugge net yn hwerta se dy krêft brûke moatte ... mar it
griist my sims oan, al dat moaije wirk al wer sa forrinnewearre ... en
de nije....
MASTER.
Dat is gjin keardel. Tinkt allinne om syn eigen maklik libbentsje,
moatt’ jy tinke. Fynt alles goed, eft it goed ef forkeard is. Né, den
Hora! Dy hat arbeide salang’t it dei for him wier, dy leaude yn syn
ropping. Sokke minsken moast men eare-teikens for stiftsje. Mar de
greate wrâld hat net folle fen him fornaem. Hy gyng sa stil syn wei....
Mar hwa’t him koene....
JANNE.
Dy forjitte him hjar libben net wer. En as men ienris sa’n ien moete
hat, den bigjint al it oare yen sa griis en earmoedich to lykjen.... En
dochs docht men him der gjin eare mei.
MASTER.
My tinkt oars, dat biwiist wol....
JANNE.
It is net yn syn geast. Hy socht himsels net. Hy hat er sa tsjin
warskôge, dat wy himsels bitize scoene mei it ideael dat er brocht; hy
hat ús en ek Ate Jans sa faek sein dat men net oan minsken hingje
moast. Al is hy der sels net mear, syn geast hie ûnder ús bliuwe
moatten.
MASTER.
Och, dat giet ommers dochs altyd sa. In minske siket dochs altyd hâld
by oaren. En as men dêr alles op set, och, den hat it libben yen mar
sa’n bytsje mear to bieden, as dy foartgean moatte.
JANNE.
En dochs bliuwt it libben altiten like great en de libbensplicht altyd
deselde, eft der ien ef hûndert nêst yen steane. Men is minske om alles
forlieze to kinnen, as men God mar bihâldt.
MASTER.
Ik sjuch oars net folle as dy lege stoel; myn libben bistjut net folle
mear, dat wol ’k wol wêze. Wy wieren alles for mankoar, wy steunden op
mankoar en nou kinne wy dat net mear.... En by ’t fortriet komt den ek
noch wol ris hwet selsforwyt....
JANNE.
Kom, kom, dat kin jo dochs net pleagje?
MASTER.
By tiden wol. Wy ha sa’n bytsje each hawn for oare dingen. Do’t wy
fyftich jier troud wieren, by ’t Maeije do binne wy de âld sânwei
yetris úttrape. Kostlik wier ’t. De loft alhiel blau, de bjirms bûnt
fen blommen, de wylgen yn ’e bloei. Do kniep masterske my yn ’e earm:
„Mindert”, sei se, „nou is alles noch lyk as fyftich jier lyn, de
sânwei en ek twisken ús”. Der wier se bliid ta. „Ja bern,” sei ’k. Mar
ik tochte effen, nou is der dochs hwet net yn oarder. Hwent dy sânwei,
dat hie nou in fêste wei wêze moatten, en wy.... Mar dat sei ik mar
net, se scoe der mar lêst fen hawn ha. Mar ’t hat ús net folle
foarútbrocht. En nou, nou komt myn earmoede oan ’t ljocht, nou ’t hja
der net mear is.
JANNE.
Domeny Hora hat de helt fen jim jierren net helle. Mar dy ... dy is mei
greate rykdom foartgien.
MASTER.
’t Liket mar for inkelden weilein to wêzen. Sa’n inkelden dy’t wit
tsjin tûzenen dy’t siikje.
JANNE.
Né, né, dat kin ’k my net tinke. Ik haw net folle op ’e skoalle gien,
mar hjir op ’e „Sjidzjende Bouwer”, hjir haw ik dochs greate dingen
leard, fen domeny Hora en de boer syn mem. f’râl. Der hat ek in tiid yn
myn libben west, dat ik tocht dat ik libje scoe ... for ien.... ’k Ha
der tige om skriemd do’t dat in dream bliek. En ’k hear dat sêfte, dat
sjongende lûd noch yn myn earen: „Janne sûndiget”, sei se tsjin my, „se
forjit for in minske de taek dy’t God hjar oplein hat, se moat sels as
in minske libje kinne.” O, ’t hat sa swier west, yn ’t earst ... mar ik
haw it leard, al wier ’t mei striid en triennen. Ik hingje oan Ate
jans, oan ’e „Sjidzjende Bouwer”, oan myn wirk—en dochs, ik scoe alles
misse kinne....
MASTER.
Janne, Janne....
JANNE.
Ik scoe ’t kinne. En wer bisiikje in oar libben to bigjinnen, nou noch.
En wer bisiikje it bêste to jaen, dat ik mei myn lytse krêften kin. As
ik myn plicht mar doch, oan ’e ein fen ’e wrâld as ’t moat ... mar ...
’t ljeafst hjirre ... ’t ljeafst hjirre....
MASTER.
’k Scil der ris op trochtinke. ’t Docht my wol goed, dat kin ’k jo wol
sizze. ’t Scoe my den nou sa leech net mear wêze. Jy prate as domeny,
Janne. Ja, wy ha wol folle forlern ... gâns forlern ... mar dochs ek
noch wol in bytsje bihâlden.
TWADDE OPKOMMEN.
Janne, Master, Leistra, Sijke.
LEISTRA.
Joun jimme. Ho letter op ’e joun, ho moaijer folk, is’t sizzen den,
nou? Kom, master hjir ek al? Ja, ja, in bisûndere joun altiten, master!
Forheven en plechtich, tige plechtich. (_Sijke seit Janne dei; hja gean
sitten; by master en Janne ûnder it folgjende petear gâns stivens_).
MASTER.
Dy plechtigens jow ’k net folle for. Ik ha’t ljeaver hwet smûk om my
hinne. Mar ik mis hjir joun ek ien.
LEISTRA.
It komt my foar, dat jy dit ek net krekt sjugge. Hjir op ’e „Bouwer”
binne wy kâld for minske-gefljuch, hjir is’t de wente fen it Ideael. Wy
bisprekke hjir de dingen fen it hegere libben. Ofwaeid praet fen legere
geasten hawwe wy mei britsen. Yn de tsjinst fen it hegere hat men gjin
sellichheit fen minsken brek.
MASTER.
(_kitelich_). Hwet jy sizze. Jy bin den mar gâns foroare. Eartiids
makken jy jo net drok mei soks. Jy hiene do yet al in wyld hier yn ’e
nekke, wit ik wol.
LEISTRA.
It komt my foar, dat jy wol hwet frij binne yn it sizzen. Dit is net
bifoarderlik for ús ienriedichheit. In oare toan kaem my mear winsklik
foar.
MASTER.
(_koart_). Ik siz hwer’t it op stiet. Ik jow gjin stûr for dy
moai-praterij. (_Effen stiltme_).
SIJKE.
Ate al wer net thús, Janne?
JANNE.
De boer hat him nêst in goed ûre ôfjown. Hy woe him hwet forsette. Hy
scil wol gau werom komme.
SIJKE.
Hwet is ’t den al hwet, nou? Ik kin it skriemen dêr sims hast net om
litte. Hy fynt hjir net hwet er siket, moatt’ jy tinke. Hy hat omgong
mei oare minsken brek. Och, och, as wy hjir mar hwet faker wêze koene!
MASTER.
Jim ha oars mear mei mankoar tsierd as yn frjeonskip libbe, woe ’k ha.
De wrâld liket him yn ’e lêste tiden nuver to forlizzen. Ik ha der it
rjuchte bigryp net mear oer.
SIJKE.
(_swiet_). Dat kin him den ek oan jou hege jierren lizze. Dy
kribbekeurichheden binne nou forgetten en forjown. Ate syn wei is de
bêste, en wy folgje dy graech mei ús lytse krêften. De brede en de
smelle wei, lyk as de Psalmist seit, Master!
MASTER.
Jy miene de Berchrede. Jy moatte hwet minder prate oer dingen, dêr’t jy
safolle bigryp oer hawwe as ... as ús âld kat fen pianospyljen, scil ’k
mar sizze. Ja wrychtich, ús âld kat, sei ’k. Dat komt goed út, ús âld
kat.
LEISTRA.
Nou komt it my dochs foar, dat ik jo yn bitinken jaen moat....
SIJKE.
(_oerémis_). Bist net wiis Pier! Lit dat âld potiten syn galle mar
útspije! Hat it smoar yn, dat er hjir it ryk net allinne hat, moatst
tinke! Wit ek wol, hwerom er hjir sa’n bryk gat rint! Alde
neigeanderige ynklauwer! Mar hy scil ús hjir net weipeste, dat wik ik
him!
JANNE.
(_ûnwis fen lilkens_). Frou Leistra, wy binne hjir ûnder dit dak sa’n
tael net wend. Ik woe, dat jy jo hwet ynbounen.
SIJKE.
(_neiaepjend_). Jo hwet ynbounen! Hwet forbyldzje jy jo wol! Sa’n
stoaterske flinterknipster, dy’t ús hjir út it plak kringe scil!
Wachtsje mar, froutsje, hwa’t hjir it earst op ’e strjitte stean scil!
Sa’n skoaijers-madam, dy’t fen ’e balstiennen opnomd is!
MASTER.
Sjonge, sjonge, hwet komt jou wier aerd nou kreas oan ’t ljocht! Kant
in wûnder! Dêr wier it my nou ris krekt om to dwaen. Kom Janne, sok
selskip fen idealisten hearre wy net by thús. Wy scille it fjild mar
romje, tinkt my. (_Janne, oerstjûr, jowt hjar gûlend oerein_). Hwet
nou, Janne, wirde jy dêr oars as oars fen? Fen dat fisk-wive praet?
Kom, kom, Janne ... kom ... (_Master en Janne ôf_).
LEISTRA.
Jy koene wol in slach mei de moalpûde hawn hawwe. Jy kinne der op oan,
dat dat allegearre mei de waerme hân oan dy fint oerbrocht wirdt. En hy
leaut dy âld húshâldster grif earder as ús. It makket syn
erchtinkendheit altyd wer geande. It komt my foar dat dit ús hiele
moeisum opboud wirk yn gefaer bringt.
SIJKE.
Sa kin ’t ek wol, net? ’t Is ommers allegear de skild fen dyn
lamlindigens. Astû nou noch ris fen dy ôffjurre hiest! Mar fensels, ik
moat altiten it punt der wer ôfbite. Men scoe jim forgrieme!
LEISTRA.
Hui, hui, hwet....
SIJKE.
Ja, to mar. Ek noch tsjin abbeleare! Skoer dyn mûle sa tsjin oareljue
op ast it tsjin my altyd dochst! Yn ’e hûs bist in wakker helt, en
bûtendoar krûpste wei fen binaudens!
LEISTRA.
’t Scil wol sa wêze.
SIJKE.
Sjuchst mar wer datst it yn oarder krijst. _Ho_ kin my net skele. Ik
scil wol soargje, dat _ik_ den foart bin, den haste fen my gjin lêst.
Mar ik ha dy ien ding to sizzen: astû joun net biwirkest, dat dy falske
húshâldster hjir weirekket, den hast it hert ris yn ’e hûd en kom wer
thús!
LEISTRA.
Mar wyfke....
SIJKE.
Hast it heard. Dyn swiete praetsjes ha ’k neat mei to meitsjen. Kom mar
sa ast bist, dat is better.
LEISTRA.
Mar ik woe graech witte ho.... It komt my foar, dat jy dit better
sjugge as ik. Jy binne fornimstich genôch. Ho moat ik it oanlizze,
tinkt jo....
SIJKE.
Moatst sels witte. Siz mar, dat dy âld keardel ús sa terge hat, dat myn
simmels my yn ’e macht krigen. As hja dy myn wirden foar de foetten
goaije, moatst it fensels ligen hjitte. Den sceist mar, dat se dat
optocht hawwe, út oerginstigens, dat wy sa goed mei him kinne. Dat
leaut er miskien wol net, mar hy is nou safier hinne, hy mistrout
sahwet eltsenien....
LEISTRA.
Mar hwet tinkt jo, ho scil ik oan mei dy húshâldster ... as ik him dat
planút siz....
SIJKE.
Bist net wiis! Dêr moatst tsjin him net oer kikke. Moatst tsjin
hjarsels oan ’e gong. Dat ik myn mûle wol hwet frij jown haw, mar dat
men der yn it doarp krekt sa oer praet. En dat der om hjar spil komt yn
’e femylje. Den is se út hjarsels wol sa healwiis en ruk út. En den ha
wy it hjir in stik rûmer. Der moat hjir foroaring komme. Oars helpt al
ús gewrot ús noch neat.
LEISTRA.
En as it safier ris wier, den scoe ús Berber hjir bêst yn ’t plak
kinne, tinkt my sa. Hwet tinkt jo dêrfen?
SIJKE.
Hast wol ris gekker dingen sein. Berber is redsumernôch, dat hat se fen
my. Den kaem hjir safolle ûngaedlik folk ek net mear binnen doarren. En
hy koe him licht oan alle kanten safolle ek net mear weijaen. Der moat
in stokje foar stitsen wirde, ho gauwer ho better.
LEISTRA.
It komt my foar dat dat de oanwiisde wei is, Berber hjir. Dat tocht ik
daliks.
SIJKE.
Snoad biste, dat witte wy ommers wol. Sjuch mar, datst de boel
foarinoar krigest. Dat is krekt hwet for dy mei dyn swiete praterijen.
LEISTRA.
Ik hie al sa ljeaf, dat jy sels....
SIJKE.
(_fûleindich_). Hwet?!
LEISTRA.
Neat.
SIJKE.
Oars seist it mar. Praten is frij. Mar ’t moat hjir oars. It bigjint op
’e neil to bârnen. Hy trout dochs net. Howol, dat fanke fen
Minnema’s....
LEISTRA.
Och, och, oan hokfor gefaren stiet men al net bleat! As dat sa kaem, is
’t mei ien slach forlern!
SIJKE.
Hja fisket der genôch for. Mar hysels is moai ûnforskillich. Mient
fensels, dat se út plezier net trout en út frjeonskip sa om him hinne
strúnt. Kinst bigripe! ’k Ha se al lang sketten. Mar wy scille der in
skoatteltsje foar strike. Lit my dêr mar mei rêdde.
LEISTRA.
Lokkich.
SIJKE.
Ik scil gjin gerêst hier op ’e holle ha, salang’t wy net wis binne fen
’e pleats. En der moat oanmakke wirde. Ik jow him gjin lang libben
mear.
LEISTRA.
Tochten jy net?
SIJKE.
Dy gekke kuren, dat er fen minsken net mear witte wol, dat wiist der
wol op. Mei syn mem wier ’t krektenallyk. Dy waerd tsjin it lêst ek ho
langer ho stiller; krekt sa’n healwize dweepster (_biweging efter de
doar_). Wel fordeald, dêr koe er wol wêze. To ju, bigjin nou gau!
(_twiske de tosken:_) stommerik! (_lûder:_) Ja, ’t is wol skriklik, dat
minsken hjarsels sa forjitte kinne.... Dat ûnderminet yens hiele
bitrouwen.
TREDDE OPKOMMEN.
Leistra, Sijke, Ate Jans.
ATE.
(_moeisum:_) Jow jo gjin moeite, minske. Meitsje ljeaver dat jim de
hameije út komme. (_as hja sitten bliuwe:_) Jim hearre hwet ik siz?
SIJKE.
Ik bigryp jo net, Ate, it moeit my sa. Ik tocht, dat jy mear bitrouwen
yn ús ha scoenen, as dat jy it ear hingje litte scoene nei sokke
minsken.
LEISTRA.
Hja miene it net forkeard, moatt’ jy tinke. Mar hja bin swak, en den
stroffelet men o sa maklik.
ATE.
(_oerstjûr:_) Ik scoe forsichtich wêze. Ik hâld my net lang mear yn
bitwang. lk haw tofolle fen jim riddenaesjes heard. Nommele minsken bin
jim. Jim forpeste de loft dêr’t jim binne. Tergje my net langer; dêr
kinne ûngelokken fen komme.
SIJKE.
Dat moat biljeaven net. Scoest dy sels ek it meast mei ha, heite. Sa’n
falske kwibus! Stiet wrychtich oan ’e doar to harkjen as in lytse
jonge! ’t Is ommers allegear de skild fen dyn eigen healwizens! Men
moat ommers falsk mei dy omgean, oars is men dy net goeddernôch! Dy
moaije húshâldster en dy âlde gek, dat is dyn soarte better fensels!
LEISTRA.
Frou, frou, it komt my foar dat jy forsichtiger....
SIJKE.
Ruk út aste bang biste! Ik scil him better....
ATE.
Jy scille neat. Ik jow jim trije minuten om oan ’e oare kant fen ’e
hameije to kommen. As jim hjir den noch binne, lit ik jim troch myn
folk fen it hiem ôfsette. En den is it myn skild net, as der ris ien by
de hameije trochrekket.
SIJKE.
Stjonkert aste biste! Dyn eigen famylje foart to reagjen mei frjemd
folk! Witste sels it bêste hwermeistû dy op dyn hân krigest! Mei dyn
moaije eagen en swiete wirden siker! Se gnize dy út, allegearre, ast
dat mar witst!
LEISTRA.
Wyfke, wyfke....
ATE.
Noch sechtich tellen.
SIJKE.
Ei nou fint, wy gean ommers al. Moatst dy net sa lilk meitsje, dat is
sûnde for dy. Dat die dy dierbere mem fen dines ek net. Dy wier
tominsten ûngefaerlik, al hie se se alle fiif net.
ATE.
(_razen:_) Divel ... dat scilst (_stoarmet op Sijke ôf, dy’t hjar efter
Leistra forskûlet. Doar iepen. Frânske fljucht op Ate ta_).
FJIRDE OPKOMMEN.
Leistra, Sijke, Ate Jans, Frânske.
FRÂNSKE.
Ate ... yn ’e Godsnamme ... dû ... ho kinstû...?
SIJKE.
(_wylst Leistra útpiket:_) Dat moeit my. Hie him mar bigean litten. Den
hie men him licht ûnder kuratéle sette kinnen. Hast oars dochs gjin
kâns om efter syn jild to kommen, al bist ek tûzenris Frânske Minnema.
Kom ju.... Hwet? dy sokses der twisken útknypt? Dat scil him opbrekke!
(_ôf_).
FRÂNSKE.
(_wylst Ate op in stoel delfallen is; hân op syn skouder:_) Dat hie ’k
fen dy net forwachte, Ate. Ho kinstû dysels sa forjitte, om dy minsken!
ATE.
Se kaem ... Mem tonei. Ik koe ’t net hearre.
FRÂNSKE.
Ik hie dy wol warskôge. Dy ljue wieren fâlsk, dat koe men oan alles
witte. Dat hie nêst in pear jier net to forwachtsjen west, Ate, dat
sa’n slach minsken foet yn dyn hûs krije scoe.
ATE.
Ik ha se net ynhelle. De minsken twongen hjarsels op. Ik ha se altyd
lofts lizze litten.
FRÂNSKE.
Dû hast se bigean litten, Ate. Janne kin út hjarsels sokke minsken net
ôfstegerje. Dû jowst der net mear om hwaste om dy hinne hast. Eartiids
gyng der fen dy hwet út dat sok soarte fensels op in ôfstân hâldde. Nou
hast dy opsletten yn dysels en dû sjuchst hwet derfen komt.
ATE.
Dy ljue scille net weromkomme. En mear forkearden ha ’k Godtank noch
net om my hinne helle. ’t Is nou wol suver.
FRÂNSKE.
En de oaren, dyn frjeonen, den? Janne siet yn ’e koken to gûlen fen
hwet dat minske hjar sein hie, mar ek mei fen dyn frjemdens. Master
kaem ik tsjin: d’ âld man wier mistreastich, hie hope by dy hwet honk
to finen en dû hiest wer net thús west. ’t Is net goed, Ate. Minsken dy
fen yen hâlde hawwe in rjucht op yen.
ATE.
Minsken dêr’t _men_ fen hâldt, woeste sizze.
FRÂNSKE.
Ik ken dy net mear. Moat men yen den yn alles liede litte fen egoïsme?
As men fen immen hâldt en men uteret dat yn wirden en soargen en
dieden, dat jowt yen dochs ek wol rjucht op hwet werom? Do’t dat minske
hwet fen dyn mem sei, waerdste razen, mar hat Janne hjir sûnt net yn it
plak fen in mem stien? en al misseistû hjar ek neat, dû misdochst tsjin
hjar.
ATE.
Mar Janne hat it hjir ommers goed....
FRÂNSKE.
Hastû wolris bitocht hwer’t hja ôfstân fen dien hat, hwet hjar troch
hjar trouwe soarchsumens ûntgien is? Moat ik dy dat nou sizze, Ate? Dat
se nea mei in oar it libben yngien is, om’t se tocht dat it hjar plicht
wier, alderearst to soargjen ... for dy? Dat eigen bern hjar libben nea
bliid makke hawwe, dat se allinne, lykme allinne op ’e wrâld bleaun is,
dat se ôfstân dien hat fen in eigen libben ... for dy?
ATE.
Pleitestû ek for dysels, Frâns? Dû hast de lêste tiid ek net folle oan
my hawn.
FRÂNSKE.
Né Ate. Ik nim hwet my jown wirdt, en dêr bin ik tofreden mei. En ik
bisiikje myn libben to libjen sa goed as ik kin, en for oaren to wêzen
safolle as ik kin. Dat is genôch.
ATE.
Witste hwet men fen ús fortelt? Hast heard hwet dat minske niis...?
FRÂNSKE.
Ja.
ATE.
En...?
FRÂNSKE.
(_him iepen oansjende_). Der is ommers neat fen oan, wier?
ATE.
Wier is it net, né. Mar dat der neat fen oan is.... Ik ha de lêste
dagen gâns oer dy neitocht, Frâns, en der is my folle dúdlik wirden,
dêr’t ik lang blyn for west haw. Ik woe dêr graech ris mei dy oer
prate, Frâns.
FRÂNSKE.
Dat kin, Ate. (_Effen stiltme_).
ATE.
(_hommels_). Wachtestû noch altyd ... op my?
FRÂNSKE.
(_forheftich_). Ho fregest my dat? Dêr haw ik dochs nea hwet fen blike
litten?
ATE.
(_glimkjend_). Fen blike litten net, né. Dat hat great fen dy west. Mar
it wier dêrom wol sa. Earst tocht ik, do’t ik seach hoste eltsenien
ôfstegereste: Frâns is to selsstannich om hjar to binen oan in oar,
dêrom bliuwt se allinne. Lettertiid seach ik dat oars; ik seach dyn sin
for húslikheit, dyn ljeafde for bern, dyn frou-wêzen yn alles. Do haw
ik lang net bigrypt hwerom. En astû witte wolst hwerom ik dy der nou
nei frege: it waerd my swier dat to dragen. As ik dy dat nou ienris net
jaen kin, Frâns.
FRÂNSKE.
En hwet den noch, Ate? Moat ik dêrom trouwe mei in oar? Wylst myn herte
hjir dochs altiten is, by dy? Ienris hastû my sein: Ik wol it heechste,
en as ik dat net krij, den mar neat. By dy wierne dat wirden, by my is
it wirden myn libben sels. It is it iennichste net, dêr’t ik neffens
dyn leare yn libbe haw.
ATE.
Ik hie dy sa’n swiere beage net oplizze wollen....
FRÂNSKE.
It hoecht dy net to moeijen, ik bin der better fen wirden. Ja, it is
wier, it hat swier west. Der ha jounen west, dat ik myn snokkerjen
smoare moast yn myn kjessens, ik ha wol tocht dat it my briek. Mar ik
ha ’t úthâlden, en ik bin der fen groeid. En myn laitsjen haw ik
Godtank net hielendal forleard. Ik leau yn de wrâld, hy liket my moai
en ryk. Mar myn libben is wierder wirden.
ATE.
Der hat in tiid west dat ik op dy delseach. Do wieren wy kammeraten,
mear koe it net lije—om’t ik mysels sa heech fielde. Nou is it efste my
foarby groeid bist, efste it libben wierder en riker libbest. Nou scoe
ik wol frjeonen wêze wolle, as dat kin om dy ... as dat dy genôch wêze
kin....
FRÂNSKE.
Ik wol earlik wêze: myn hertewinsk wier mear ... dêr haw ik lang for
libbe. Mar astû seist dat it net kin, den leau ik dy—it forwûnderet my
ek net, dû hast mear nedich as ik jaen kin. Ik kin bêst mei dyn
frjeonskip tofreden wêze. En dû makkest my dêr tige ryk mei. Hora wier
dyn frjeon ek ... dat is dos wol hwet greats. Dyn hân, Ate.
ATE.
(_jowt hjar de hân_). Frâns—ik bin bliid dat ik dy bihâlde mei. Dat
makket my de útgong fen ’t âldjier dochs riker as ik tocht hie.
FRÂNSKE.
Mar nou haw ik ek rjucht om to witten, Ate. Nou moatst my ek sizze....
ATE.
Hwet?
FRÂNSKE.
Hwerom it allegear hjir sa dwers forkeard giet. Hwet dy driuwt om dy sa
op to sluten yn dysels. Hwerom efste sa ienselvich wirden bist.
ATE.
Och, dat is ommers sa ienfâldich. Ik mis hjir ien dy’t ús sa’n stipe
jown hat. En yn de minsken haw ik nea net safolle bitrouwen hawn. En
nou’t ik sjuch ho’t men syn wirk hjir stikje by bytsje ôfbrekt, om’t it
yen yn ’e wei stiet as men opgean wol yn de lytse dingen fen it libben,
nou haw ik forgoed mei dy minsken britsen. Myn boerkerij en myn mieden
hawwe my ommers altyd genôch west. Allinne, dêr siikje ik it nou noch
mear yn as eartiids.
FRÂNSKE.
Sjuchstû nou net, Ate, dat dat dochs eigentlik earmoedich is?
ATE.
Ho mienste dat?
FRÂNSKE.
Sa astû nou libbest. It kin wêze dat de minsken dy net folle jowe, dat
leau ’k wol. Mar dû jowst hjar ek neat. Salang’t Hora libbe en alles
hjir yn ’e gloede fen syn bisieling en ljeafde stie, salang dieste mei
en joechst in bytsje fen de rykdom dy’t der yn dy is. Hy is gien en wy
moatte dêr nou sûnder. Hwêr bliuwt nou dyn eigen jaen? Moatste it nou
al wer ha fen oaren? Is dat nou keninklik?
ATE.
Ik hie mear wêze moatten for myn frjeonen, for Janne, en master en dy.
Dêr hast gelyk oan, dat scil oars. Mar mear kinst my net fergje. Ik
hâld steande, dat Alrik him oan oaren tofolle jown hat, ek oan
ûnweardigen. Ik bin wé en sêd fen de ljue hjir út it doarp. As ik ris
in inkelde kear by dy oare ljue bin, den fiel ik efter myn rêch de
spotske glimkes en de meilijige wirden, om’t ik oars wol as hja.
Tochtste dat ik mei dy klyk.... Né Frâns, nea. Sa as dat wiif fen
Leistra’s hjir joun stie to skellen, sa tinkt de wrâld. lk ha der
genôch fen. Lit my den mar op ’e romte en ienselvich bliuwe.
FRÂNSKE.
Dat hat folle wei fen bangens, Ate. Astû dy sterkernôch fiele koest,
den scoest dy hiele wrâld, al wier se dy ek tsjin, mei kleare eagen yn
’e mjitte gean. Mar der is hwet dat dy ûntbrekt, dat is de moed en it
bitrouwen, dat is de wil om alles to oerwinnen. En dat komt, omdatste
net ljeafhast, omdatste nimmen nêst dy fielst, Ate....
ATE.
Nou? gean fierder Frâns, dû bist op ’e goede wei.
FRÂNSKE.
Ik wol dy ien ding freegje, Ate, dat ik oars bûten ús frjeonskip net
heal doaren hie. Moatst net kjel wirde, as ik dy hwet siz, datste
miskien for dysels yn dyn eigen tinken noch net wêze wolst. Ik haw de
lêste tiden tocht datste wôl ljeaf hiest, Ate. Is dat sa?
ATE.
(_nei in skoft_). Ja.
FRÂNSKE.
Ik wier der bliid ta, al gou it mysels net. Hwent dêr kin in nije dei
út rize. Dû likest my dochs dom, Ate.
ATE.
Moatst net sizze, Frâns. Ik wist dat it dochs allegear omdôch wier. Dû
kinst nou miskien ek wol riede hwa....
FRÂNSKE.
Ja.
ATE.
Se libbet for oars neat as hjar wirk. En ... tsjintwirdich komt se hjir
wol net mear safolle, mar by ’t simmer, do wier it altyd sa moai
twisken ús, en as ik do frege hie om mear, den wit ik fêst, den hie
alles dien west. Dat doarst ik net oan. Se stjûrt eltsenien wei, dy’t
twiske hjar wirk en hjar yn stean giet.
FRÂNSKE.
(_hwet geklik_). Ate, Ate, hwet biste dochs heislike dom. Men scoe der
yens bisleur fen forlieze. Is dat nou nedich, stean to gean twiske hjar
wirk en hjar yn? Dû kinst dochs nêst hjar stean? Tochtstû dat hja al
hjar wird den _allinne_ dwaen wol? Moatst ris goed, tige goed op
neitinke. Ik leau, dat ik Janne fornim, ik lit dy nou mar wer oer oan
dysels. Miskien komt der joun noch wol oare âldjiers-bisite....
ATE.
Dû meist hjir neat fen tsjin hjar sizze, hear Frâns. Dat moatst my
ûnthjitte.
FRÂNSKE.
Och né, wrychtsjes net. Selsum, sa min as jim frouljue altyd bigripe.
Jim binne sa swier, sa aeklike swier. Dat neame jim den heech, wier?
Jim wolle fleane, heech jim wjukken útslaen, fier fen de minsken ôf, o
sa forheven en keninklik en dêrfor bine jim balstiennen oan jim wjukken
fêst. Sels-pleager.
ATE.
Ja, ja, dû hast gelyk.... To, gean sa noch in skoftke troch....
FRÂNSKE.
Fensels, Frâns moat de sinne wer skine litte, sels op âldjiersjoun. Né
frjeon! Frâns giet foart en lit dy mei de swarte loft en de nachtwyn
allinne. Tink mar ris nei oer dyn sûnden en skamje dy. Allinne
moarnier, Ate, as it nij is—lit it den ek nij wêze, yn alles! In nij
jier, in nije sinne, frâl nije sinne. Scilst my dat ûnthjitte, Ate?
ATE.
’k Scil ’t bisiikje. (_Janne komt op_).
FRÂNSKE.
Den gean ik nou. Né, wrychtich net Janne, ’t is al fier oer myn tiid.
Sillich útein mei jim beiden. Moarn bin ik der yntiids wer. En ik ha
tsjin Ate sein, dat alles den oars wêze moast. Joun Ate, joun Janne.
ATE en JANNE.
Frânske....
FYFTE OPKOMMEN.
Ate Jans, Janne.
JANNE.
Scil ik joun noch té sette, boer? As it jou doel miskien wier it
âldjier....
ATE.
Ja, ja, doch dat mar. Ik kin sa net skiede fen hwet west hat. Frânske
hat gelyk, it moat oars. En as ’t hwet kin, noch yn it âlde jier, is ’t
net mei de die, den dochs mei it bislút.—Jy scille dat wiif fen
Leistra’s hjir net wer sjen, Janne. Ik leau dat se jo gâns missein hie.
JANNE.
Dat makke net út. Dat hoegde ik my net nei to nimmen. Mar ik bitocht,
dat it dochs ek minsken binne en ho’n sûnde se op hjar lade mei hjar
gûchlerij. Dat die my sear. En ek, dat sokke minsken nou jou deistich
selskip miskien útmeitsje scoene.
ATE.
Né, né Janne, sa fier wier ik aldergeloks net hinne. Loft en lân en
wyn, dat hie myn ienichst selskip wirden. Mar ’t wier forkeard fen my,
dat ik jim sa forwaerloazge ha. Jy hawwe hjir in min, in swier skoft
efter jo, Janne.
JANNE.
Scoe it nou wier-wier efter ús lizze, boer?
ATE.
Ik scil bisiikje hwet ik kin. Ik wol ’t wol wêze, dat der safolle net
mear fen my útgiet, as it wol west hat. As Alrik dat wist, den scoe er
sizze, dat is in biwiis, dat dyn libben mislearre is—oant nou ta. It is
yn ’e groun ek wol sa. Mar in earlike mislearring is altyd better as in
falske oerwinning.
JANNE.
In earlike mislearring is hiel faek in falske oerwinning, boer.
ATE.
’t Kin wêze, ja. Mar men moat net boppe yens kreften útlibje. Der is my
safolle ûntsonken, Janne. Eartiids hie ik dêr gjin lêst fen; ik libbe
hjir stil en iensum, ik hie myn nocht en blidens oan it moaije om my
hinne, ik tocht dat ik tichte by God libbe, en ik hie mei de minsken
net to meitsjen. Do seach ik dyselde skientme, great en ljocht, yn de
minske; earst mar yn ien, letter mirk ik, dat yn folle oaren ek in
swakke ôfglâns fen dat greate libbe. Ik tink dat it dat wier, hwet
minsken ljeafde neame ... howol....
JANNE.
Sjen en ljeafhawwe is itselde net, boer. Sjen, dat kin eltsenien. Mar
ljeafhawwe, dat is yensels jaen. En der binne net ienris safolle, dy’t
dat kinne.
ATE.
My liket it it greatste dat der is. Ja, ik ha do wol leard hwet ljeafde
wier. En do’t dat gien wier en wy wer allinne bleauwen, do wier it
allegearre sa earmoedich en leech. Elts yn it doarp fielde it as in
slach, mar ik it meast, hwent ik hie oars neat. Sûnt wist ik dat der
hwet greaters, machtigers wier. Myn hiele hert libbe it tomjitte, ik
woe it werom. Mar hwet ik yn mysels de greatste rykdom wist, dat mocht
ik net jaen.
JANNE.
Mar hwerom net, Ate?
ATE.
Dat kin ik nou net sizze. Ik hie in dream ... hawar, it is to gek om
der sels mar om to tinken. En dochs wist ik, dat as dy dream, dy
heechste, dy moaiste, dy iene gjin wierheit waerd, dat ik hjir den
altyd iensum en allinne bliuwe moast. Dat hat my stymsk en ienkennich
makke. Great wier dat net, ik hie it nimme moatten sa’t it foel en
dochs bisiikje fen myn libben it bêste to meitsjen.
JANNE.
Mar in minske kin nea witte hwet wierheit wirde kin en hwet net. Dat
makket God út. En hwet great en heech is, dat wirdt hast altiten
wierheit.
ATE.
Mar hwet tinkt jo, hwet is it heechste yn in minske syn libben?
JANNE.
Syn ropping.
ATE.
Just, just, dat is it. Mar de ljeafde fen syn eigen hert dos net.
JANNE.
As men yens ropping goed sjucht en men hat goed ljeaf, den is dat ien.
Hwent den scil men allinne ljeaf hawwe hwet dy ropping draecht en
iepenbieret. En minsken dogge dat faek. Wol ik jo sizze hwet de wei
west hie, Ate?
ATE.
Mar jy witte ommers net....
JANNE.
Ik leau dat ik it wol riede kin, al is der gjin namme neamd. It is wier
dat hjir ien yn it doarp is, dêr’t hjar ropping en wirk it
alderheechste for is. Mar yn dat lytse hert rint it oer fen ljeafde,
dy’t útstreamt nei alle kanten dêr’t se mar wolkom is. En as dy eagen
bliid nei yen sjen scille, as dat herte syn ljeafde jaen scil, den moat
men net hinne gean en forlies yensels efter yn ’e mieden en mids de
griene romte, mar den moat men nei hjar ta gean en gean neist hjar yn
it greate libben stean. Den scoe de „Sjidzjende Bouwer” yetris hwet
moais sjoen ha, Ate!
ATE.
’t Is wûnderlik, wûnderlik. As ik jo sa praten hear, den kin ik my hast
net tinke, dat dat nou Janne, ús Janne is. Hwêr hawwe jy dy wiisheit
dochs wei? Hwent wrychtich, it _is_ wiisheit hwet jy sizze.
JANNE.
Dat wit ik net. Mar ik bigjin dochs ek âlder to wirden.... En ik ha
sa’n heap leare kinnen hjir. ’t Libben hat my nea nomd, in eigen
húshâlding ha’k nea hawn.... Sims tink ik wol, dêr hie dochs ek folle
moais yn west.... ’t Hat wol ris yn my skriemd, Ate....
ATE.
’t Is wier. Ho’n bytsje hawwe wy tocht om it kostbere, dat jy oerjown
hawwe ... for ús....
JANNE.
’t Hat dochs goed west. Ik bin der nou oerhinne, ik scoe nou net mear
roalje wolle. Sims is it sa myld en waerm yn my, eigen bern hiene dat
net better meitsje kinnen. Den sjuch ik myn griis hier mei wille, den
wit ik, dat myn libben slagge is. Al bin ik den ek mar âldfaem.
ATE.
En ... hawwe jy dat birikt ... út josels? út egen krêft?
JANNE.
Né, Ate. Dat kin nimmen. Jou mem hat my it paed wiisd. Dy wier sa
great, ik ha sa by hjar opsjoen. As dy libjen bleaun wier.... Mar it
wier hjar tiid to gean, hja wier to goed for ús wrâld. Fen ’e middei
lies ik noch yn hjar tsjerkboek, it haedstik fen Korinthen en it wier
eft se nêst my stie, sa kaem hjar wêzen my út dy hillige rigels
tomjitte: „Al wier it, dat ik de talen....”
ATE.
Né, né, stil, dat net, nou noch net. Dat kin ik noch net hearre. Dat is
_myn_ wiisheit noch net. Mar ik scil myn bêst dwaen—ja wrychtich, ik
scil myn bêst dwaen. Hwet hat der dochs in rykdom yn myn libben west
... Mem ... en Jy ... en Alrik ... en Frânske ... hwet haw ik dochs dom
west, dom en ûntankber....
SECHSTE OPKOMMEN.
Ate Jans, Janne, Ruth.
RUTH.
(_yn it swart, mei hoed en sjael, tsjerkboek yn ’e hân:_) Joun Ate,
joun Janne.
ATE en JANNE.
Ruth!
RUTH.
Unforwachte, wier? ’k Hie ’t sels joun ek noch net dreamd. Ik hie nei
Master ta wollen om ’t âldjier út to sitten, de âld man is nou sa
allinne. Mar do kaem ik Frânske tsjin, dy’t al op in paed dêrhinne
wier. Do sei ’k: den gean ik mar nei de „Bouwer” ta. ’k Hie hjir yn
sa’n set net west.
JANNE.
Fanke, fanke, hwet makkest ús dêr bliid mei. Jow dyn gûd hjir mar,
Ruth. Stimper, hwet biste wiet! ’k Scil ’t effen yn it milhûs hingje by
de kachel. Den meitsje ik mei-ien it iten effen ré for it folk en as ik
klear bin, den sitte wy mei syn trijen it âldjier út. Ofpraet, Ruth?
RUTH.
Ja, ja, ’t is goed ... dizze iene kear noch ... tinke oer hwet west
hat, en den mei de toalve slaggen witte, dat der wer in nij libben foar
yen leit ... en wer foarút.... Men is op it lêst noch jong....
JANNE.
Ho nou, Ruth, de rjuchte moed net?
RUTH.
(_hjar twingend:_) Ja, ja wis wol.... Fensels wol!
JANNE.
(_skodholjend:_) Wy prate strak wol wer (_ôf_).
ATE.
Hastû nei tsjerke ta west, joun, Ruth?
RUTH.
Nei tsjerke, ja. Hwerom scoe ik net gien wêze? Eltsenien rint der
ommers hinne, âldjiersjouns. Hwerom scoe ik thúsbliuwe, ik allinne?
Thús miste Beppe, yn ’e tsjerke Alrik.... Ik haw allinne nei it oargel
heard, ik ha bidden en tocht om hjar dy’t gien wierne, en de preek is
my aldergeloks foarbygien. ’t Is oars in tige minlik en evenredich man,
dy nije dominij. Hy bigjint nou al út to setten.
ATE.
’k Hie net tocht datstû dêr oer gear komd wierst....
RUTH.
Ik siet der mei wrok yn it herte. Neat is der bleaun fen hwet west hat,
alles sukkelet fierder de forskriklike wearzige sleurpaedtsjes lâns. O,
as it meijen hie en ik hie kinnen, ik hie se taroppe wollen, dat se
misdiene, dat se sûndigen yn hjar hert, troch it greate sa to
forjitten! Machtleas binne se weromfallen nou’t it sterke lûd forstoar,
as hie de hân fen God sels hjar loslitten. Ik wist dat it sa wêze scoe,
mar ik bin dochs gien. Ik scil op myn post bliuwe salang ik hjir noch
bin. Mei de bern kin ik moarn tominsten wer prate, op ’e Sneinskoalle.
Miskien kin ik noch hwet rêdde.
ATE.
Dû martelest dysels ôf, Ruth. Tsjin de stream oproeije kinste dochs
net.
RUTH.
Né, wier? Ljeaver de riemmen rêste litte. En my meidriuwe litte nei it
lân fen it tsjuster, nei de ljeafdeleazens, nei de ûnmacht. En yn
mysels mimerje oer de tsjustere wil fen it Albiwâld, dy’t de wegen fen
de minsken sa ljochtleas lit, wylst dizze eigen earmen miskien,
miskien, my nei it ljocht ta roeije kinne. Né, by de himel, Ate Jans,
dat nea, _ik_ scil my net oerjaen, _ik_ rin net by it findel fen myn
ropping wei. Ljeaver derby delfalle mei it each op it ljocht dat troch
de wolkens brekt, as libjen bliuwe yn ienselvige birêsting, yn skaed en
nacht!
ATE.
Ik bigryp dy. Hastû ek al wrok ... yn my?
RUTH.
(_sêft:_) Wrok ... yn dy? ... né, né.... (_bitinkt hjar, sterker:_) Ja,
dochs wol, ja wisse. Dyn wei is myn wei net. En se liket my ûnweardich
en net great. Astû weromtinkst oan hwet west hat en oan him dy’t ús
allegearre laette en bisiele, den moatst dyn holle bûge, Ate Jans ...
fen skamte.
ATE.
Dû seist my hirde dingen, dizze lêste joun fen ’t jier.
RUTH.
Dat kin wêze, den hast se fortsjinne. Ik fiel se as wier. Joun, nei de
preek, do’t de minsken it tsjerkepaedtsje lâns kroasken en it wer
wakker hienen oer waer en wyn en de winter, do bin ik it hôf delgien,
allinne, it wier my as dreau der my hwet hinne. Ik haw bidden by Beppe
en Alrik hjar grêven. By Beppe hjarres: it wier wol swier, mar der wier
in moaije stille frede yn my do’t ik oer hjar libben neitocht. Hjar
plak skjin makke mei eare, hjar plicht dien, trou bleaun oan hjar
lytse, mar swiere ropping. En de frucht fen hjar stribjen en de kroane
fen hjar hope sjoen, hwent ik ... ik wier jiffer wirden, en ik wier
lokkich ... mei myn wirk. Mar dat oare, ik haw striden mei mysels, mar
de ûnfrede bleau. Yens libben to jaen as in offer, dat is hwet freeslik
swiers.... Mar fen elts offer komt dochs ek frucht en dat formoedsoenet
yen der mei. En Alrik syn wirk giet ûnder, stikje by bytsje en der is
nimmen dy’t der noed for hat, nimmen as ik, dy’t mar sa’n bytsje kin.
O, ik kin dat net langer oansjen, ik kin net arbeidzje op dy
ûnfruchtbere ikker, ik gean hjirwei. Miskien kin ik op in oar plak
mear.
ATE.
It scil _ús_ libben sa’n stik earmoediger meitsje. Myn pear frjeonen
woe ik jerne tichte om my hinne hâlde.
RUTH.
Den scil ik dy sizze hwet my fen ús frjeonskip tinkt. Ik wol wier foar
inoar oerstean, dizze lêste joun fen it jier. Ik wol gjin frjeon mear
mei dy wêze. Der groeit hwet yn my, dat as ik der net mei al myn krêft
tsjin striid, hate driget to wirden, hate ... yn dy. It is dyn skild
dat Alrik syn offer omdôch west hat; dyn skild, dat it hiele doarp yn
syn âlde sleur en bihâldsucht weromfalt; dyn skild, dat ik hjir wei
moat. Ien libbe der hjir, dy’t sterkernôch west hie, by Alrik syn dea
it greate wirk fen bifrijing en takomst fierder op to bouwen. Ien
hwaens wird de macht hawn hie it lytse gemier fen ’e binyptens it
swijen op to lizzen, ien dy’t roppen west hie Alrik syn libbenswirk oer
to nimmen. Hwet hastû dien? Hwêr is dyn krêft, dyn wil, dyn bisieling?
It doarp falt werom yn syn âlde sleur, it sliept wer yn, mar der is
nimmen dy’t sa ilindich fallen is as dû!
ATE.
Ruth, Ruth, dû pinigest my.... Haw ik dat oan dy fortsjinne?
RUTH.
Dû hast my leare litten, wier? Ik ha dy der lang tankber for west. Mar
ik bigjin twivelriedich to wirden, sels dêroer. Hwerom hast my leare
litten? Omdatstû dy fortsjinstlik meitsje woest en it jild dêrfor
hiest? Ef om my yn steat to stellen it wirk to dwaen dat ik dwaen
moast, neffens myn ropping? Mar dat haste nou forgoed formoarde. Hwerom
hast my mar net op dyn bou litten? It lân dat ik hjir krige to
biarbeidzjen, is troch dyn skild tsienris sa ûnfruchtber en hird as dyn
bou it wier. Né, Ate, hwet myn frjeonskip net mear _kin_, dat scil myn
tankberens net _dwaen_. Us wegen rinne út inoar tonei.
ATE.
It is ûnrjucht, hearste, it is it hirdste en wreedste ûnrjucht datste
by my for rjucht jilde litst! Ik hie my jaen moatten, alle skild goaist
op my. Mar hwet hie ik to jaen? Hwet koe ik? Hwêr scoe de ljeafde
weikomme dy’t ik nedich hawn hie for myn wirk en stribjen? It wier
earmoede yn my, earmoede, om’t nimmen my ea hwet jown hie. Myn âlden
stoaren jong, myn famylje woene wol, dat ik mar gau dea gyng, om efter
myn jild to kommen; de boeren, dy’t hjarsels wêze doarsten, seagen my
mei de nekke oan, om’t ik oars woe as hja. Is it myn skild, dat de
sinne net for my skynde? Myn skild, dat der nimmen kaem dy’t my
waermens joech? Myn skild dat ik my al mear en mear sleat for de wrâld?
Ho kin God my fergje op ljeafde as ik se sels nea krige haw? Longere
haw ik dat it ienris komme scoe, it greate, it machtige, dat my
bifrijde fen mysels, dat my tille scoe nei in oare wrâld. O, hie der
mar ien west, ien dy’t my forstien en my ljeafhawn hie en nêst my
stride wollen hie, ik hie alles kinnen—ik hie Alrik’s libbenswirk
oernomd en nei de oerwinning laet, ik hie....
RUTH.
(_yn ienen útbarstend_). En bigrypste den net.... (_Ate hâldt forheard
op, sjucht hjar oan. Hja kin hjar net mear bitwinge, lit hjar op in
stoel delfalle en snokt it út. Ate stiet in pear tellen as forslein,
den giet er rimpen nei hjar ta en wylst er him nei hjar oerbûgt en syn
earm om hjar hinne slacht_).
ATE.
Ruth, Ruth, mienste dát? Kinste dat wier, wier, hâlde fen my, de
ynbannige, de earnstige, de âldere? Fen my, dy’t dy sa allinne stride
litten haw, dêrste in wrok yn hiest, om myn nearzige ûnmacht? Kin dat
wier wêze, fanke.... (_Ruth knikt_). Den ... ik wit net ... hwet is dat
great, ’t is eft der in wûnder bard is.... Den, den, kin ik àlles mei
dy, nêst dy.... Den komt alles goed, den wirdt it hjir wer simmer, den
sjongt de takomst syn sang hjir wer; dat scil, dat ûnthjit ik dy,
Ruth.... Mar den moatst ek net mear sa skrieme; dat docht my sear....
RUTH.
(_wer mei selsbitwang:_) Né, né, hast gelyk Ate, net skrieme.... Dat is
swak, dat mei nou net mear.... Wy, wy wolle sterk wêze, stride en
stribje nêst inoar.... En net skrieme, net twivelje.... Beppe sei
altiten.... (_ûnder hjar lêste wirden sakket it gerdyn_).
EIN.
Skreaun Desimber 1919.
*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK RUTH ***
Updated editions will replace the previous one—the old editions will
be renamed.
Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
law means that no one owns a United States copyright in these works,
so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
States without permission and without paying copyright
royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
of this license, apply to copying and distributing Project
Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™
concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
and may not be used if you charge for an eBook, except by following
the terms of the trademark license, including paying royalties for use
of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
copies of this eBook, complying with the trademark license is very
easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
of derivative works, reports, performances and research. Project
Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may
do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
license, especially commercial redistribution.
START: FULL LICENSE
THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase “Project
Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full
Project Gutenberg License available with this file or online at
www.gutenberg.org/license.
Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg
electronic works
1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or
destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your
possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound
by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg electronic works
even without complying with the full terms of this agreement. See
paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg electronic works if you follow the terms of this
agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg
electronic works. See paragraph 1.E below.
1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual
works in the collection are in the public domain in the United
States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
United States and you are located in the United States, we do not
claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
displaying or creating derivative works based on the work as long as
all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
that you will support the Project Gutenberg mission of promoting
free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg
works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
Project Gutenberg name associated with the work. You can easily
comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
same format with its attached full Project Gutenberg License when
you share it without charge with others.
1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
in a constant state of change. If you are outside the United States,
check the laws of your country in addition to the terms of this
agreement before downloading, copying, displaying, performing,
distributing or creating derivative works based on this work or any
other Project Gutenberg work. The Foundation makes no
representations concerning the copyright status of any work in any
country other than the United States.
1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear
prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work
on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the
phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed,
performed, viewed, copied or distributed:
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you
are not located in the United States, you will have to check the laws
of the country where you are located before using this eBook.
1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is
derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
contain a notice indicating that it is posted with permission of the
copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
the United States without paying any fees or charges. If you are
redistributing or providing access to a work with the phrase “Project
Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply
either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg
trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
will be linked to the Project Gutenberg License for all works
posted with the permission of the copyright holder found at the
beginning of this work.
1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg.
1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg License.
1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
any word processing or hypertext form. However, if you provide access
to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format
other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official
version posted on the official Project Gutenberg website
(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.
1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg electronic works
provided that:
• You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
the use of Project Gutenberg works calculated using the method
you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has
agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
within 60 days following each date on which you prepare (or are
legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
payments should be clearly marked as such and sent to the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation.”
• You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™
License. You must require such a user to return or destroy all
copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™
works.
• You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
receipt of the work.
• You comply with all other terms of this agreement for free
distribution of Project Gutenberg™ works.
1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than
are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set
forth in Section 3 below.
1.F.
1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™
electronic works, and the medium on which they may be stored, may
contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
cannot be read by your equipment.
1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right
of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.
1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from. If you
received the work on a physical medium, you must return the medium
with your written explanation. The person or entity that provided you
with the defective work may elect to provide a replacement copy in
lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
or entity providing it to you may choose to give you a second
opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
without further opportunities to fix the problem.
1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of
damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
violates the law of the state applicable to this agreement, the
agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
remaining provisions.
1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in
accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
production, promotion and distribution of Project Gutenberg™
electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or
additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any
Defect you cause.
Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg
Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of
computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
from people in all walks of life.
Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s
goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will
remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg and future
generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.
Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification
number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
U.S. federal laws and your state’s laws.
The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516,
Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up
to date contact information can be found at the Foundation’s website
and official page at www.gutenberg.org/contact
Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation
Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment. Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.
The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements. We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
visit www.gutenberg.org/donate.
While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.
International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations. To
donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.
Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works
Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
Gutenberg concept of a library of electronic works that could be
freely shared with anyone. For forty years, he produced and
distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of
volunteer support.
Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
edition.
Most people start at our website which has the main PG search
facility: www.gutenberg.org.
This website includes information about Project Gutenberg,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
