The Oxford book of Portuguese verse : XIIth century-XXth century

By Bell

The Project Gutenberg eBook of The Oxford book of Portuguese verse
    
This ebook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this ebook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.

Title: The Oxford book of Portuguese verse
        XIIth century-XXth century

Author: Aubrey F. G. Bell

Release date: January 20, 2026 [eBook #77746]

Language: English

Original publication: London: Clarendon Press, 1925

Credits: The Online Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This file was produced from images generously made available by The Internet Archive)


*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK THE OXFORD BOOK OF PORTUGUESE VERSE ***




The

Oxford Book

Of Portuguese Verse

                          Oxford University Press
         _London_      _Edinburgh_     _Glasgow_      _Copenhagen_
         _New York_    _Toronto_       _Melbourne_    _Cape Town_
         _Bombay_      _Calcutta_      _Madras_       _Shanghai_

               Humphrey Milford Publisher to the UNIVERSITY




                                    The
                                Oxford Book
                            Of Portuguese Verse

                        XIIth Century-XXth Century

                                 Chosen by
                             Aubrey F. G. Bell

                                  Oxford
                          At the Clarendon Press
                                   1925

                            Printed in England




                            Á Illma. Exma. Sra.

                   D. CAROLINA MICHAËLIS DE VASCONCELLOS

                            A QUEM TANTO DEVEM

                    A LITERATURA E A LINGUA PORTUGUESA




INTRODUCTION


Portugal only began to exist at the end of the eleventh century (1095),
and the first century of its existence was tentative, since it was
occupied in disengaging itself from Galicia in the north and in extending
itself over the south, held by the Moors. The Cid had fought and died
and the _Poema de mio Cid_ had been written before Portugal became a
separate kingdom. Thus a nation did not properly exist to sing the epic
deeds of Afonso Henriquez (who was making a new nation) and other heroes,
and the legends of the battle of Ourique (1139) were handed down orally,
to be chronicled later in prose. Portuguese literature opens without
epics. The lyric poetry of the troubadours came to Portugal as it went
to Sicily and Spain, about a century after it had begun to flourish in
Provence. The founder of Portugal had been a French prince of the House
of Burgundy. Whole colonies of Frenchmen settled in the new country
and helped to drive the Moors southward, and the Benedictines of Cluny
played no small part in its affairs. Portugal, by its geographical
situation, its extensive seaboard, and the neighbourhood of Galicia
with the world-famous pilgrimages to Santiago, was peculiarly exposed
to foreign influences and also received many crusaders on their way
to the Holy Land, not a few of whom settled in the country. It is,
therefore, not surprising that Portugal had close relations with France
and was not ignorant of the poetry of the _trouvères_ of the north,
from which some of the Portuguese _pastorelas_ may have been directly
imitated. It was, however, the poetry of the troubadours of Provence that
predominated, and this came to Portugal through Spain and the courts of
Aragon, León, and Castille, with which that of Portugal became intimately
connected by dynastic marriages. Unhappily, this poetry lost heavily in
exportation to Portugal as to other lands, and although it was cultivated
by Court poets with uncommon zeal, it grew up white and insipid, like
a plant in a cellar. Despite astonishing technical excellence, the
Portuguese-Provençal _cantigas de amor_ lack variety and character. It
was only the satirical _cantigas de maldizer_ that were as coloured and
personal as any _sirventès_ of Provence. Perhaps it was the very monotony
of the _cantigas de amor_ that caused another kind of lyric to flourish
side by side with the imported Provençal. This indigenous poetry is
confined in Portugal to the region north of the Tagus, and King Dinis,
the last poet to patronize it keenly, was the first king to establish
his court so far south as Lisbon. The first specimen that we have is by
King Sancho I, an earlier Dinis, and dates from 1199, ten years after the
first recorded poem in Portuguese (Galician). During the period between
1220 and 1280 the indigenous poetry was cultivated abundantly, by noble
_trovador_ and humble _jogral_, by priest and soldier, in Portugal and
Galicia, and by foreigners who composed their lyrics in Galician, the
language of the new kingdom of Portugal. Other literatures offer no
parallel to these strange, exquisite _cossantes_, as it is convenient
to call them (always remembering that the Spanish _cossante_ was by no
means confined to the parallel-strophed lyrics); nor were it easy to
find poems of such freshness and grace elsewhere. Portuguese literature
is thus opened with a golden key. That we are privileged so to open
it is due to the researches of recent years, which constitute, in the
words of that great scholar Menéndez Pelayo, ‘one of the most splendid
achievements of modern learning’. These researches were mainly those of
foreigners. It has ever been a characteristic of the Portuguese, in their
love of new things, to neglect their past, as the _minhotos_ whitewash
their ancient shrines; although a brilliant group of modern scholars,
with Dr. Leite de Vasconcellos at its head, is now making up for past
remissness. Writers of the sixteenth century, if they knew of these
ancient lyrics, were half ashamed of their roughness and rusticity, and
it was left for the nineteenth century to re-discover them in the Vatican
Library at Rome. Even so, the full appreciation of the value and beauty
of these poems has been reserved for the twentieth century. Together with
the Portuguese-Provençal poetry they are preserved in the _Cancioneiro da
Vaticana_ (1875), _Cancioneiro Colocci-Brancuti_ (1880), and _Cancioneiro
da Ajuda_ (1904), fascinating song-books which are the most striking
commentary on the statement of the Marqués de Santillana that it had been
customary for poets throughout the Peninsula to compose their lyrics in
Galician; for we have here not only poems by Galicians and Portuguese,
King of Portugal or Canon of Santiago, but those of high-placed
_trovador_, poor _segrel_, and lowly _jogral_ from León and Castille and
other parts of Spain. Although the earliest _cossante_ we have belongs
to the end of the twelfth century, they were in all probability of
immensely older date in Galicia, and whatever influence may be assigned
to the Arabic poetry of the south of Portugal must have been derivative,
having been received originally from Galicia. Of Oriental origin in so
far as they were copied from the psalms and hymns of Church services, the
_cossantes_ are Celtic (a term perhaps more convenient than scientific
in this connexion) in spirit, and in tone and structure belong to the
people. They consist of two, four, or more distichs with a refrain, of
which the second and fourth, while often altering the sound from _i_
to _a_ (_pino_ to _ramo_, _amigo_ to _amado_), repeat the sense of the
first and third, the first line of the third taking up the last of the
first, and so on to the end, where the position of the song (always
accompanied by its music—_son_) is found to be very much the same as it
was after the first two verses, as far as the sense is concerned. They
were dance-songs (_bailadas_), danced by the peasants in the villages
_de terreiro_ or before pilgrimage shrines; _alvoradas_ (songs of
dawn); pilgrimage songs (_cantigas de romaria_); shepherds’ hill-songs
(_serranilhas_), boat-songs (_barcarolas_); songs of _ría_ and sea
(_marinas_). Those that we possess are not anonymous, although many of
their authors are obscure. As a rule these _cantigas de amigo_ are placed
on the lips of a love-lorn girl waiting or mourning for her lover, and
it is scarcely doubtful that in the twelfth century they were copied by
the _jograles_ from the songs composed and sung by the women in Galicia.
The happy result for us is that this neglected literature yields at the
outset something new and entirely charming, which lovers of poetry can as
ill afford to neglect and ignore as the poems of Chaucer or any other
priceless heritage of song. That they were danced by the peasants or sung
as a glee by shepherds on the hills does not belie the religious origin
of the _cossantes_, since dancing itself was primarily religious and to
sing was the shepherd’s form of prayer. The fact merely indicates their
immeasurable antiquity. A song, perfectly grave and melancholy, such as
King Dinis’s _Ai flores, ai flores_ might be sung by a solitary maiden in
the gloom of the pinewoods or danced by pilgrims in the courtyard of a
shrine.

The world-wide cult of St. James of Galicia certainly had much to do with
the fact that Alfonso X, the Learned, who had nobly laid the foundations
of Castilian prose, wrote his hymns to the Virgin in Galician. He may
have learnt it as a boy, he certainly, himself, wrote the greater part
of the _Cantigas de Santa Maria_, which were first printed in 1889 and
will be far more widely read when they are published in a more accessible
edition. The king spread his net for miracles in many lands, and he
claimed no originality of theme, but he could clothe the more beautiful
legends in verse which preserves their beauty, and if his care for rhyme
sometimes led him astray, he always retained the popular atmosphere
of the miracles and often a word here and there belonging to the land
of their origin. Some of those which interested him less he may have
entrusted to the _jograles_ at his Court, a few may have come to him
already versified; but the majority are his own, and place him very
high among early singers—not as a great original poet or a master of
technique, but as a conscientious and delightfully eager craftsman who
realized the poetry inherent in these simple stories. He has a genuine
sympathy for the humble types described in many of his _cantigas_:
reapers, fishermen, monks, nuns, poor old peasant-women, the little Musa
_garridelinna_. Alfonso X wrote a few profane poems, one of which is
in the stirring metre of the famous Leonoreta song composed by Joan de
Lobeira in the latter part of the thirteenth century. Pai Charinho, Lord
High Admiral of Castille under Alfonso X and a more delicate poet than
his master, wrote no religious verse, but his _cossantes_, with the lyric
of another Galician, Roy Fernandez, are the most beautiful, hauntingly
beautiful, of the early poems relating to the sea.

A Portuguese writer of the seventeenth century, Antonio de Sousa de
Macedo, says point-blank that he saw and read sacred poems by King Dinis
in the Escoriai, and describes the codex. If in his youth the king, at
the exhortation of his grandfather Alfonso X, wrote such verse, it has
now disappeared, and among the 138 poems preserved under his name is
none of a religious character. They comprise Provençal love-poems and
_cantigas de amigo_,[1] and some charming specimens of the _cossante_, in
which he shows that he had inherited King Alfonso’s fondness for popular
themes, whether he himself composed these delicious _cossantes_, or, as
may appear more probable, merely collected them. He also wrote a few
satirical poems. Satire had gone hand in hand with lyrism in Portugal
from the first, and was considered one of the most important functions
of poetry. The _cantigas de escarnio_ and _de maldizer_, although often
exceedingly coarse, form, historically, one of the most interesting
sections of the early song-books. King Dinis was a true poet, even a
great poet, although his inspiration may not have been as genuine as
that of Airas Nunez, priest of Santiago. He strove with success to play
the part in Portuguese literature that Alfonso X had played in Castille,
encouraged the writing of Portuguese prose, and gave a last prosperity
to Portuguese-Provençal song, which he himself wrote with conspicuous
skill. It was characteristic of his national policy that he, the prince
so carefully trained in Provençal song by his father Afonso III, who had
returned from a long sojourn in France to usurp his brother’s throne,
should so actively encourage the indigenous _cossante_, as did also
one of his sons, D. Afonso Sanchez. It was a late harvest, and after
King Dinis’s death a _jogral_ of León tells us that the troubadours of
Portugal and León, Castille and Aragon were silent: ‘nunca pois de sa
morte trobaron’, and the _jograles_ no longer received presents or money.

A long gap follows in Portuguese poetry, although a thin aftermath
of Galician song continued in Spain up to the very threshold of the
Renaissance. Macias, ‘the Lover’, composed verse and inspired poetry
in others, but neither he nor any other of the Galician-Portuguese
contributors to the _Cancionero de Baena_, the celebrated Villasandino,
the less prosperous scapegrace Garci Sanchez, the jovial Gonzalo
Rodriguez, Archdeacon of Toro, were poets of the first order. To
Casquicio and to Vasco Perez de Camões (ancestor of Luis de Camões),
since we possess none of their poems, it may be charitable to give the
favour of a doubt. The Galician Joan Rodriguez del Padron, or de la
Cámara, wrote in Spanish, and, indeed, when the Marqués de Santillana
addressed his famous letter to D. Pedro, Constable of Portugal, son
of Pedro Duke of Coimbra and nephew of Prince Henry the Navigator,
Galician poetry in Spain was practically dead. Nor had the attempt at
a religious-erudite poetry, made by the first princes of the House of
Avis, prospered in Portugal, its most individual product being the short
poem by João I’s granddaughter, D. Philipa de Lencastre. During the
close relations between Spain and Portugal in the fourteenth century,
the idea of uniting the two crowns was often in men’s minds. When the
national spirit of the Portuguese people and the genius and energy of the
Master of Avis and Nun’ Alvarez had prevented that union by the campaign
of Aljubarrota (1385), a reaction followed in favour of Portuguese
literature, but it mainly took the form of prose, and was expressed in
the incomparable chronicles of Fernam Lopez. This lost opportunity of
reviving the national poetry paved the way for the return of Castilian
influence. This was many-sided, and of such force that the tables were
completely turned and Castilian now became the more universal language.
It was the brother of D. Philipa de Lencastre, the Constable D. Pedro,
the prince of the strange, romantic career, poet, exile, and finally king
in a foreign land, who brought back new metres from Castille and himself
wrote his prose works as well as his long _Menosprecio del Mundo_ in
Castilian. Another even more significant and more popular importation
from Spain was that of the _romances_, the growth of Spanish influence
in Portugal happening to coincide with the increasing vogue of the
_romance_ in Spain. The Portuguese wrote _romances_ in Spanish, which
they considered the proper language for this form of poetry, and it has
been suggested that some of the loveliest and most wistful of the Spanish
_romances_ were written by Portuguese or Galicians. In Portugal the
epics out of which the Spanish _romances_ sprang did not exist, and a
large number of Portuguese _romances_ show clear traces of their Spanish
origin, but the Portuguese, with their power of rapid assimilation, also
composed a considerable number more Portuguese in theme and treatment,
their vague melancholy contrasting with the dramatic vigour of the
Spanish, so that many _romances_ are found not only in Tras-os-Montes
bordering on Spain but as far west as the Azores.

Spanish influence is prominent also in the collection of poems embracing
some three-quarters of a century (1445-1516) and published by Garcia de
Resende in 1516 as a Portuguese _Cancioneiro Geral_. This vast repertory
of Court verse contains the poems of some two hundred authors written in
Spanish and Portuguese. Their poems have this much in common, that they
are mainly artificial in metre and commonplace in theme. For the rest
they vary greatly: there are _cantigas_, _esparsas_, and _vilancetes_,
which consist of a few neatly turned lines containing a courtier’s
compliment or jest or sigh; there are _trovas de arte maior_ which were
reserved for the _poeta_ as opposed to the mere _trovador_; there are
a few poems of true inspiration, such as that of the obscure Francisco
de Sousa, and others in which the influence of Italian poetry, but once
removed, coming, that is, through Spain and the Marqués de Santillana,
is apparent. It is easy to see that their compiler was a courtier, and
in fact Garcia de Resende was brought up at the palace of King João
II, who appreciated his talents in drawing, music, and poetry, and he
spent his whole life at the Portuguese Court, except when he was sent on
friendly missions to other princes. His _trovas_ on the death of Inés de
Castro show that he could write with a fine simplicity and pathos, but
everything genuinely popular was excluded from his collection, and it
might well seem at the end of the fifteenth century that the indigenous
poetry of Portugal had been definitively relegated to the hills.

But just when this poetry seemed—or to us it seems—to have disappeared,
hustled out by the Court poets of the Spanish school, with no King
Dinis to defend it from oblivion, the great events of 1490-1500, the
discoveries and conquests in Africa, America, and Asia stirred Portugal
to its depths and brought the popular poetry once more to the surface.
Not a peasant, not a shepherd but dreamed of migrating to Lisbon to
serve the King or to the Indies in search of gold. The songs of the
people, the old parallel-strophed _cossantes_ of the early _Cancioneiros_
reappeared at Court, and their spirit was embodied in his plays by Gil
Vicente, a great poet by reason of his devoted attachment to the soil,
his sincerity, his divine lyrical gift. How far he improved on the real
songs sung by the peasants and shepherds we cannot know, but judging from
his very natural presentment of peasant types, his persistent realism,
which disdained neither incorrect and coarse phrases, nor any of the
most ordinary features in the life of the mountain villages which he
knew so well, we may assume that such songs were really to be heard
among the hills of Portugal and may believe that, had the taste of the
time encouraged him, he might have collected a song-book of unparalleled
interest and beauty, and perhaps with a surer instinct than three
centuries later Almeida Garrett, whose impulse was to polish. We must be
content with the lovely fragments and specimens of this lyrical poetry
which his plays contain, and with the even more fragmentary gleanings
in Barbieri’s _Cancionero Musical_. It was a short-lived opportunity;
the people under the new conditions soon lost their songs, or rather
they lost their simple gaiety and exchanged the native flavour of the
_cossante_ for what was considered a more refined melancholy. During the
last years of his life Vicente was fighting an up-hill battle against
the new influences and the Latinizers of the Renaissance. He had himself
composed many of his plays in Spanish as the Spanish vogue grew and
prospered. In 1490, when he perhaps first came to Court, on the occasion
of the marriage of João II’s son Prince Afonso to a Spanish princess,
all the devices for the great tournament at Evora were written in
Spanish, with the exception of that of the King and one other. Indeed,
only the death of the infant Prince Miguel prevented the consummation
which occurred two generations later, when Philip II of Spain became
Philip I of Portugal. But these two generations were of vital importance
to Portugal and gave time for the fruit sown and so strenuously tended
during the two centuries from Dinis to João II to reach its full
maturity, so that Portugal could thereafter never suffer a loss of
independence other than temporary and superficial. Nevertheless, about
the year 1520 one might have looked forward to a second long blank in
Portuguese poetry such as had occurred two centuries earlier—another
Spanish blank. It was due to the personal triumph of one man, Gil
Vicente’s rival, Francisco de Sá de Miranda, that this disaster was
averted and that, when the national poetry which had momentarily emerged
was melting away, yet another influence had arrived upon the scene. For
however strange it may seem to us that poems such as Dante’s _canzone_
‘Donne che avete intelletto d’amore’ or his sonnet ‘Tanto gentile e tanto
onesta pare’ should have remained without influence on Portuguese poetry
for two centuries, it is certain that the Italian metres and _dolce stil
nuovo_ only came definitively to Portugal with Sá de Miranda on his
return in or about 1526 from a several years’ stay in Italy, although
the Marqués de Santillana had specifically mentioned _el tercio rimo_
and sonnets in his letter to the Portuguese Constable three-quarters of
a century earlier. Indeed, so alien was the new poetry and so jejune
Miranda’s first attempts to acclimatize it that for some years he
strove in vain while the old octosyllabic _redondilhas_ and the Court
_vilancetes_ and _esparsas_ continued to flourish. But a man of Miranda’s
fine character and persistency, helped by the appearance in print in
1543 of the poems of Boscan and Garci Lasso, was not to be ignored, and
presently the mountains began to go to Mahomet in his delightful retreat
in Minho. D. Manuel de Portugal, the charming and mellifluous Diogo
Bernardez, Antonio Ferreira, the severe magistrate who refused to write
a single line of Spanish verse and who thus rendered an inestimable
service to the Portuguese language, but who only occasionally attained
lyrical beauty, perhaps indeed only in a single chorus of his celebrated
play _Inés de Castro_; the even less inspired and less amiable Pedro
de Andrade Caminha: these and others at Miranda’s death in 1557 were
there to assure the success of his school, while the lyrical vein of the
sixteenth century continued to find expression in such felicitous verses
as those addressed to the river Leça by Francisco de Sá de Meneses and a
few of the poems of the anonymous _Sylvia de Lisardo_. Of these writers
Portuguese poetry owes most to Bernardez, and from what we possess of
the poems of his brother, Frei Agostinho da Cruz, we suspect that he
was as richly endowed as his brother Diogo in poetical talent, which he
sacrificed to religious asceticism. It is owing to a group of eclogues
written in the old national octosyllabic metre when the influence of the
new school was beginning, and partly by its founder Miranda, that it is
possible to claim for Portuguese bucolic poetry a character strongly
original and indigenous and a quality of a strange, alluring charm.
The mere fact of their being composed in the short _redondilhas_ at
once removes them from the Theocritus-Virgil tradition. Such poems as
Miranda’s _Basto_, Bernardim Ribeiro’s _Jano e Franco_, and the _Trovas
de Crisfal_ traditionally assigned to Cristovam Falcam are works of a
quaint and exquisite freshness, thickly redolent of the very soil of
Portugal. Bernardim Ribeiro, whose mind became clouded by his ill-starred
and to us mysterious passion, embodies the quintessence of the Portuguese
genius. A foreigner nicely scanning the lines might be inclined to
conclude that his eclogues are not poetry, and say: ‘Here is a poet in
thought without a corresponding power of expression.’ But the Portuguese
know better, and feel that there is much art hidden in these concise,
elliptically halting verses, which are a deliberate and wonderfully
successful expression of an ingenuous simplicity. This fascination,
not of half-inarticulate versification but of an exceptionally gifted
lyrism belongs also to the _Trovas de Crisfal_, which possess all the
extraordinarily individual qualities of those eclogues but were probably
not the work of Ribeiro himself but an inspired imitation by his friend
and fellow-Alentejan Cristovam Falcam. The sorrows of Bernardez in and
after his captivity, for he was taken prisoner in the rout of Alcacer
Kebir (1578), having been chartered by King Sebastian to chronicle his
deeds in verse, were powerless to introduce a discordant note into the
unfailing smoothness of his verse; his sonnets and eclogues, which love
of his native Lima coloured with local charm, rivalled those of his great
contemporary Luis de Camões. Camões, however, was not content with a mere
monotony of beautiful sound. He was one of those rare poets, perhaps
especially rare in Latin countries, who can at once think and sing, and
his outlook, moreover, was in every respect more universal than that of
Bernardez. His wanderings led him not only to North Africa but to India
and the Far East. The education of this child of the Renaissance, clearly
imbued with Platonic and neo-Platonic influences, had been classical,
but he had a deep sympathy for the popular poetry, both in its themes
and metres. Evidently if he reverenced Sá de Miranda he rejoiced in Gil
Vicente, and he succeeded in either school as no Portuguese poet before
or since. His was an imitative genius, he read widely and there are
passages in his poetry which are inspired translations; but he also
brought to his work rich stores of thought and personal experience and
observation, and, whereas Miranda, when he attempted to imitate, remained
hard and wooden, Camões turned whatever he touched into delicate and
flexible gold and ivory—popular _redondilhas_, Petrarcan _canzoni_, or
Ariosto’s _ottava rima_. Six years before King Sebastian sailed away to
his doom, Camões had published his _Os Lusiadas_, the epic which has
ever since remained the national poem of the Portuguese, but, although
his glowing patriotism inspired him to this magnificent effort, his
true genius was lyrical. His ear was not faultless, and while he could
soar to heights attained at most by half a score of the world’s poets,
he did not always stop to finish a passage with the unerring art of
many a lesser Italian craftsman. But occasional defects are forgotten
in the transparent flow of his chryselephantine verse, in which the
details of thought and description appear embedded clearly in their
due order as pebbles in a stream. Vicente is Portugal’s most national
poet, and potentially her greatest, but in actual achievement, and
achievement fulfilled in the teeth of almost every possible obstacle and
disappointment, Camões claims and retains the first place. When he died
in 1580 this noble patriot and inspired singer was content, he said,
to die with his country; but his fate has been happier, since largely
through him his country continued to live and can still seek in him an
impulse to fresh hope and effort.

The sixteenth century in Portugal was all flower and fruit: no one
seemed to take thought for sowing and planting, so busily were all
engaged in the work of gathering in the harvest. Thus spiritually and
intellectually as well as physically Portugal lay at Spain’s mercy when
the direct line in the succession to the Portuguese throne failed. Nor
was the gongorical school which now invaded Portuguese literature in any
way uncongenial to the Portuguese temperament since the Latinization of
the Renaissance and the conquest of the East, which led its conquerors
captive. Fernam Alvarez do Oriente carried on Portuguese bucolic poetry
in its more harmonious, imitative shape: shorn of almost every vestige of
the indigenous poetry but preserving the purity of the language used by
Bernardez and Camões; and the same purity of style a little later in the
Spanish domination marked the long pastoral works of Francisco Rodriguez
Lobo, in which prose and verse are combined as in Alvarez do Oriente’s
_Lusitania Transformada_ and in the _Arcadia_ of Sannazaro which he had
taken for his model. Rodriguez Lobo, though not an original poet, was
fortunately very Portuguese, a poet of a charming and authentic vein,
whose only fault seems to be that he poured forth excellent prose and
verse in too great abundance, and he could write such _vilancetes_ as
are the best, if not the only true poetry of the seventeenth century in
Portugal. Most of the lyric poets whose verse is preserved for us in the
_Fenix Renascida_, a collection which is more often a heap of weeds than
a selection of flowers, cannot for long forgo their points and conceits,
and this misuse of talent, often genuine enough, marred even the mystic
verse in which the long-lived nuns Sor Violante do Ceo and Sor Maria
do Ceo, and also courtiers such as D. Francisco de Portugal excelled.
No doubt a slim volume of simple and attractive verse might be gleaned
from the seventeenth century, but the general effect is gongorical and
affected, and the rank growth of verse with no adequate criticism to
check it is distressing. Some satirical verse of merit was produced, and
the satirist occasionally turned his weapon against the affectations of
style in vogue. No merciful criticism was at hand to prevent the lengthy
epics with which one writer after another, for we will not call them
poets, sought to eclipse _Os Lusiadas_ and render themselves immortal
in song. The length and number of these epics must have frightened
away many readers from Portuguese literature, and partly justified an
eighteenth-century Italian in describing that literature as a fungus
growth. The greatest Portuguese prose-writer of the seventeenth century,
D. Francisco Manuel de Mello, was at least never dull. If we except
Rodriguez Lobo, as belonging indeed rather to the sixteenth than to the
seventeenth century, Manuel de Mello’s claim to be regarded as the latter
century’s chief poet in Portugal is not negligible. But it is truer,
perhaps, to say that in his verse he remains a minnow among minnows.
His trenchant energy is best fitted for prose; he could skilfully turn
a _quintilha_ or a sonnet, and his verse is always lively and spirited,
but for poetry to retain its charm and at the same time be as forcible
and incisive as Manuel de Mello’s temperament demanded would require the
technique and imagination of a Camões, and Manuel de Mello’s verse too
often resembles a plant from which the blossoms have been slashed away,
leaving but a vigorous and pungent growth of stalk. On the whole, the
poetry of this period was marked rather by a perversion of taste than by
a lack of vigour, and certainly contained within it elements of better
things. Yet no national poetry followed the Restoration of 1640, and over
literature as over politics hung what Antonio Vieira in 1673 describes as
‘o nosso indifferentismo’.

The _Fenix Renascida_ was not published until 1716, and the
eccentricities of the _seiscentistas_ lingered on into the eighteenth
century, which in Portugal was as barren of lyrical poetry as elsewhere.
Even when a new school, that of the _Arcadias_, arose and many poets
came to the front, lyrical poetry remained far to seek. Spanish
influence and the long-lived Portuguese _gongorismo_ were replaced by
the pseudo-classicism of a group of writers who believed that to imitate
Horace successfully was sufficient and possible. In their hatred of the
Spanish school they went to France and Italy, but they also turned to
the classical poets of Portugal, especially to Miranda and Ferreira; if
this could not give them the lyrical inspiration which they lacked, it
did help them to write idiomatic Portuguese, and this remains for us
the chief merit of their voluminous poetry. Corrêa Garção is perhaps,
with Filinto, the best, at least the best known poet of the time, and
his apparently harsh treatment by the Marqués de Pombal and death in
prison have won for him among the critics a sympathy which his verse
only occasionally justifies. Garrett, in one of those outbursts with
which Portuguese critics vary their habitual neglect of their native
literature, declared that Corrêa Garção’s _Cantata de Dido_ is ‘one of
the most sublime conceptions of human genius, one of the most perfect
works executed by the hand of man’; but, without denying that this
poem, as well as many of his sonnets, has merit, we are more inclined
to agree with Macedo’s verdict of ‘meagre’. Antonio Diniz da Cruz e
Silva won great fame among his contemporaries by his _Odes Pindaricas_;
to posterity he is known not as a lyric poet but as the author of a
burlesque poem entitled _O Hyssope_. Nicolau Tolentino de Almeida also
stands out from among the eighteenth-century poets by virtue of his
satire, which was of a more gentle vein than that of Diniz. Turning to Sá
de Miranda for his model, he succeeded in composing skilful _quintilhas_
and a few excellent sonnets. The Lisbon hairdresser, Domingos dos Reis
Quita is at his best when he is somewhat closely imitating Camões or
other Portuguese classics of bucolic poetry, from whom his idylls and
eclogues caught an unreal but graceful beauty. The Marquesa de Alorna,
who was born before the Lisbon earthquake and lived far into the reign
of Maria da Gloria, was a lady of wide culture who wrote accomplished
verse almost as voluminously as the more famous and equally long-lived
poet Francisco Manuel do Nascimento, better known by his Arcadian name
of Filinto Elysio. Of one of Filinto’s renowned odes Garrett exclaimed:
‘What is there in Pindar to compare with it?’ and we hasten to agree
that there is nothing, for one does not compare a sparrow with an eagle
or a star.[2] All that can be said of Filinto’s immense output of verse
is that it is written in excellent Portuguese and is of interest in its
references to popular customs and traditions, but is only occasionally
to be called poetry. The second half of the century witnessed a fierce
poetical rivalry between the crabbed ex-monk José Agostinho de Macedo,
who had the more virulent pen, and the runagate Manuel de Barbosa
du Bocage, who had the more genuine poetical talent. The latter was
encouraged by his admiring contemporaries to improvise continually, and
the whole of his poetry, even the sonnets which are considered among the
best in the Portuguese language, bear the mark of that straining after
effect or after perfection which characterized the whole of his short
life. The truest Portuguese poet of the eighteenth century, Bocage was
crushed by the weakness of his own character, by the circumstances of
his times, and by the prevalent lack of criticism. When he died at the
beginning of the nineteenth century, he left only a few elderly Arcadian
gods, Filinto, Tolentino, Macedo, the Marquesa de Alorna, solemnly
nodding across a barren waste, in which a genuine lyric would have been
as startling as a scarlet anemone springing up among the cobbles of a
crowded street. In the absence of true poetry, such graceful lyrics as
those of the _Marilia de Dirceu_ by the unfortunate Brazilian poet Thomaz
Antonio Gonzaga achieved a wide popularity.

A new poetry sprang out of the unpromising political welter in Portugal
in the first decades of the nineteenth century. While the energetic
Macedo in fierce pamphlets was calling down fire from Heaven, not to
inspire his own verse, for he considered that already sufficiently
inspired, but to blast his political opponents, Garrett was learning in
exile that there were more things in heaven and earth than a stilted
Filintian ode, the object of his youthful emulation. He returned to
Portugal with romanticism, so to speak, in his pocket, his Arcadian
manner shelved and forgotten. What was more, prompted by _The Minstrelsy
of the Scottish Border_, he came with the determination to collect the
popular ballads of Portugal, and set to work in his early home, the
island of Terceira, in the interval which elapsed before the landing of
the small Liberal army at Mindello in 1832. Thus the century was already
well advanced when Garrett, seeking a double inspiration in the romantic
school and in popular poetry, founded a new national literature in
Portugal. The vague sentiment and subjective melancholy of romanticism
had, of course, characterized the work of many Portuguese poets before
Garrett; that of Bernardim Ribeiro no less than that of Bocage; but
Garrett made himself the standard-bearer of the new tendencies which
had spread themselves over the rest of Europe. Neither of his two
great contemporaries possessed his lyrical genius. Alexandre Herculano
impressed the poems written in his youth, before he had undertaken
his historical labours, with the biblical fervour and strength of his
character, in such a way as to give them a deep and permanent value.
Antonio Feliciano de Castilho was a year younger than Garrett, and
Garrett was but twenty-two when Castilho’s _Primavera_ was published,
harbinger of numerous poems of a dreamy charm prolificly expressed
in verse of classical perfection. The Arcadian school still reigned
unchallenged, and Castilho to the end of his long life belonged quite
as much to the pseudo-classicism of the eighteenth century as to the
romanticism of the second third of the nineteenth. Blind from childhood,
he was not endowed with imaginative genius of the first order, which
alone might have compensated for the irremediable lack of observation;
but in the purity of his style he rendered a real service to Portuguese
literature and became a model to younger writers. The singular,
many-sided Garrett himself was not slow to react against an excessive
romanticism, and his later lyrics in their concentrated intensity and
clear outline can scarcely be assigned to the romantic school. But it
was natural that younger writers, who could not inherit the glow and
charm of Garrett’s poetry, should tend to exaggerate the characteristics
of the new dispensation, and it soon became a mannerism with a crowd of
minor poets to sing vaguely and sentimentally of moonlight, death, and
autumn leaves. From these poets João de Lemos stands out by reason of a
more definite lyrical gift, and Soares de Passos in his _O Firmamento_
composed a fine poem which was something more than a metaphysical
_tour de force_. The patriotic voice of Thomaz Ribeiro and the faintly
satirical murmur of Bulhão Pato continued to sing sentimentally into the
twentieth century; nor did Castilho ever bow the knee to the younger
school which in 1865, ten years before his death, had ventured to dispute
his supremacy. The group of students who inaugurated this ‘Coimbra
School’ contained some distinguished poets. The delightful verse of João
de Deus Nogueira does not belong to them, or indeed to any school but
that of the Portuguese poetry of the soil and the popular _cantigas_,
those charming quatrains of which many thousands are now in print. The
agitated thinker Anthero de Quental, the greatest poet of the Coimbra
group, although an inspired sonnetteer, was not a lyrical poet. In other
writers of the realist reaction poetry succumbed to various influences;
in the work of Theophilo Braga (1843-1924), for instance, whose first
volume of verse appeared when he was sixteen and whose _Visão dos
Tempos_ received its definitive shape a generation later, true poetry is
slain on the dull altar of Positivism, with scarcely a candle to cast
a ray of light over the lugubrious sacrifice. In others it yields to
politics, as in the poems of Guilherme Braga, whose _Heras e Violetas_
are still remembered, and in much of the work of Guerra Junqueiro; or
to a superficial satire, as in the verses of João Penha and many of
the poems of Gomes Leal. The influence of Victor Hugo and the French
Parnassians, Baudelaire and Leconte de Lisle, predominated, but it
was not a mere imitation, and if we consider the splendid sonnets of
Quental, the spontaneous lyrics of João de Deus, the wistful and even
morbid but genuine art of Antonio Nobre, the exquisite Parnassian verse
of Gonçalves Crespo, Antonio Feijó, and of a very large number of less
celebrated poets, the less ambitious among the poems of Gomes Leal, the
jewelled symbolism of Snr. Eugenio de Castro, the dreaming music of
Snr. Teixeira de Pascoaes, the natural and artistic inspiration of Snr.
Corrêa d’Oliveira and Snr. Affonso Lopes Vieira, above all the original
and arresting work of Guerra Junqueiro, one of the greatest modern Latin
poets, we will readily admit that Portuguese poetry during the last fifty
years can boast not only great variety but great success. If it has
failed to produce a Pascoli or a Carducci, that is due perhaps rather to
the absence of a basis of exact scholarship, of classical education, than
to any dearth of talent.

A goodly foison of Portuguese poets confronts us in the twentieth
century. Portugal has always been a land of numerous poets, and the blank
spaces in her literature are usually those in which no collector was
forthcoming to garner the harvest of song. One may not yet definitively
judge the younger poets. It is for the Portuguese critics to warn them
that if they are content to babble pleasantly in song they should do so
not publicly but in private; while as to the cubists and dadaists it
must always seem unjust that they should be granted the full light of
publicity whereas schoolgirls practising over their scales are relegated
to the schoolroom. Many of the recent poets, Parnassian, cloud-treader,
decadent, symbolist, have realized the high seriousness of their art, and
the poems poured forth in such abundance are so natural and occasionally
charming that the critic is disarmed. The material is sound, and when it
descends from vagueness and magniloquence to reality, to the life of the
peasants, the scenery of Portugal and its rich indigenous vocabulary, it
can, as in part of the poetry of Guerra Junqueiro, produce surprising
results. Perhaps, too, one may say that it profits by deeper acquaintance
with the literature of non-Latin countries and with the classics of
Portugal, Greece, and Rome. On some such lines it may be hoped that the
Portuguese poets of the twentieth century will be able to fill their
cunningly shapen bottles with the sweet savour of their soil and the
clear wine of light and life.

                                                        AUBREY F. G. BELL.

S. JOÃO DO ESTORIL, PORTUGAL.


FOOTNOTES:

[1] Although all _cossantes_ are _cantigas de amigo_, the reverse is not
true.

[2] ‘Comparais uma estrela a um pardal’ (Gil Vicente, _Obras_ ii. 193).




NOTE


The Compiler’s thanks are especially due to Senhores Eugenio de Castro,
Teixeira de Pascoaes, Affonso Lopes de Vieira, and Corrêa d’Oliveira for
kind permission to print some of their poems. For the most part, living
poets have been omitted.




KING SANCHO I

[Sidenote: 1154-1211]


_1. Cantiga de amigo_

  Ai eu coitada como vivo
  en gran cuidado por meu amigo
  que ei alongado: muito me tarda
  o meu amigo na Guarda.

  Ai eu coitada como vivo
  en gran desejo por meu amigo
  que tarda e non vejo: muito me tarda
  o meu amigo na Guarda.




JOAN ZORRO

[Sidenote: fl. 1250]


_2. Barcarola_

  Per ribeira do rio
  vi remar o navio,
  e sabor ei da ribeira!

  Per ribeira do alto
  vi remar o barco,
  e sabor ei da ribeira!

  Vi remar o navio
  u vai o meu amigo,
  e sabor ei da ribeira!

  Vi remar o barco
  u vai o meu amado,
  e sabor ei da ribeira!

  U vai o meu amigo:
  quer-me levar consigo,
  e sabor ei da ribeira!

  U vai o meu amado:
  quer-me levar de grado,
  e sabor ei da ribeira!


_3. Barcarola_

  En Lixboa sobre lo mar
  barcas novas mandei lavrar
  ai mia senhor velida!

  En Lixboa sobre lo les
  barcas novas mandei fazer,
  ai mia senhor velida!

  Barcas novas mandei lavrar
  e no mar as mandei deitar,
  ai mia senhor velida!

  Barcas novas mandei fazer
  e no mar as mandei meter,
  ai mia senhor velida!


_4. Barcarola_

  El rei de Portugal
  barcas mandou lavrar,
  e levará nas barcas sigo,
  mia filha, o voss’ amigo.

  El rei portugues
  barcas mandou fazer,
  e levará nas barcas sigo,
  mia filha, o voss’ amigo.

  Barcas mandou lavrar
  e no mar as deitar,
  e levará nas barcas sigo,
  mia filha, o voss’ amigo.

  Barcas mandou fazer
  e no mar as meter,
  e levará nas barcas sigo,
  mia filha, o voss’ amigo.


_5. Barcarola_

  Pela ribeira do rio
  cantando ia la dona virgo
  d’ amor:
  venhan as barcas pelo rio
  a sabor.

  Pela ribeira do alto
  cantando ia la dona d’ algo
  d’ amor:
  venhan as barcas pelo rio
  a sabor.


_6. Bailada_

  Bailemos agora, por Deus, ai velidas,
  so aquestas avelaneiras frolidas
  e quen for velida como nos velidas,
  se amigo amar,
  so aquestas avelaneiras frolidas
  verrá bailar!

  Bailemos agora, por Deus, ai loadas,
  so aquestas avelaneiras granadas,
  e quen for loada como nos loadas,
  se amigo amar,
  so aquestas avelaneiras granadas
  verrá bailar!


_7. Pastorela_

  Quen visse andar a fremosinha
  com’ eu vi, d’ amor coitada,
  e tan muito namorada
  que chorando assi dizia:
  Ai amor, leixedes m’ oje
  de so-lo ramo folgar,
  e depois treides migo
  meu amigo demandar!

  Quen visse andar a fremosa,
  com’ eu vi, d’ amor chorando,
  e dizendo e rogando
  por amor da Gloriosa:
  Ai amor, leixedes m’ oje
  de so-lo ramo folgar,
  e depois treides migo
  meu amigo demandar!

  Quen lh’ i visse andar fazendo
  queixumes d’ amor d’ amigo
  que ama, sempre sigo
  chorando, assi dizendo:
  Ai amor, leixedes m’ oje
  de so-lo ramo folgar,
  e depois treides migo
  meu amigo demandar!


_8. Barcarola_

  Mete el rei barcas no rio forte:
  quen amigo ha que Deus lh’ o amostre,
  alá vai, madre,
  e oj’ ei soidade.

  Mete el rei barcas na Estremadura:
  quen amigo ha que Deus lh’ o aduga,
  alá vai, madre,
  e oj’ ei soidade.


_9. Barcarola_

  Jus’ a lo mar e o rio
  eu namorada irei,
  u el rei arma navio,
  amores, convosco m’ irei.

  Jus’ a lo mar e o alto
  eu namorada irei,
  u el rei arma o barco,
  amores, convosco m’ irei.

  U el rei arma navio
  eu namorada irei,
  para levar a virgo,
  amores, convosco m’ irei.

  U el rei arma o barco,
  eu namorada irei,
  para levar a d’ algo,
  amores, convosco m’ irei.




MEENDINHO

[Sidenote: 13th c.]


_10. Cantiga de romaria_

  Sedia-m’ eu na ermida de San Simon
  e cercaron-m’ as ondas que grandes son,
  eu atendend’ o meu amigo!

  Estava na ermida, ant’ o altar,
  e cercaron-m’ as ondas grandes do mar,
  eu atendend’ o meu amigo!

  E cercaron-m’ as ondas que grandes son:
  nen ei barqueiro nen remador,
  eu atendend’ o meu amigo!

  E cercaron-m’ as ondas grandes do mar:
  nen ei barqueiro nen sei remar,
  eu atendend’ o meu amigo!

  Nen ei barqueiro nen remador,
  e morrerei, fremosa, no mar maior,
  eu atendend’ o meu amigo!

  Nen ei barqueiro nen sei remar,
  e morrerei, fremosa, no alto mar,
  eu atendend’ o meu amigo!




NUNO FERNANDEZ TORNEOL

[Sidenote: 13th c.]


_11. Alvorada_

  Levad’, amigo que dormides as manhanas frias:
  toda-las aves do mundo d’ amor dizian,
  leda m’ and’ eu.

  Levad’, amigo que dormides as frias manhanas:
  toda-las aves do mundo d’ amor cantavan,
  leda m’ and’ eu.

  Toda-las aves do mundo d’ amor dizian,
  do meu amor e do voss’ enmentarian,
  leda m’ and’ eu.

  Toda-las aves do mundo d’ amor cantavan,
  do meu amor e do voss’ i enmentavan,
  leda m’ and’ eu.

  Do meu amor e do voss’ enmentarian,
  vos lhi tolhestes os ramos en que siian,
  leda m’ and’ eu.

  Do meu amor e do voss’ i enmentavan,
  vos lhi tolhestes os ramos en que pousavan,
  leda m’ and’ eu.

  Vos lhi tolhestes os ramos en que siian,
  e lhi secastes as fontes en que bevian,
  leda m’ and’ eu.

  Vos lhi tolhestes os ramos en que pousavan,
  e lhi secastes as fontes u se banhavan,
  leda m’ and’ eu.


_12. Cantiga de amigo_

  Que coita tamanha ei a sofrer
  por amar amig’ e non o veer,
  e pousarei so-lo avelanal.

  Que coita tamanha ei a endurar
  por amar amig’ e non lhi falar,
  e pousarei so-lo avelanal.

  Por amar amig’ e non o veer,
  non lh’ ousar a coita que ei dizer,
  e pousarei so-lo avelanal.

  Por amar amig’ e non lhi falar,
  non lh’ ousar a coita que ei mostrar
  e pousarei so-lo avelanal.

  Non lh’ ousar a coita que ei dizer,
  e non mi dan seus amores lezer,
  e pousarei so-lo avelanal.

  Non lh’ ousar a coita que ei mostrar,
  e non mi dan seus amores vagar,
  e pousarei so-lo avelanal.


_13. Barcarola_

  Vi eu, mia madr’, andar
  as barcas en o mar,
  e moiro-me d’ amor.

  Foi eu, madre, veer
  as barcas en o les,
  e moiro-me d’ amor.

  As barcas en o mar,
  e foi-las aguardar,
  e moiro-me d’ amor.

  As barcas en o les,
  e foi-las atender,
  e moiro-me d’ amor.

  E foi-las aguardar
  e non o pud’ achar,
  e moiro-me d’ amor.

  E foi-las atender
  e non o pud’ i veer,
  e moiro-me d’ amor.

  E non o achei i
  o que por men mal vi,
  e moiro-me d’ amor.

  [E non o pud’ achar,
  o que vi por meu mal,
  e moiro-me d’ amor.]




MARTIN DE GINZO

[Sidenote: 13th c.]


_14. Cantiga de amigo_

  A do mui bon parecer
  mandou lo adufe tanger,
  louçana, d’ amores moir’ eu.

  A do mui bon semelhar
  mandou lo adufe sonar,
  louçana, d’ amores moir’ eu.

  Mandou lo adufe tanger
  e non lhi davan lezer,
  louçana, d’ amores moir’ eu.

  Mandou lo adufe sonar
  e non lhi davan vagar,
  louçana, d’ amores moir’ eu.




PERO VIVIANEZ

[Sidenote: 13th c.]


_15. Bailada_

  Pois nossas madres van a San Simon
  de Vai de Prados candeas queimar,
  nos as meninhas punhamos d’ andar
  con nossas madres, e elas enton
  queimen candeas por nos e por si,
  e nos meninhas bailaremos i.

  Nossos amigos todos lá iran
  por nos veer, e andaremos nos
  bailand’ ant’ eles fremosas sos,
  e nossas madres, pois que alá van,
  queimen candeas por nos e por si,
  e nos meninhas bailaremos i.

  Nossos amigos iran por cousir
  como bailamos e poder veer
  bailar moças de bon parecer,
  e nossas madres, pois lá queren ir,
  queimen candeas por nos e por si,
  e nos meninhas bailaremos i.




PERO GONÇALVEZ DE PORTOCARREIRO

[Sidenote: 13th c.]


_16. Cossante_

  O anel do meu amigo
  perdi-o so-lo verde pino,
  e chor’ eu, bela.

  O anel do meu amado
  perdi-o so-lo verde ramo,
  e chor’ eu, bela.

  Perdi-o so-lo verde pino,
  por en chor’ eu dona virgo,
  e chor’ eu, bela.

  Perdi-o so-lo verde ramo,
  por en chor’ eu dona d’ algo,
  e chor’ eu, bela.


_17. Cantiga de amigo_

  Par Deus, coitada vivo
  pois non ven meu amigo:
  pois non ven que farei?
  meus cabelos con sirgo
  eu non vos liarei.

  Pois non ven de Castela,
  non é viv’, ai mesela,
  ou m’o deten el rei:
  mias toucas de Estela
  eu non vos tragerei.

  Pero m’ eu leda semelho,
  non me sei dar conselho;
  amigas, que farei?
  en vos, ai meu espelho,
  eu non veerei.

  Estas doas mui belas,
  el m’ as deu, ai donzelas,
  non vo-las negarei:
  mias cintas das fivelas
  eu non vos cingirei.




PEDR’ ANEZ SOLAZ

[Sidenote: 13th c.]


_18. Cantiga de amigo_

  Eu velida non dormia,
  lelia doura!
  e meu amigo venia,
  e doi lelia doura!

  Non dormia e cuidava,
  lelia doura!
  e meu amigo chegava,
  e doi lelia doura!

  O meu amigo venia,
  lelia doura!
  e d’ amor tan ben dizia,
  e doi lelia doura!

  O meu amigo chegava,
  lelia doura!
  e d’amor tan ben cantava,
  e doi lelia doura!

  Muito desejei, amigo,
  lelia doura!
  que vos tevesse comigo,
  e doi lelia doura!
  leli, leli, par Deus leli,
  lelia doura!

  Ben sei eu quen non diz leli,
  lelia doura!
  demo x’ é quen non diz leli,
  e doi lelia doura!


_19. Cantiga de amor_

  Vou m’ eu, fremosa, pera’ l rei:
  por vos, u for, penad’ irei
  d’ amor, d’ amor, d’ amor, d’ amor,
  por vos, senhor, d’ amor.

  Vou m’ eu a la corte morar:
  por vos, u for’, ei a penar
  d’ amor, d’ amor, d’ amor, d’ amor,
  por vos, senhor, d’ amor.

  E se vos non vir, que farei?
  Cuidand’ en vos morrer-vos-ei
  d’ amor, d’ amor, d’ amor, d’ amor,
  por vos, senhor, d’ amor.




MARTIN CODAX

[Sidenote: fl. 1250]


_20. Barcarola_

  Ondas do mar de Vigo,
  se vistes meu amigo?
  Ai Deus, se verrá cedo!

  Ondas do mar levado,
  se vistes meu amado?
  Ai Deus, se verrá cedo!

  Se vistes meu amigo,
  o por que sospiro,
  Ai Deus, se verrá cedo!

  Se vistes meu amado,
  por quen ei gran cuidado,
  Ai Deus, se verrá cedo!


_21. Cantiga de amigo_

  Mandad’ ei comigo,
  ca ven meu amigo:
  irei, madr’, a Vigo!

  Comig’ ei mandado
  ca ven meu amado:
  irei, madr’, a Vigo!

  Ca ven meu amigo,
  e ven san’ e vivo:
  irei, madr’, a Vigo!

  Ca ven meu amado,
  e ven viv’ e sano:
  irei, madr’, a Vigo!

  Ca ven san’ e vivo,
  e del Rei amigo:
  irei, madr’, a Vigo!

  Ca ven viv’ e sano,
  e del Rei privado:
  irei, madr’, a Vigo!


_22. Barcarola_

  Mia irmana fremosa,
  treides comigo
  a la igreja de Vigo
  u é o mar salido,
  e miraremos las ondas.

  Mia irmana fremosa,
  treides de grado
  a la igreja de Vigo
  u é o mar levado,
  e miraremos las ondas.

  A la igreja de Vigo
  u é o mar salido,
  e verrá i, madre,
  o meu amigo,
  e miraremos las ondas.

  A la igreja de Vigo
  u é o mar levado,
  e verrá i, madre,
  o meu amado,
  e miraremos las ondas.


_23. Cantiga de amigo_

  Ai Deus, sab’ ora meu amigo
  com’ eu senneira estou en Vigo,
  e vou namorada.

  Ai Deus, sab’ ora o meu amado
  com’ eu senneira en Vigo manno,
  e vou namorada.

  Com’ eu senneira estou en Vigo
  e nullas guardas non son comigo,
  e vou namorada.

  Com’ eu senneira en Vigo manno
  e nullas guardas migo non trago,
  e vou namorada.

  E nullas as guardas non ei comigo
  ergas meus olhos que choran migo,
  e vou namorada.

  E nullas guardas migo non trago
  ergas meus olhos que choran ambos,
  e vou namorada.


_24. Cantiga de amigo_

  Quantas sabedes amar amigo
  treides comigo ao mar de Vigo,
  e banhar-nos-emos nas ondas.

  Quantas sabedes d’ amar amado
  treides comigo ao mar levado,
  e banhar-nos-emos nas ondas.

  Treides comigo ao mar de Vigo
  e veeremo-lo meu amigo,
  e banhar-nos-emos nas ondas.

  Treides comigo ao mar levado
  e veeremo-lo meu amado,
  e banhar-nos-emos nas ondas.


_25. Bailada_

  En o sagrad’ en Vigo
  bailava corpo velido,
  amor ei!

  En Vigo, no sagrado
  bailava corpo delgado,
  amor ei!

  Bailava corpo velido
  que nunca ouvera amigo,
  amor ei!

  Bailava corpo delgado
  que nunca ouvera amado,
  amor ei!

  Que nunca ouvera amigo
  ergas no sagrad’ en Vigo,
  amor ei!

  Que nunca ouvera amado
  ergas en Vigo no sagrado,
  amor ei!


_26. Cantiga de amigo_

  Ai ondas que eu vin veer,
  se mi saberedes dizer
  porque tarda meu amigo
  sen mi?

  Ai ondas que eu vin mirar,
  se mi saberedes contar
  porque tarda meu amigo
  sen mi?




D. JOAN SOAREZ COELHO

[Sidenote: 13th c.]


_27. Cantiga de amigo_

  Foi eu, madre, lavar meus cabelos
  a la fonte, e paguei-m’ eu d’ elos
  e de mi, louçana!

  Foi eu, madre, lavar mias garcetas
  a la fonte, e paguei-m’ eu d’ elas
  e de mi, louçana!

  A la fonte paguei-m’ eu d’ eles,
  e lá achei, madr’, o senhor d’ eles
  e de mi, louçana!

  Ante que m’eu d’ali partisse
  foi pagada do que m’ el disse
  e de mi, louçana!


_28. Cantiga de amigo_

  Ai Deus, a vo-lo digo,
  foi-s’ ora o meu amigo,
  e se o verei, velida!

  Quen m’ end’ ora soubesse
  verdad’ e dissesse,
  e se o verei, velida!

  Foi-s’ el mui sen meu grado
  e non sei eu mandado,
  e se o verei, velida!

  Que fremosa que sejo
  morrendo con desejo,
  e se o verei, velida!




FERNAND’ ESQUIO

[Sidenote: 13th c.]


_29. Cantiga de amigo_

  Vayamos, irmana, vayamos dormir
  nas ribas do lago u eu andar vi
  a las aves meu amigo.

  Vayamos, irmana, vayamos folgar
  nas ribas do lago u eu vi andar
  a las aves meu amigo.

  En as ribas do lago u eu andar vi,
  seu arco na mano as aves ferir,
  a las aves meu amigo.

  En as ribas do lago u eu vi andar,
  seu arco na mano a las aves tirar,
  a las aves meu amigo.

  Seu arco na mano as aves ferir,
  a las que cantavan leixa-las guarir,
  a las aves meu amigo.

  Seu arco na mano a las aves tirar,
  a las que cantavan non nas quer matar,
  a las aves meu amigo.




PERO MEOGO

[Sidenote: fl. 1250]


_30. Cantiga de amigo_

  Tal vai o meu amigo
  con amor que lh’ eu ei
  como cervo ferido
  de monteiro del rei.

  Tal vai o meu amado,
  madre, con meu amor
  como cervo fossado
  de monteiro maior.

  E se el vai ferido
  irá morir al mar,
  asi fará meu amigo
  se eu d’ el non pensar.

  [E se el vai fossado
  irá morir al mar,
  asi fará meu amado
  se eu d’ el non pensar.]

  E guardade-vos, filha,
  ca ja m’eu a tal vi
  que se fez coitado
  por guaanhar de mi.

  E guardade-vos, filha,
  ca ja m’ eu vi a tal
  que se fez coitado
  por de min guaanhar.


_31. Cantiga de amigo_

  Ai cervas do monte, vin vos preguntar,
  foi-s’ o meu amigo e se alá tardar
  que farei, velidas?

  Ai cervas do monte, vin vo-lo dizer,
  foi-s’ o meu amigo e querria saber
  que farei, velidas?


_32. Alvorada_

  [Levou-s’ a louçana]
  levou-s’ a velida,
  vai lavar cabelos
  na fontana fria,
  leda dos amores,
  dos amores leda.

  [Levou-s’ a velida]
  levou-s’ a louçana,
  vai lavar cabelos
  na fria fontana,
  leda dos amores,
  dos amores leda.

  Vai lavar cabelos
  na fontana fria,
  passa seu amigo
  que lhi ben queria,
  leda dos amores,
  dos amores leda.

  Vai lavar cabelos
  na fria fontana,
  passa seu amigo
  que a muit’ amava,
  leda dos amores,
  dos amores leda.

  Passa seu amigo
  que lhi ben queria,
  o cervo do monte
  a augua volvia,
  leda dos amores,
  dos amores leda.

  [Passa seu amigo
  que a muit’ amava,
  o cervo do monte
  volvia a augua,
  leda dos amores,
  dos amores leda.]


_33. Cantiga de amigo_

  En as verdes ervas
  vi anda-las cervas,
  meu amigo!

  En os verdes prados
  vi os cervos bravos,
  meu amigo!

  E con sabor delas
  lavei as garcetas,
  meu amigo!

  E con sabor delos
  lavei meus cabelos,
  meu amigo!

  Des que os lavei,
  d’ ouro os liei,
  meu amigo!

  Des que las lavara,
  d’ ouro las liara,
  meu amigo!

  D’ ouro los liei
  e vos asperei,
  meu amigo!

  D’ ouro las liara
  e vos asperara,
  meu amigo!


_34. Cantiga de amigo_

  Fostes, filha, en o bailar
  e rompestes i o brial,
  pois o namorado i ven
  esta fonte seguide-a ben,
  pois o namorado i ven.

  Fostes, filha, en o loir
  e rompestes i o vestir,
  poi-lo cervo i ven
  esta fonte seguide-a ben,
  poi-lo cervo i ven.

  E rompestes i o brial
  que fezestes ao meu pesar,
  poi-lo cervo i ven
  esta fonte seguide-a ben,
  poi-lo cervo i ven.

  E rompestes i o vestir
  que fezestes a pesar de mi,
  poi-lo cervo i ven
  esta fonte seguide-a ben,
  poi-lo cervo i ven.


_35. Cossante_

  Digades, filha, mia filha velida,
  porque tardastes na fontana fria?
  Os amores ei.

  Digades, filha, mia filha louçana,
  porque tardastes na fria fontana?
  Os amores ei.

  Tardei, mia madre, na fontana fria,
  cervos do monte a augua volvian,
  os amores ei.

  Tardei, mia madre, na fria fontana,
  Cervos do monte volvian a augua,
  os amores ei.

  Mentir, mia filha, mentir por amigo,
  nunca vi cervo que volvesse rio,
  os amores ei.

  Mentir, mia filha, mentir por amado,
  nunca vi cervo que volvess’ o alto,
  os amores ei.




ROY FERNANDEZ

[Sidenote: 13th c.]


_36. Barcarola_

  Quand’ eu vejo las ondas
  e las muit’ altas ribas,
  logo mi veen ondas
  al cor pola velida:
  maldito sea ’l mar
  que mi fez tanto mal!

  Nunca vejo las ondas
  nen as muit’ altas rocas
  que mi non venhan ondas
  al cor pola fremosa:
  maldito sea ’l mar
  que mi fez tanto mal!

  Se eu vejo las ondas
  e vejo las costeiras,
  logo mi veen ondas
  al cor pola ben feita:
  maldito sea ’l mar
  que mi fez tanto mal!




PERO GARCIA

[Sidenote: 13th c.]


_37. Cantiga de amigo_

  Ai madre, ben vos digo,
  mentio-m’ o meu amigo,
  sanhuda lh’ and’ eu.

  Do que m’ ouve jurado,
  pois mentio por seu grado,
  sanhuda lh’ and’ eu.

  Non foi o ir a via,
  mais ben de aquel dia
  sanhuda lh’ and’ eu.

  Non é de mi partido,
  mais porque m’ ha mentido,
  sanhuda lh’ and’ eu.




NUNO PEREZ SANDEU

[Sidenote: 13th c.]


_38. Cantiga de amigo_

  Ai filha, o que vos ben queria
  aqui o jurou n’ outro dia,
  e pero non xe vos veo veer.
  Ai madre, de vos se temia,
  que me soedes por el mal trager.

  O que por vos coitad’ andava
  ben aqui na vila estava,
  e pero non xe vos veo veer.
  Ai madre, de vos se catava,
  que me soedes por el mal trager.

  O que por vos era coitado
  aqui foi oj’ o perjurado,
  e pero non xe vos veo veer.
  Madre, por vos non foi ousado,
  que me soedes por el mal trager.




PERO DE VEER

[Sidenote: 13th c.]


_39. Cantiga de amigo_

  Vejo-vos, filha, tan de coraçon
  chorar tan muito que ei eu pesar,
  e venho vos por esto preguntar,
  que mi digades, se Deus vos perdon,
  porque m’ andades tan triste chorando?
  Non poss’ eu, madre, sempr’ andar cantando.

  Non vos vej’ eu, filha, sempre cantar
  mais chorar muit’ e con que por en
  algun amigo queredes gran ben;
  e venho vos por esto preguntar:
  porque m’ andades tan triste chorando?
  Non poss’ eu, madre, sempr’ andar cantando.




BERNAL DE BONAVAL

[Sidenote: 13th c.]


_40. Cantiga de amigo_

  Ai fremosinha, se ben ajades,
  longe de vila quen asperades?
  Vin atender meu amigo.

  Ai fremosinha, se grado edes,
  longe de vila quen atendedes?
  Vin atender meu amigo.

  Longe de vila quen asperades?
  Direi-vo-l’ eu, pois mi preguntades:
  Vin atender meu amigo.

  Longe de vila quen atendedes?
  Direi-vo-l’ eu, poi-lo non sabedes:
  Vin atender meu amigo.




JUIAN BOLSEIRO

[Sidenote: 13th c.]


_41. Barcarola_

  Nas barcas foi-s’ o meu amigo d’ aqui,
  e vej’ eu viir barcas e tenho que ven i,
  mia madr’, o meu amigo.

  Atendamos, ai madre, sempre vos querrei ben,
  ca vejo viir barcas e tenho que ven,
  mia madr’, o meu amigo.

  Non faç’ eu desaguisado, mia madr’, en o cuidar,
  ca non podia muito sen mi alhur morar,
  mia madr’, o meu amigo.


_42. Cantiga de amigo_

  Fez ũa cantiga d’ amor
  ora meu amigo por mi
  que nunca milhor feita vi,
  mais como x’ é mui trovador
  fez ũas lirias no son
  que mi sacan o coraçon.

  Muito ben se soube buscar
  por mi ali quando a fez
  en loar-mi muit’ en meu prez,
  mais de pran por xe mi matar
  fez ũas lirias no son
  que mi sacan o coraçon.

  Per boa fe ben baratou
  de a por mi boa fazer
  e muito lh’ o sei gradecer,
  mais vedes de que mi matou
  fez ũas lirias no son
  que mi sacan o coraçon.


_43. Cantiga de amigo_

  Vej’ eu, mia filha, quant’ é meu cuidar,
  as barcas novas viir polo mar
  en que se foi voss’ amigo d’ aqui.
  Non vos pes’, madre, se Deus vos empar,
  irei veer se ven meu amig’ i.

  Cuid’ eu, mia filha, no meu coraçon
  das barcas novas que aquelas son
  en que foi voss’ amigo d’ aqui.
  Non vos pes’, madre, se Deus vos perdon,
  irei veer se ven meu amig’ i.

  Filha fremosa, por vos non mentir,
  vej’ eu as barcas polo mar viir
  en que se foi voss’ amigo d’ aqui.
  Non vos pes’, madre, quant’ eu poder ir
  irei veer se ven meu amig’ i.


_44. Cantiga de amigo_

  Aquestas noites tan longas
  que Deus fez en grave dia
  por mi, porque as non dormo,
  e porque as non fazia
  no tempo que meu amigo
  soia falar comigo.

  Porque as fez Deus tan grandes
  non poss’ eu dormir coitada,
  e de como son sobejas
  quisera eu outra vegada
  no tempo que meu amigo
  soia falar comigo.

  Porque as Deus fez tan grandes
  sen mesura desregraaes
  e as eu dormir non posso,
  porque as non fez ataaes
  no tempo que meu amigo
  soia falar comigo.




PAIO CALVO

[Sidenote: 13th c.]


_45. Cossante_

  Ai madr’, o que ben queria
  foi-s’ ora d’ aqui sa via,
  deseja-lo-ei.

  Foi-s’ o meu perjurado
  e non m’ envia mandado,
  deseja-lo-ei.

  Pois mandado non m’ envia,
  busque-lh’ o Santa Maria,
  deseja-lo-ei.

  Se non m’enviou mandado,
  de Deus lhi seja buscado,
  deseja-lo-ei.




LOURENÇO

[Sidenote: 13th c.]


_46. Cantiga de amigo_

  Amiga, des que meu amigo vi,
  el por mi morre e eu ando des i
  namorada.

  Des que o vi primeiro lhi falei,
  e el por mi morre e eu d’ el fiquei
  namorada.

  Des que nos vimos assi nos aven:
  el por mi morre e eu ando por en
  namorada.

  Des que nos vimos vede-lo que faz:
  el por mi morre e eu and’ assaz
  namorada.




JOAN DE GUILHADE

[Sidenote: 13th c.]


_47. Cantiga de amor_

  Vi oj’ eu donas mui ben parecer
  e de mui bon prez e de mui bon sen
  e muit’ amigas son de todo ben,
  mais d’ũa moça vos quero dizer:
  de parecer venceu quantas achou
  ũa moça que x’ agora chegou.

  Cuidava m’ eu que non avian par
  de parecer as donas que eu vi,
  atan ben mi parecian ali,
  mais poi-la moça filhou seu logar
  de parecer venceu quantas achou,
  ũa moça que x’ agora chegou.

  Que feramente as todas venceu
  a mocelinha en pouca sazon,
  de parecer todas vençudas son,
  mais poi-la moça i pareceu
  de parecer venceu quantas achou,
  ũa moça que x’ agora chegou.




JOAN AIRAS

[Sidenote: 13th c.]


_48. Cantiga de amigo_

  Toda-las cousas eu vejo partir
  do mund’ en como soian seer,
  e vej’ as gentes partir de fazer
  ben que soian, tal tempo vos ven:
  mais non se pod’ o coraçon partir
  do meu amigo de mi querer ben.

  Pero que ome part’ o coraçon
  das cousas que ama per boa fe,
  e parte-s’ ome da terra ond’é
  e parte-s’ ome d’ u gran prol ten,
  non se pode parti-lo coraçon
  do meu amigo de mi querer ben.

  Toda-las cousas eu vejo mudar,
  mudan-s’ os tempos, e muda-s’ o al,
  muda-s’ a gente en fazer ben ou mal,
  mudan-s’ os ventos e toda outra ren,
  mais non se pod’ o coraçon mudar
  do meu amigo de mi querer ben.


_49. Pastorela_

  Pelo souto de Crecente
  una pastor vi andar,
  muit’, alongada de gente,
  alçando a voz a cantar;
  apertando-se na saia
  quando saia la raia
  do sol nas ribas do Sar.

  E as aves que voavan
  quando saia l’ alvor
  todas d’ amores cantavan
  pelos ramos d’arredor,
  mais non sei tal qu’estevesse
  que en al cuidar podesse
  se non todo en amor.

  Ali estiv’ eu mui quedo,
  quis falar e non ousei,
  e pero dix’ a gran medo:
  Mia senhor, falar-vos-ei
  un pouco se m’ascutardes
  e ir-m’ ei quando mandardes,
  mais aqui non estarei.

  Senhor, por Santa Maria,
  non estedes mais aqui,
  mais ide-vos vossa via,
  faredes mesura aí;
  ca os que aqui chegaren
  pois que vos aqui acharen
  ben diran que mais ouv’ i.




AIRAS NUNEZ

[Sidenote: 13th c.]


_50. Bailada_

  Bailemos nos ja todas, todas, ai amigas,
  so aquestas avelaneiras frolidas,
  e quen for velida como nos velidas,
  se amigo amar,
  so aquestas avelaneiras frolidas
  verrá bailar.

  Bailemos nos ja todas, todas, ai irmanas,
  so aqueste ramo destas avelanas,
  e quen for louçana como nos louçanas,
  se amigo amar,
  so aqueste ramo destas avelanas
  verrá bailar.

  Por Deus, ai amigas, mentr’ al non fazemos,
  so aqueste ramo frolido bailemos,
  e quen ben parecer como nos parecemos,
  se amigo amar,
  so aqueste ramo so que nos bailamos
  verrá bailar.


_51. Cantiga de amor_

  Que muito m’ eu pago deste verão
  por estes ramos e por estas flores
  e polas aves que cantan d’ amores,
  por que ando i led’ e sen cuidado,
  e assi faz tod’ ome namorado:
  sempr’ i anda led’ e mui loução.

  Quand’ eu passo por algũas ribeiras,
  so bõas arvores, por bõos prados,
  se cantan i passaros namorados,
  log’ eu con amores i vou cantando,
  e log’ ali d’amores vou trobando
  e fazo cantares en mil maneiras:
  ei eu gran viç’ e grand alegria
  quando m’ as aves cantan no estio.


_52. Pastorela_

  Oí oj’ eu ũa pastor cantar
  d’ u cavalgava per ũa ribeira,
  e a pastor estava senlheira,
  e ascondi-me pola ascuitar;
  e dizia mui ben este cantar:
  So-lo ramo verde florido
  vodas fazen a meu amigo,
  e choran olhos d’ amor.

  E a pastora parecia mui ben
  e chorava e estava cantando,
  e eu mui passo foi m’ achegando
  pola oir e sol non falei ren;
  e dizia este cantar mui ben:
  Ai estorninho do avelanedo,
  cantades vos e moir’ eu e peno,
  d’ amores ei mal.

  E eu vi-a sospirar enton
  e queixava-s’ estando con amores,
  e fazia guirlanda de flores;
  des i chorava mui de coraçon
  e dizia este cantar enton:
  Que coita ei gran de sofrer,
  amar amigo e non o ousar veer,
  e pousarei so-lo avelanal.

  Pois que a guirlanda fez a pastor
  foi-se cantand’, indo-se manselinho,
  e tornei-m’ eu a meu caminho,
  ca de a nojar non ouve sabor;
  e dizia este cantar a pastor:
  Pola ribeira do rio
  cantand’ ia la virgo
  d’ amor.

  Quen amores ha
  como dormirá,
  ai bela frol!




PAI GOMEZ CHARINHO

[Sidenote: † 1295]


_53. Barcarola_

  As frores do meu amigo
  briosas van no navio,
  e van-se as frores
  d’aqui ben con meus amores,
  idas son as frores
  d’ aqui ben con meus amores.

  As frores do meu amado
  briosas van en o barco,
  e van-se as frores
  d’ aqui ben con meus amores,
  idas son as frores
  d’ aqui ben con meus amores.

  Briosas van no navio
  pera chegar ao ferido,
  e van-se as frores
  d’ aqui ben con meus amores,
  idas son as frores
  d’ aqui ben con meus amores.

  Briosas van en o barco
  pera chegar ao fossado,
  e van-se as frores
  d’ aqui ben con meus amores,
  idas son as frores
  d’ aqui ben con meus amores.

  Pera chegar ao ferido,
  servir mi corpo velido,
  e van-se as frores
  d’ aqui ben con meus amores,
  idas son as frores
  d’ aqui ben con meus amores.

  Pera chegar ao fossado,
  servir mi corpo loado,
  e van-se as frores
  d’ aqui ben con meus amores,
  idas son as frores
  d’ aqui ben con meus amores.


_54. Cantiga de amigo_

  Ai Santiago, padron sabido,
  vos m’ adugades o meu amigo!
  Sobre mar ven quen frores d’ amor ten,
  mirarei, madre, as torres de Geen.

  Ai Santiago, padron provado,
  vos m’ adugades o meu amado!
  Sobre mar ven quen frores d’ amor ten,
  mirarei, madre, as torres de Geen.


_55. Cantiga de amigo_

  Disseron-m’ oj’, ai amiga, que non
  é meu amig’ almirante do mar,
  e meu coraçon ja pode folgar
  e dormir ja, e por esta razon
  o que do mar meu amigo sacou
  saque-o Deus de coitas qu’ afogou

  mui ben, e a mi, ca ja non andarei
  triste por vento que vejo fazer,
  nen por tormenta non ei de perder
  o sono, amiga; mais se foi el rei
  o que do mar meu amigo sacou
  saque-o Deus de coitas qu’ afogou

  mui ben, e a mi, ca ja cada que vir
  algun ome da fronteira chegar
  non ei medo que me diga pesar;
  mais porque m’ el fez ben sen lh’ o pedir
  o que do mar meu amigo sacou
  saque-o Deus de coitas qu’ afogou.




ROY MARTINZ DO CASAL

[Sidenote: 13th c.]


_56. Cantiga de amigo_

  Rogo-te, ai amor, queiras comigo morar
  tod’ este tempo en quanto vai andar
  a Granada meu amigo.

  Rogo-te, ai amor, que queiras comigo seer
  tod’ este tempo en quanto vai viver
  a Granada meu amigo.

  Tod’ este tempo en quanto vai morar,
  lidar con mouros e muitos matar
  a Granada meu amigo.

  Tod’ este tempo en quanto vai viver,
  lidar con mouros e muitos prender
  a Granada meu amigo.




JOAN DE LOBEIRA

[Sidenote: 13th c.]


_57. Cantiga_

  Senhor genta,
  min tormenta
  voss’ amor en guisa tal
  que tormenta
  que eu senta
  outra non m’ é ben nen mal,
  mas a vossa m’ é mortal.

  Leonoreta,
  fin roseta,
  bela sobre toda fror:
  fin roseta,
  non me meta
  en tal coita voss’ amor!

  Des que vejo
  non desejo
  outra senhor se vos non,
  e desejo
  tan sobejo
  mataría un leon,
  senhor do meu coraçon!

  Leonoreta,
  fin roseta,
  bela sobre toda fror:
  fin roseta,
  non me meta
  en tal coita voss’ amor!

  Mia ventura
  e loucura
  me meteu de vos amar;
  é loucura que me dura
  que me non poss’ eu quitar;
  ai fremosura sen par!

  Leonoreta,
  fin roseta,
  bela sobre toda fror:
  fin roseta,
  non me meta
  en tal coita voss’ amor!




KING ALFONSO X

[Sidenote: 1221-1284]


_58. Esta é como Santa Maria serviu en logar de la monia que sse foi do
mõesteiro._

  De vergonna nos guardar
  punna todavia
  et de falir et d’ errar
  a Virgen Maria.

  Et guarda-nos de falir
  et ar quer-nos encobrir
  quando en erro caemos,
  des i faz-nos repentir
  et a emenda vĩir
  dos pecados que fazemos.
  D’ est’ un miragre mostrar
  en un abadia
  quis a Reinna sen par
  santa que nos guia.
  De vergonna nos guardar
  punna todavia.

  Ũa dona ouv’ ali
  que, per quant’ eu aprendi,
  era meninna fremosa,
  demais sabia assi
  tẽer sa orden que ni
  ũa atan aguçosa
  era d’i aproveitar
  quanto mais podia,
  et poren lle foran dar
  a tesoureria.
  De vergonna nos guardar
  punna todavia.

  Mai-lo demo, que prazer
  non ouv’ en, fez-lle querer
  tan ben a un cavaleiro
  que lle non dava lezer
  tra en que a foi fazer
  que saiu do mõesteiro;
  mais ant’ ela foi leixar
  chaves que tragia
  na cinta ant’ o altar
  da en que criia.
  De vergonna nos guardar
  punna todavia.

  Ai Madre de Deus! (enton
  diss’ ela en sa razon)
  leixo-vos est’ en comenda,
  et a vos de coraçon
  m’acomend’. E foi-s’, e non
  por ben fazer sa fazenda,
  con aquel que muit’ amar
  mais ca si sabia,
  et foi gran tempo durar
  con el en folia.
  De vergonna nos guardar
  punna todavia.

  E o cavaleiro fez,
  poi-la levó d’ essa vez,
  en ela fillos et fillas,
  mais la Virgen de bon prez
  que nunca amou sandez
  mostrou i maravillas;
  que a vida estrannar
  lle fez que fazia,
  por en sa claustra tornar
  u ante vivia.
  De vergonna nos guardar
  punna todavia.

  Mais en quant’ ela andou
  con mal sen, quanto leixou
  aa Virgen comendado
  ela mui ben o guardou,
  ca en seu logar entrou
  et deu a todo recado
  de quant’ ouv’ a recadar,
  que ren non falia,
  segundo no semellar
  de quen a viia.
  De vergonna nos guardar
  punna todavia.

  Mais pois que s’ arrepentiu
  a monia et se partiu
  do cavaleiro mais cedo,
  nunca comeu nen dormiu
  tro o mõesteiro viu;
  et entrou en el a medo
  et fillou-s’ a preguntar
  os que connocia
  do estado do logar
  que saber queria.
  De vergonna nos guardar
  punna todavia.

  Disseron-ll’ enton sinal:
  abadess’ avemos tal
  et priol’ e tesoureira,
  cada ũa d’ elas val
  muit’, et de ben sen mal
  nos fazen de gran maneira.
  Quand’ est’ oiu asinar
  logo se prendia
  porque s’ assi nomear
  con elas oia.
  De vergonna nos guardar
  punna todavia.

  E ela con gran pavor
  tremendo et sen coor
  foi-se pera a eigreia;
  mais la Madre do Sennor
  lle mostrou tan gran amor
  (et poren bẽeita seia)
  que as chaves foi achar
  u postas avia,
  et seus panos foi fillar
  que ante vestia.
  De vergonna nos guardar
  punna todavia.

  E tan toste, sen desden
  et sen vergonna de ren
  aver, juntou o convento
  et contou-lles o gran ben
  que lle fezo a que ten
  o mund’ en seu mandamento;
  et por lles todo provar
  quanto lles dizia
  fez seu amigo chamar
  que ll’ o contaria.
  De vergonna nos guardar
  punna todavia.

  O convento por mui gran
  maravilla tev’ a pran,
  pois que a cousa provada
  viron, dizendo que tan
  fremosa, par san Johan,
  nunca lles fora contada;
  et fillaron-se a cantar
  con grand’ alegria:
  Salve te, strela do mar,
  Deus, lume do dia.

  De vergonna nos guardar
  punna todavia
  et de falir et d’errar
  a Virgen Maria.


_59. Como Santa Maria fez estar o monge trezentos anos ao canto da
passarinna porque lle pedia que lle mostrasse qual era o ben que avian os
que eran en Paraiso._

  Quen a Virgen ben servirá
  a Paraiso irá.

  E d’ aquest’ un gran miragre
  vos quero eu ora contar
  que fezo Santa Maria
  por un monge que rogar
  ll’ ia sempre que lle mostrasse
  qual ben en Parais’ ha,
  Quen a Virgen ben servirá,

  e que o viss’ en sa vida,
  ante que fosse morrer;
  et porend’ a Groriosa
  vedes que lle foi fazer:
  fez lo entrar en ũa orta
  en que muitas vezes ja
  (Quen a Virgen ben servirá)

  entrara, mais aquel dia
  fez que ũa font’ achou
  mui crara et mui fremosa,
  et cab’ ela s’ assentou;
  et pois lavou mui ben sas mãos
  diss’: ai Virgen, que será?
  (Quen a Virgen ben servirá)

  Se verei do Paraiso
  o que ch’ eu muito pedi,
  algun pouco de seu viço
  ante que saia d’ aqui,
  et ben saiba do que ben obra
  que galardon averá.
  Quen a Virgen ben servirá.

  Tan toste que acabada
  ouv’ o mong’ a oraçon
  oiu ũa passarinna
  cantar log’ en tan bon son
  que se escaeceu seendo
  et catando sempr’ alá.
  Quen a Virgen ben servirá.

  Atan gran sabor avia
  d’ aquel cant’ e d’ aquel lais
  que grandes trezentos anos
  estevo assi ou mais,
  cuidando que non estevera
  senon pouco, com’ está
  (Quen a Virgen ben servirá)

  mong’ algũa vez no ano
  quando sal ao vergeu.
  Des i foi-s’ a passarinna,
  de que foi a el mui greu,
  et diz’: Eu aqui ir-me quero
  ca oi mais comer querrá
  (Quen a Virgen ben servirá)

  o Convent’. E foi-se logo
  et achou un gran portal
  que nunca vira, et disse:
  Ai Santa Maria val!
  Non é est’ o meu mõesteiro,
  pois de mi que se fará?
  Quen a Virgen ben servirá.

  Des i entrou na eigreia
  et ouveron gran pavor
  os monges quando o viron
  et demandou-ll’ o prior,
  dizend’: Amigo, vos quen sodes
  ou que buscades acá?
  Quen a Virgen ben servirá.

  Diss’ el: Busco meu abade
  que agor’ aqui leixei
  et o prior et os frades
  de que mi agora quitei
  quando foi a aquela orta;
  u seen? quen mi o dirá?
  Quen a Virgen ben servirá.

  Quand’ est’ oiu o abade
  teve-o por de mal sen,
  et outrossi o convento;
  mais des que o souberon ben
  de como fora este feito
  disseron: quen oirá
  (Quen a Virgen ben servirá)

  nunca tan gran maravilla
  como Deus por este fez
  polo rogar de sa Madre,
  Virgen santa de gran prez!
  Et por aquesto a loemos,
  mais quen a non loará
  (Quen a Virgen ben servirá)

  mais d’ outra cousa que seia?
  Ca, par Deus, gran dereit’ é
  pois quanto nos lle pedimos
  nos da seu Fill’ a la fe
  por ela, et aqui nos mostra
  o que nos depois dará.

  Quen a Virgen ben servirá
  a Paraiso irá.


_60. Cantiga de loor_

_Esta é de loor de Santa Maria, com’ é fremosa et boa et ha gran poder._

  Rosa das rosas et fror das frores,
  Dona das donas, Sennor das sennores!

  Rosa de beldad et de parecer
  et fror d’ alegria et de prazer,
  dona en mui piadosa seer,
  sennor en toller coitas e doores.
  Rosa das rosas, et fror das frores.

  A tal Sennor dev’ ome muit’ amar,
  que de todo mal o pode guardar
  et pode ll’ os pecados perdõar
  que faz no mundo per maos sabores.
  Rosa das rosas et fror das frores.

  Devemo-la muito amar et servir,
  ca punna de nos guardar de falir,
  des i dos erros nos faz repentir
  que nos fazemos come pecadores.
  Rosa das rosas et fror das frores.

  Esta dona que tenno por Sennor
  et de que vos quero seer trobador,
  se eu per ren poss’ aver seu amor
  dou ao demo os outros amores.

  Rosa das rosas et fror das frores,
  Dona das donas, Sennor das sennores!


_61. Esta é como en terra de Pulla en ũa vila que ha nome Foia jogava ũa
moller aos dados con outras conpannas ant’ ũa eigreia, et porque perdeu
lançou ũa pedra que dess’ ao Meninno da omage de Santa Maria et ela alçou
o braço et recebeu o colbe._

  Poi-las figuras fazen dos santos renembrança,
  quen as cuida desonrrar mui fol é sen dultança.

  D’ esto direi un miragre que a Groriosa
  fez grand’ en terra de Pulla, como poderosa,
  sobr’ un mal feito que fez ũa moller astrosa,
  por que prendeu poren morte a mui gran viltança.
  Poi-las figuras fazen dos santos renembrança.

  Esto na vila de Foia foi ant’ ũna eigreia
  u estav’ ũa omage da que sempre seia
  bẽeita, feita de marmor, de mui gran sobeia
  beldade, en que as gentes avian fiança.
  Poi-las figuras fazen dos santos renembrança.

  En essa vila, segund’ eu aprix’ en verdade,
  fillo do Emperador i era rei Corrade;
  de sa conpanna jogavan ant’ a Maiestade
  dados omees et molleres, com’ é sa usança.
  Poi-las figuras fazen dos santos renembrança.

  Ũa moller, alemanna, tafur et sandia,
  jogava i, et porque perdeu tal felonia
  lle creceu que ao Fillo da omagen ia
  corrend’, e log’ ũa pedra por sa malandança
  (Poi-las figuras fazen dos santos renembrança)

  lle lançou por en rosto feri-lo Meninno;
  mais la Madr’ alçou o braço logo mui festinno
  et en o coved’ a pedra fez-ll’ un furadinno
  que lle pareceu sempre por gran demostrança.
  Poi-las figuras fazen dos santos renembrança.

  Quand’ aquesta maravilla foi al rei contada
  logo foi por seu mandado a moller fillada,
  des i por toda-las ruas da vila rastrada:
  desta guisa a sa Madre quis Deus dar vingança.
  Poi-las figuras fazen dos santos renembrança.

  Des i el rei a omagen ben guardar mandava,
  et o pintor d’ essa vila toda a pintava,
  mais o braço por ninhũa ren non ll’ o tornava
  com’ ant’ era, ca non quis Deus por sinificança.

  Poi-las figuras fazen dos santos renembrança
  quen as cuida desonrrar mui foi é sen dultança.


_62. Como Santa Maria tornou a meninna que era garrida corda et levo-a
sigo a Paraiso._

  Ai Santa Maria,
  quen se per vos guia
  quit’ é de folia
  e sempre faz ben.

  Porend’ un miragre vos direi fremoso
  que fezo a Madre do Rei glorioso
  e de o oir ser-vos-a sabroso
  e prazer-mi-a en.
  Ai Santa Maria!

  Aqueste foi feito por ũa meninna
  que chamavan Musa, que mui fremosinna
  era e aposta mas garridelinna
  e de pouco sen.
  Ai Santa Maria!

  E esto fazendo a mui groriosa
  pareceu-lle en sonnos sobeio fremosa,
  con muitas meninnas de maravillosa
  beldad; e poren
  (Ai Santa Maria!)

  quisera-se Musa ir con elas logo,
  mas Santa Maria lle dis’: Eu te rogo
  que, se mig’ir queres, leixes ris’ e jogo,
  orgull’ e desden.
  (Ai Santa Maria!)

  E se esto fazes, d’ oi a trinta dias
  serás comigo entr’ estas conpannias
  de moças que vees, que non son sandias,
  ca lles non conven.
  Ai Santa Maria!

  Atant’ ouve Musa sabor das conpannas
  que en vision vira que leixou sas mannas
  e fillou log’ outras d’ aquelas e strannas
  et non quis al ren.
  Ai Santa Maria!

  O padre e a madre, quand’ aquesto viron,
  preguntaron Musa, e pois que ll’ oiron
  contar o que vira, merçee pediron
  a que nos manten.
  Ai Santa Maria!

  A vint’ e seis dias tal fever aguda
  fillou log’ a Musa que jouve tenduda,
  e Santa Maria ll’ ouv’ apareçuda,
  que lle disse: Ven,
  (Ai Santa Maria!)

  ven para mi toste. Respos-lle: De grado;
  e quando o prazo dos dias chegado
  foi, seu espirito ouve Deus levado
  u dos outros ten
  (Ai Santa Maria!)

  santos. E poren seia de nos rogado
  que en juizo u verrá irado
  que nos ache sen erro e sen pecado,
  e dized’: Amen.

  Ai Santa Maria
  quen se per vos guia
  quit’ é de folia
  e sempre faz ben.


_63. Cantiga de loor_

  Por nos, Virgen Madre,
  rog’ a Deus teu Padre
  et Fill’ e amigo,
  rog’ a Deus teu Padre,

  a Deus que nos preste
  roga-lle pois este
  teu Fill’ e amigo,
  roga-lle pois este

  roga que nos valla,
  pois ele é sen falla,
  teu Fill’ e amigo,
  pois ele é sen falla.


_64. Como ũa moller pobre deu sa ovella a un ovelleiro et quando ao
trosquiar das ovellas vẽo a vella demandar a sua et o ovelleiro disse
que a comera o lobo; e ela chamou Santa Maria de Rocamador, et a ovella
braadou u-la tijnna o ovelleiro asconduda et disse: Ei-me acá, ei-m’ acá._

  A Madre do que a bestia
  de Balaam falar fez
  ar fez pois ũa ovella
  ela falar ũa vez.

  Esto fez Santa Maria
  por ũa pobre moller
  que a de grado servia
  como quen ben servir quer;
  et porend’ ela un dia
  valeu-ll’ u lle foi mester
  e mostrou i seu miragre
  que vos non foi mui rafez.
  A Madre do que a bestia
  de Balaam falar fez.

  Aquesta moller mesquinna,
  de quanto pud’ achegar,
  conprou ũa ovellinna
  et foi-a dar a guardar
  a un pegureiro aginna,
  et pois ao trosquiar
  foi en demandar a lãa
  pola vender por seu prez.
  A Madre do que a bestia
  de Balaam falar fez.

  Mas lo pegureir’ astroso
  a ovella ascondeu
  et come cobijçoso
  diss’: O lobo a comeu!
  A vella por mentiroso
  o tev’ end’ e lle creceu
  tal coita por sa ovella
  que tornou tal come pez.
  A Madre do que a bestia
  de Balaam falar fez.

  E disse: Ai Groriosa,
  a mia ovella me dá!
  ca tu end’ es poderosa
  de o fazer; et d’ alá
  du jazia a astrosa
  ovella diss’: Ei-m’ acá.
  Et assi Santa Maria
  aquest’ engano desfez.
  A Madre do que a bestia
  de Balaam falar fez.

  E a vella mui festinno
  sa ovella trosquiou
  et meteu-s’ ao caminno
  et quanto mas pod’ andou,
  a costas seu velloçinno,
  a Rocamador chegou,
  dizend’: Esto fez a Virgen
  que sempre teve belmez.

  A Madre do que a bestia
  de Balaam falar fez
  ar fez pois ũa ovella
  ela falar ũa vez.


_65. Cantiga de loor_

  Dized’ ai trobadores,
  a Sennor das sennores
  porque a non loades?

  Se vos trobar sabedes,
  a por que Deus avedes
  porque a non loades?

  A Sennor que dá vida
  et é de ben conprida,
  porque a non loades?

  A que nunca nos mente
  e nossa coita sente,
  porque a non loades?

  A que é mais que bõa
  et por que Deus perdõa,
  porque a non loades?

  A que nos dá conorte
  na vida et na morte,
  porque a non loades?

  A que faz o que morre
  viv’, e nos acorre,
  porque a non loades?


_66. Como Santa Maria resuscitou a moller do cavaleiro que se matara por
que lle disse o cavaleiro que amava mas outra ca ela, et dizia-lle por
Santa Maria._

  O que en Santa Maria
  crever ben de coraçon
  nunca receberá dano
  nen gran mal nen ocaion.

  E d’aquest’ un gran miragre
  oid’ ora, de que fix’
  un cantar da Virgen Santa,
  que eu d’ un bon’ om’ aprix’
  e entr’ os outros miragres
  porende mete-lo quix’;
  porque sei se o oirdes
  que vos valrrá un sermon.
  O que en Santa Maria
  crever ben de coraçon.

  Esto foi d’un cavaleiro
  que casad’ era mui ben
  con dona meninna e bela,
  que amou mais d’outra ren,
  et ela a el amava
  que xe perdia o sen;
  e do mal que d’esto avẽo
  vos contarei a razon.
  O que en Santa Maria
  crever ben de coraçon.

  O cavaleiro era bõo
  de costumes e sen mal,
  e mais d’ outra ren amava
  a Virgen espiritual,
  e por esto de sa casa
  fezera un gran portal
  ben a tro en a igreja
  por ir fazer oraçon.
  O que en Santa Maria
  crever ben de coraçon.

  Porque aquela igreja
  era da Madre de Deus,
  cada noite s’ enfurtava
  de sa moller e dos seus
  et ant’ a omagen ss’ ia,
  dizendo: Os pecados meus
  son muitos, mas per ti creo
  gaannar deles perdon.
  O que en Santa Maria
  crever ben de coraçon.

  Et aquest’ assi dizendo,
  sa moller mentes parou
  en como se levantava
  e de mal o sospeitou,
  e por aquela sospeita
  ũa vez lle preguntou:
  U idea assi, marido,
  de noite come ladron?
  O que en Santa Maria
  crever ben de coraçon.

  Et enton assi lle disse:
  Non sospeitedes de mi,
  que vos niun torto faço
  nen fiz des quando vos vi.
  A moller enton calou-se,
  que lle non falou mais i,
  e pero parou i mentes
  sempre mui mais des enton.
  O que en Santa Maria
  crever ben de coraçon.

  Ond’ avẽo pois un dia
  que siian a seu jantar
  e pois ouveron jantado
  começou-ll’ a preguntar
  a dona a seu marido
  muito e a conjurar
  se el amava mais outra,
  que dissesse si ou non.
  O que en Santa Maria
  crever ben de coraçon.

  El lle respos’ com’ en jogo:
  Pois vos praz, dizer-vo-l’ ei:
  Outra dona mui fremosa
  amo muit’ e amarei
  mais d’outra cousa do mundo
  e por seu sempr’ andarei.
  A dona tornou por esto
  mais negra que un carvon.
  O que en Santa Maria
  crever ben de coraçon.

  E tomou log’ un coitello
  con que tallavan o pan,
  e deu-se con el no peito
  ũa ferida atan
  grande que sen outra cousa
  morreu logo manaman.
  Diss’ enton o cavaleiro:
  Ai Deus, que maa vijon!
  O que en Santa Maria
  crever ben de coraçon.

  E fillou sa moller logo
  e deitou-a sen mentir
  en seu leito e cobriu-a
  e non quiso que sair
  podess’ ome de sa casa;
  e a porta foi abrir
  da igreja, e correndo
  entrou i de gran randon.
  O que en Santa Maria
  crever ben de coraçon.

  E parou-ss’ ant’ a omagen
  e disse assi: Sennor,
  mia moller que muit’ amava
  perdi polo teu amor;
  mais tu, Sennor, que sofriste
  gran coita e gran door
  por teu Fillo, dá-mi-a viva
  et sãa ora en don.
  O que en Santa Maria
  crever ben de coraçon.

  Et assi muito chorando,
  a Virgen ll’ apareceu
  e diss’ ao cavaleiro:
  O meu Fillo recebeu
  o rogo que lle feziste
  e a ta moller viveu
  pola ta firme creença
  e por ta gran devoçon.
  O que en Santa Maria
  crever ben de coraçon.

  E el enton tornou-sse logo
  e foi sa moller veer
  et achó-a viv’ e sãa
  et ouv’ en mui gran prazer.
  Enton el e sa conpanna
  começaron bẽeizer
  a Virgen Santa Maria
  cantando en mui bon son.
  O que en Santa Maria
  crever ben de coraçon.

  E mandou abri-las portas
  et as gentes viir fez
  que vissen aquel miragre
  que a Reinna de prez
  fezera d’aquela dona;
  mas logo ambos d’essa vez
  por mellor servir a Virgen
  fillaron religion.

  O que en Santa Maria
  crever ben de coraçon
  nunca receberá dano
  nen gran mal nen ocaion.


_67. Como Santa Maria guardou un monge dos diaboos que o quiseran tentar
e se lle mostraron en figuras de porcos polo fazer perder._

  A Santa Maria mui bon servir faz
  pois o poder ela do demo desfaz.

  Ond’ aveo desto que en Conturbel
  fez Santa Maria milagre mui bel
  por un monge bõo, cast’ e mui fiel,
  que viu de diabres viir mui grand’ az.
  A Santa Maria mui bon servir faz.

  En seu leito, u jazia por dormir,
  viu-os come porcos contra si viir
  atan espantosos que per ren guarir
  non cuidava, et dizia-lles: Az, az.
  A Santa Maria mui bon servir faz.

  Et assi estando en mui gran pavor,
  viu entrar un ome negro de coor
  que diss’ aos porcos: Log’ a derredor
  d’ele vos meted’, e non dormia en paz.
  A Santa Maria mui bon servir faz.

  Eles responderon: Aquesto fazer
  queremos de grado, mais niun poder
  de fazer-lle mal non podemos aver
  por gran santidade que en ele jaz.
  A Santa Maria mui bon servir faz.

  E aquel diabo lles respos’ assi:
  Pois vos non podedes, ar leixad’ a mi,
  que con estes garfios que eu trag’ aqui
  o desfarei, pero que trage frocaz.
  A Santa Maria mui bon servir faz.

  O frad’ est’ oindo, espantou-se mal
  et chamou a Virgen, a que nunca fal
  aas grandes coitas, dizendo-lle: Val-
  me, ca de gran medo ei end’ eu assaz.
  A Santa Maria mui bon servir faz.

  E a Groriosa tan toste chegou
  e ant’ aquel frade logo se parou
  e con ũa vara mal ameaçou
  aquela conpanna do demo malvaz,
  (A Santa Maria mui bon servir faz)

  dizendo: Como vos ousastes parar
  ant’ este meu frade nen o espantar?
  Porende no inferno ide log’ entrar
  con vosso mal rei, mui peor que rapaz.
  A Santa Maria mui bon servir faz.

  Quand eles oiron aquesta razon,
  como fumo se desfezeron enton
  et a Virgen santa manss’ e en bon son
  confortou o frade, dizend’: A mi praz
  (A Santa Maria mui bon servir faz)

  a vida que fazes, e porende ben
  fais d’ og’ adeante que non leixes ren
  de fazeres quant’ a ta orden conven.
  Esto dito, tolleu-xe-lle d’ant’ a ffaz.

  A Santa Maria mui bon servir faz
  pois o poder ela do demo desfaz.


_68. Como Santa Maria guareceu o pintor que o demo quisera matar porque o
pintava feo._

  Quen Santa Maria quisera defender
  non lle pod’ o demo niun mal fazer.

  E dest’ un miragre vos quero contar
  de como Santa Maria quis guardar
  un seu pintor que punnava de pintar
  ela mui fremos’ a todo seu poder.
  Quen Santa Maria quisera defender.

  E ao demo mais feo doutra ren
  pintava el sempr’, e o demo poren
  lle diss’: Por que me tẽes en desden
  ou por que me fazes tan mal parecer
  (Quen Santa Maria quisera defender)

  a quantos me veen? Et el diss’ enton:
  Esto que ch’ eu faço é con gran razon,
  ca tu sempre mal fezes e do ben non
  te queres per nulla ren entrameter.
  Quen Santa Maria quisera defender.

  Pois est’ ouve dit’ o demo s’ assannou
  e o pintor ferament’ ameaçou
  de o matar et carreira lle buscou
  per que o fezesse mui cedo morrer.
  Quen Santa Maria quisera defender.

  Porend’ un dia o espreitou ali
  u estava pintando, com’ aprendi,
  a omagen da Virgen, segund’ oi,
  e punnava de a mui ben compõer
  (Quen Santa Maria quisera defender)

  porque parecesse mui fremos’ assaz;
  mais enton o dem’ en que todo mal jaz,
  trouxe tan gran vento como quando faz
  mui grandes torvões e que quer chover
  Quen Santa Maria quisera defender.

  Pois aquel vento na igreja entrou
  en quanto o pintor estava deitou
  en terra; mais el log’ a Virgen chamou,
  Madre de Deus, que o vẽess’ acorrer.
  Quen Santa Maria quisera defender.

  E ela logo tan toste ll’acorreu
  et fez-lle que en o pinzel se sofreu
  con que pintava, e poren non caeu
  nen lle pod’ o demo en ren enpeecer.
  Quen Santa Maria quisera defender.

  E ao gran son que a madeira fez
  vẽeron as gentes logo dessa vez
  e viron o demo mais negro ca pez
  foger da igreja u ss’ ia perder.
  Quen Santa Maria quisera defender.

  E ar viron com’ estava o pintor
  colgado do pinzel; e poren loor
  deron aa Madre de nostro Sennor,
  que aos seus quer na gran coita valer.

  Quen Santa Maria quisera defender
  non lle pod’ o demo niun mal fazer.




KING DINIS

[Sidenote: 1261-1325]


_69. Cossante_

  Bon dia vi, amigo,
  pois seu mandad’ ei migo,
  louçana.

  Bon dia vi, amado,
  pois mig’ ei seu mandado,
  louçana.

  Pois seu mandad’ ei migo,
  rog’ eu a Deus e digo,
  louçana.

  Pois mig’ ei seu mandado
  rog’ eu a Deus de grado,
  louçana.

  Rog’ eu a Deus e digo
  por aquel meu amigo,
  louçana.

  Rog’ eu a Deus de grado
  por aquel meu amado,
  louçana.

  Por aquel meu amigo,
  que o veja comigo,
  louçana.

  Por aquel namorado
  que fosse ja chegado,
  louçana.


_70. Cossante_

  Non chegou, madr’, o meu amigo
  e oj’ est’ o prazo saido,
  Ai madre, moiro d’ amor!

  Non chegou, madr’ o meu amado
  e oj’ est’ o prazo passado,
  Ai madre, moiro d’ amor!

  E oj’ est’ o prazo saido
  por que mentio o desmentido.
  Ai madre, moiro d’ amor!

  E oj’ est’ o prazo passado
  por que mentio o perjurado,
  Ai madre, moiro d’ amor!

  Por que mentio o desmentido,
  pesa-mi pois se per si é falido,
  Ai madre, moiro d’ amor!

  Por que mentio o perjurado,
  pesa-mi pois mentio a seu grado,
  Ai madre, moiro d’ amor!


_71. Cossante_

  Ai flores, ai flores do verde pino,
  se sabedes novas do meu amigo!
  Ai Deus, e u é?

  Ai flores, ai flores do verde ramo,
  se sabedes novas do meu amado!
  Ai Deus, e u é?

  Se sabedes novas do meu amigo,
  aquel que mentio do que pos comigo?
  Ai Deus, e u é?

  Se sabedes novas do meu amado,
  aquel que mentio do que m’ a jurado?
  Ai Deus, e u é?

  Vos preguntades polo voss’ amigo,
  e eu ben vos digo que é san’ e vivo.
  Ai Deus, e u é?

  Vos preguntades polo voss’ amado,
  e eu ben vos digo que é viv’ e sano.
  Ai Deus, e u é?

  E eu ben vos digo que é san’ e vivo,
  e será vosc’ ant’ o prazo saido.
  Ai Deus, e u é?

  E eu ben vos digo que é viv’ e sano,
  e será vosc’ ant’ o prazo passado.
  Ai Deus, e u é?


_72. Cossante_

  De que morredes, filha, a do corpo velido?
  Madre, moiro d’ amores que mi deu meu amigo.
  Alva e vai liero.

  De que morredes, filha, a do corpo louçano?
  Madre, moiro d’ amores que mi deu meu amado.
  Alva e vai liero.

  Madre, moiro d’ amores que mi deu meu amigo,
  quando vej’ esta cinta que por seu amor cingo.
  Alva e vai liero.

  Madre, moiro d’ amores que mi deu meu amado,
  quando vej’ esta cinta que por seu amor trago.
  Alva e vai liero.

  Quando vej’ esta cinta que por seu amor cingo,
  e me nembra, fremosa, como falou comigo.
  Alva e vai liero.

  Quando vej’ esta cinta que por seu amor trago,
  e me nembra, fremosa, como falamos ambos.
  Alva e vai liero.


_73. Alvorada_

  Levantou-s’ a velida,
  levantou-s’ alva,
  e vai lavar camisas
  en o alto,
  vai-las lavar alva.

  Levantou-s’ a louçana,
  levantou-s’ alva,
  e vai lavar delgadas
  en o alto,
  vai-las lavar alva.

  E vai lavar camisas,
  levantou-s’ alva,
  o vento lh’ as desvia
  en o alto,
  vai-las lavar alva.

  E vai lavar delgadas,
  levantou-s’ alva,
  o vento lh’ as levava
  en o alto,
  vai-las lavar alva.

  O vento lh’ as desvia,
  levantou-s’ alva,
  meteu-s a alva en ira
  en o alto,
  vai-las lavar alva.

  O vento lh’ as levava,
  levantou-s’ alva,
  meteu-s’ a alva en sanha
  en o alto,
  vai-las lavar alva.


_74. Bailada_

  Mia madre velida,
  vou-m’ a la bailia
  do amor.

  Mia madre loada,
  vou-m’ a la bailada
  do amor.

  Vou-m’ a la bailia
  que fazen en vila
  do amor.

  Vou-m’ a la bailada
  que fazen en casa
  do amor.

  Que fazen en vila
  do qu’ eu ben queria
  do amor.

  Que fazen en casa
  do qu’ eu muit’ amava
  do amor.

  Do qu’ eu ben queria,
  chamar-m’ an garrida
  do amor.

  Do qu’ eu muit’ amava,
  chamar-m’ an perjurada
  do amor.


_75. Cantiga de amigo_

  Amad’ e meu amigo,
  valha Deus!
  vede-la frol do pinho
  e guisade d’ andar.

  Amig’ e meu amado,
  valha Deus!
  vede-la frol do ramo
  e guisade d’ andar.

  Vede-la frol do pinho,
  valha Deus!
  selad’ o baiosinho
  e guisade d’ andar.

  Vede-la frol do ramo,
  valha Deus!
  selad’ o bel cavalo
  e guisade d’ andar.

  Selad’ o baiosinho,
  valha Deus!
  treide-vos, ai amigo,
  e guisade d’ andar.

  Selad’ o bel cavalo,
  valha Deus!
  treide-vos, ai amado,
  e guisade d’ andar.


_76. Pastorela_

  Ũa pastora se queixava
  muit’ estando noutro dia,
  e sigo medes falava,
  e chorava e dizia,
  con amor que a forçava:
  par Deus, vi-t’ en grave dia,
  ai amor!

  Ela s’ estava queixando
  como molher con gran coita
  e que a pesar des quando
  nacera non fora doita;
  poren dizia chorando:
  tu non es se non mia coita,
  ai amor!

  Coitas lhe davan amores,
  que non lh’ eran se non morte
  e deitou-s’ antr’ ũas flores
  e disse con coita forte:
  mal ti venha per u fores,
  ca non es se non mia morte,
  ai amor!


_77. Cantiga de amigo_

  Pois que diz meu amigo
  que se quer ir comigo,
  pois qu’ a el praz,
  praz a mi, ben vos digo,
  e est’ é o meu solaz.

  Pois que todavia
  nos imos nossa via,
  pois qu’ a el praz,
  praz-m’ e vej’ i bon dia,
  e est’ é o meu solaz.

  Pois m’ ende levar vejo,
  que est’ é o meu desejo,
  pois qu’ a el praz,
  praz-me muito sobejo,
  e est’ é o meu solaz.


_78. Cantiga de amor_

  Que soidade de mia senhor ei
  quando me nembra d’ ela qual a vi,
  e que me nembra que ben a oí
  falar; e por quanto ben d’ela sei
  rog’ eu a Deus, que end’ a o poder,
  que m’ a leixe, se lhi prouguer, veer

  cedo; ca pero mi nunca faz ben,
  se a non vir non me posso guardar
  d’ensandecer ou morrer con pesar;
  e porque el a tod’ en poder ten,
  rog’ eu a Deus, que end’ a o poder,
  que m’ a leixe, se lhi prouguer, veer

  cedo; ca tal a fez nostro Senhor,
  de quantas outras no mundo son
  non lhi fez par, a la mia fe non;
  e poi-la fez das milhores milhor,
  rog’ eu a Deus, que end’ a o poder,
  que m’ a leixe, se lhi prouguer, veer

  cedo; ca tal a quiso Deus fazer
  que se a non vir non posso viver.


_79. Cantiga de amor_

  Senhor fremosa, vejo-vos queixar
  porque vos am’, e no meu coraçon
  ei mui gran pesar, se Deus me perdon,
  porque vej’ end’ a vos aver pesar,
  e queria m’ en de grado quitar,
  mais non posso forçar o coraçon.

  Que mi forçou meu sabor e meu sen,
  des i meteu-me no vosso poder,
  e do pesar que vos eu vej’ aver,
  par Deus, senhor, a mi pesa muit’ en,
  e partir-m’ia de vos querer ben,
  mais tolhe-m’ end’ o coraçon poder.

  Que me forçou de tal guisa, senhor,
  que sen nen força non ei ja de mi;
  e do pesar que vos tomades i
  tom’ eu pesar que non posso maior,
  e queria vos non aver amor,
  mais o coraçon pode mais ca mi.




D. AFONSO SANCHEZ

[Sidenote: c. 1285-1329.]


_80. Cossante_

  Dizia la fremosinha,
  ai Deus val!
  com’ estou d’ amor ferida!
  ai Deus val!

  Dizia la ben talhada,
  ai Deus val!
  com’ estou d’ amor coitada!
  ai Deus val!

  Com’ estou d’ amor ferida,
  ai Deus val!
  non ven o que ben queria!
  ai Deus val!

  Com’ estou d’ amor coitada,
  ai Deus val!
  non ven o que muit’ amava!
  ai Deus val!




ESTEVAM COELHO

[Sidenote: 14th c.]


_81. Cossante_

  Sedia la fremosa seu sirgo torcendo,
  sa voz manselinha fremoso dizendo
  cantigas d’ amigo.

  Sedia la fremosa seu sirgo lavrando,
  sa voz manselinha fremoso cantando
  cantigas d’ amigo.

  Par Deus de cruz, dona, sei eu que avedes
  amor mui coitado, que tan ben dizedes
  cantigas d’ amigo.

  Par Deus de cruz, dona, sei eu que andades
  d’ amor mui coitada, que tan ben cantades
  cantigas d’ amigo.
  Abuitre comestes, que adevinhades!




MACIAS

[Sidenote: 14th c.]


_82. Cantiga_

  Provei de buscar mesura
  u mesura non falece,
  e por mengua de ventura
  ouveron me o a sandece;
  por ende direi des i
  con cuidado que me crece
  un trebello, e diz assi:
  anda meu coraçon
  mui triste e con razon.

  Meus ollos tal fremosura
  foron veer por que perece
  meu coraçon con tristura
  e amor non me guarece,
  nen me pon atal consello
  por que eu prenda ledece;
  por en digo este trebello:
  ben pode Deus fazer
  tras gran pesar prazer.

  Estes trebellos cantei
  con coita desd’ aquel dia
  que mesura demandei
  e eu vi que falecia;
  mesura morrei chamando
  e dizendo a gran porfia,
  tal trebello suspirando:
  meus ollos morte son
  de vos, meu coraçon.

  Pois mesura non achei
  u falecer non soia
  mesura, o obridei
  e quanto prazer avia;
  con pesar que tenno migo
  e tristeza todavia
  aqueste trebello digo:
  Bon Deus, me faz veer
  por gran pesar prazer.




ANONIMO


_83. A Nao Catharineta_

  Lá vem a nao Catharineta    que tem muito que contar:
  ouvide agora, senhores,    uma historia de pasmar.
  Passava mais de ano e dia    que iam na volta do mar:
  ja nam tinham que comer,    ja nam tinham que manjar.
  Deitaram sola de môlho    para o outro dia jantar,
  mas a sola era tam rija    que a nam poderam tragar.
  Deitaram sorte a ventura    qual se havia de matar:
  logo foi cair a sorte    no capitam general.
  «Sobe, sobe, marujinho,    aquele mastro real:
  ve se ves terras de Espanha,    as praias de Portugal.»
  «Nam vejo terras de Espanha    nem praias de Portugal,
  vejo sete espadas nuas    que estam para te matar.»
  «Acima, acima, gageiro,    acima ao tope real,
  olha se enxergas Espanha,    areas de Portugal.»
  «Alviçaras, capitam,    meu capitam general!
  ja vejo terras de Espanha,    areas de Portugal;
  mais enxergo tres meninas    debaixo de um laranjal,
  uma sentada a coser    outra na roca a fiar,
  a mais formosa de todas    está no meio a chorar.»
  «Todas tres sam minhas filhas,    ó quem m’ as dera abraçar!
  A mais formosa de todas    contigo a hei de casar.»
  «A vossa filha nam quero,    que vos custou a criar.»
  «Dar-te-hei tanto dinheiro    que o nam possas contar.»
  «Nam quero vosso dinheiro,    pois vos custou a ganhar.»
  «Dou-te o meu cavalo branco,    que nunca houve outro igual.»
  «Guardai o vosso cavalo,    que vos custou a ensinar.»
  «Dar-te-hei a nao Catharineta    para nela navegar.»
  «Nam quero a nao Catharineta,    que a nam sei governar.»
  «Que queres tu, meu gageiro,    que alviçaras te hei de dar?»
  «Capitam, quero a tua alma    para comigo levar.»
  «Renego de ti, demonio,    que me estavas a atentar:
  a minha alma é só de Deus,    o corpo dou eu ao mar.»
  Tomou-o um anjo nos braços,    nam o deixou afogar,
  deu um estoiro o demonio,    acalmaram vento e mar,
  e á noite a nao Catharineta    estava em terra a virar.


_84. O Conde Ninho._

  Vai o Conde, o Conde Ninho,    seu cavalo vai banhar:
  em quanto o cavalo bebe    cantou um lindo cantar:
  «Bebe, bebe, meu cavalo,    que Deus te ha de livrar
  dos trabalhos deste mundo    e das areas do mar.»
  «Esperta, ó bela princesa,    escuta um lindo cantar:
  ou sam os anjos no ceo    ou as sereas no mar.»
  «Nam sam os anjos do ceo    nem as sereas do mar,
  é o Conde, o Conde Ninho,    que comigo quer casar.»
  «Se ele quer casar contigo    eu o mandarei matar.»
  «Quando lhe deres a morte    manda-me a mim degolar:
  que a mim me enterrem á porta,    a ele ao pe do altar.»
  Morreu um e morreu outro,    ja lá vam a enterrar:
  d’ um nacera um pinheirinho,    do outro um lindo pinheiral.
  Creceu um e creceu outro,    as pontas foram juntar,
  que quando el rei ia á missa    nam o deixavam passar;
  pelo que el rei maldito    logo os mandava cortar.
  D’ um correra leite puro    e do outro sangue real,
  fugira d’ um uma pomba    e do outro um pombo trocal:
  sentava-se el rei á mesa,    no hombro lhe iam pousar.
  Mal haja tanto querer,    mal haja tanto amar:
  nem na vida nem na morte    nunca os pude separar!


_85. Santa Iria_

  Estando eu á janela, com a minha almofada,
  minha agulha de ouro, meu dedal de prata,
  passa um cavaleiro, pedia pousada.
  Meu pai lh’ a negou: quanto me custava!
  Ja vem vindo a noite, é tam só a estrada:
  Senhor pai, nam digam tal da nossa casa,
  que a um cavaleiro que pede pousada
  se fecha esta porta á noite cerrada.
  Roguei e pedi, muito lhe pesava,
  mas eu tanto fiz que por fim deixava.
  Fui-lhe abrir a porta, mui contente entrava;
  ao lar o levei, logo se assentava.
  Ás mãos lhe dei agua, ele se lavava;
  pos-lhe uma toalha, nela se limpava;
  poucas as palavras, que mal me falava,
  mas eu bem senti que ele me mirava.
  Fui erguir os olhos, mal os levantava,
  os seus olhos lindos na terra os pregava.
  Fui-lhe pôr a cea, muito bem ceava;
  a cama lhe fiz, nela se deitava;
  dei-lhe as boas noites, nam me replicava:
  tam má cortesia nunca a vi usada!
  Lá por mea noite, que eu me sufocava,
  sinto que me levam com a boca tapada,
  levam me a cavalo, levam me abraçada,
  correndo, correndo sempre á desfilada.
  Sem abrir os olhos vi quem me roubava;
  calei-me e chorei, ele nam falava.
  D’ alí muito longe que me preguntava:
  eu na minha terra como me chamava?
  Chamava-me Iria, Iria a fidalga,
  por aqui agora Iria a cansada.
  Andando, andando, toda a noite andava,
  lá por madrugada que me atentava,
  horas esquecidas que por mim lutava:
  nem força nem rogos, tudo lhe mancava.
  Tirou do alfange, alí me matava,
  abriu uma cova onde me enterrava.
  No fim de sete anos passa o cavaleiro,
  uma linda ermida viu naquele outeiro.
  «Minha Santa Iria, meu amor primeiro,
  se me perdoares serei teu romeiro.»
  «Perdoar nam te hei de, ladrão carniceiro,
  que me degolaste que nem um carneiro.»


_86. Branca Flor e Flores_

  Á guerra, á guerra, moirinhos,    quero uma cristam cativa!
  Uns vam pelo mar abaixo,    outros pela terra acima,
  tragam-me uma cristam cativa    que é para a nossa rainha.
  Uns vam pelo mar abaixo,    outros pela terra acima;
  os que foram mar abaixo    nam encontraram cativa,
  os que foram terra acima    tiveram milhor atina:
  deram com o Conde Flores    que vinha de romaria,
  vinha lá de Santiago,    Santiago de Galiza;
  mataram o Conde Flores,    a condessa vai cativa;
  mal que o soube a rainha    ao caminho lhe saia.
  «Venha embora, a minha escrava,    boa seja a sua vinda!
  Aqui lhe entrego estas chaves    da dispensa e da cosinha,
  que me nam fio de moiras    que me nam deem bruxaria.»
  «Aceito as chaves, senhora,    por grande desdita minha,
  hontem condessa jurada,    hoje moça da cosinha.»
  A rainha está pejada,    a escrava tambem o vinha:
  quis a boa ou má fortuna    que ambas parissem num dia.
  Filho varão teve a escrava    e uma filha a rainha;
  mas as perras das comadres,    para ganharem alviçaras,
  deram á rainha o filho    e á escrava deram a filha.
  «Filha minha da minha alma,    com que te baptisaría?
  As lagrimas dos meus olhos    te sirvam de agua bendita.
  Chamar-te-ei Branca Rosa,    Branca Flor de Alexandria,
  que assim se chamava d’antes    uma irman que eu tinha.
  Cativaram-na os moiros    dia de Pascoa Florida,
  quando andava a apanhar rosas    num rosal que meu pai tinha.»
  Estas lastimas choradas    veis la rainha que ouvia,
  e co’ as lagrimas nos olhos    muito depressa acudía:
  «Criadas, minhas criadas,    regalem-me esta cativa,
  que se nam fora de cama    eu é que a regalaria.»
  Mal se alevanta a rainha    vai-se ter com a cativa:
  «Como estás, ó minha escrava,    como está a tua filha?»
  «A filha boa, senhora;    eu como molher parida.»
  «Se estiveras em tua terra    que nome lhe chamarias?»
  «Chamava-lhe Branca Rosa,    Branca Flor de Alexandria,
  que assim se chamava d’antes    uma irman que eu tinha:
  cativaram-na os moiros    dia de Pascoa Florida
  quando andava a apanhar rosas    num rosal que meu pai tinha.»
  «Se visses a tua irman    tu nam a conhecerias?»
  «Assim eu a vira nua    da cintura para acima,
  debaixo do peito esquerdo    um lunar preto ela tinha.»
  «Ai triste de mim, coitada!    ai triste de mim mofina!
  mandei buscar uma escrava,    trazem-me uma irman minha!»
  Nam sam passados tres dias    morre a filha da rainha,
  chorava a Condessa Flores    como quem por sua a tinha,
  porem mais chorava a mãi,    que o coração lh’ o dizia.
  Deram á lingua as criadas,    soube-se o que sucedia,
  a mãi com o filho nos braços    cuidou morrer de alegria.
  Nam sam passadas tres horas    uma á outra dizia:
  «Quem se vira em Portugal,    terra que Deus bendizia!»
  Juntaram muita riqueza    de ouro e de pedraria,
  uma noite abençoada    fugiram da moiraria.
  Foram ter á sua terra,    terra de Santa Maria,
  meteram-se num mosteiro,    ambas professam num dia.


_87. Manhaninha de S. João_

  Manhaninha de S. João,    pela manhan de alvorada,
  Jesus Christo se passea    ao redor da fonte clara;
  por sua boca dizia,    por sua boca falava:
  «Esta agua fica benta    e a fonte fica sagrada.»
  Ouviu a filha de el rei    d’ altas torres donde estava,
  vestiu suas meias de seda,    calçou sapatos de prata,
  pegou em cantaro de ouro,    á fonte foi buscar agua.
  Lá no meo do caminho    com a Virgem se encontrava,
  atreveu-se e perguntou-lhe    se havia de ser casada.
  «Casadinha haveis de ser,    muito bem afortunada;
  tres filhos haveis de ter,    todos de capa e espada;
  um será bispo em Roma,    outro cardeal em Braga,
  o mais novo deles todos    servo da Virgem sagrada.»
  Ditosa da donzelinha    que á fonte foi buscar agua!




D. PHILIPA DE LENCASTRE

[Sidenote: 1437-1497]


_88. Ao Bom Jesus_

  Nam vos sirvo nem vos amo
  mas desejo vos amar,
  de sempre vossa me chamo
  sem quem nam é repousar.

  Ó vida e lume e luz,
  infindo bem e inteiro,
  meu Jesus, Deus verdadeiro,
  por mim morto em a cruz.

  Se mim mesma nam desamo
  nam vos posso bem amar:
  a me ajudar vos chamo
  para saber repousar!




FRANCISCO DE SOUSA

[Sidenote: 15th c.]


_89. Vilancete_

  Abaix’ esta serra
  verei minha terra.

  Ó montes erguidos,
  deixai-vos cair!
  deixai-vos sumir
  e ser destruidos,
  pois males sentidos
  me dam tanta guerra
  por ver minha terra.

  Ribeiras do mar
  que tendes mudanças,
  as minhas lembranças
  deixai-as passar!
  deixai-m’ as tornar
  dar novas da terra
  que dá tanta guerra.

  O sol escurece,
  a noite se vem:
  meus olhos, meu bem
  ja nam aparece;
  mais cedo anoitece
  aquem desta serra
  que na minha terra!




GARCIA DE RESENDE

[Sidenote: c. 1470-1536]


_90. Trovas á morte de D. Inés de Castro_

  Qual será o coraçam
  tam cru e sem piedade
  que lhe nam cause paixam
  uma tam fera crueldade
  e morte tam sem razam?
  Triste de mim inocente,
  que por ter muito fervente
  lealdade, fe, amor
  ao principe meu senhor,
  me mataram cruamente.

  A minha desaventura,
  nam contente d’ acabar-me,
  por me dar maior tristura
  me foi pôr em tanta altura
  para d’ alto derribar-me,
  que se me matara alguem
  antes de ter tanto bem
  em tais chamas nam ardera,
  pai, filhos nam conhecera,
  nem me chorara ninguem.

  Eu era moça menina,
  por nome dona Inés
  de Crasto, e de tal doutrina
  e vertudes que era dina
  de meu mal ser ao revés.
  Vivia sem me lembrar
  que paixam podia dar
  nem dâ-la ninguem a mim,
  foi-m’ o principe olhar
  por seu nojo e minha fim.

  Começou-m’ a desejar,
  trabalhou por me servir,
  fortuna foi ordenar
  dous corações conformar,
  a uma vontade vir.
  Conheceo-me, conheci-o,
  quis-me bem e eu a ele,
  perdeo-me, tambem perdi-o;
  nunca té morte foi frio
  o bem que triste pos nele.

  Dei-lhe minha liberdade,
  nam senti perda de fama,
  pos nele minha verdade,
  quis fazer sua vontade,
  sendo mui fremosa dama.
  Por m’ estas obras pagar
  nunca jamais quis casar,
  polo qual aconselhado
  foi el rei qu’ era forçado
  polo seu de me matar.

  Estava muito acatada,
  como princesa servida,
  em meus paços mui honrada,
  de tudo mui abastada,
  de meu senhor mui querida:
  estando mui de vagar,
  bem fora de tal cuidar,
  em Coimbra d’ assessego,
  polos campos de Mondego
  cavaleiros vi asomar.

  Como as cousas que ham de ser
  logo dam no coraçam,
  comecei entristecer
  e comigo só dizer:
  Estes ornes onde irão?
  E tanto que preguntei:
  soube logo que era el rei.
  Quando o vi tam apressado,
  meu coraçam trespassado
  foi que nunca mais falei.

  E quando vi que decia,
  saí á porta da sala,
  devinhando o que queria;
  com gram choro e cortesia
  lhe fiz uma triste fala;
  meus filhos pos derredor
  de mim com gram omildade,
  mui cortada de temor,
  lhe disse: Avei, senhor,
  desta triste piedade.

  Nam possa mais a paixam
  que o que deveis fazer,
  metei nisso bem a mão,
  que é de fraco coraçam
  sem porque matar molher;
  quanto mais a mim (que dam
  culpa nam sendo razam)
  por ser mãi dos inocentes
  qu’ ante vos estam presentes,
  os quais vossos netos sam.

  E tem tam pouca idade
  que se nam forem criados
  de mim, só com saudade
  em sua gram orfandade
  morrerão desemparados.
  Olhe bem quanta crueza
  fará nisso vossa alteza,
  e tambem, senhor, olhai,
  pois do principe sois pai,
  nam lhe deis tanta tristeza!

  Lembre-vos o grand’ amor
  que me vosso filho tem,
  e que sentirá gram dor
  morrer-lhe tal servidor
  por lhe querer grande bem;
  que s’ algum erro fizera
  fora bem que padecera
  e qu’ estes filhos ficaram
  orfãos tristes e buscaram
  quem deles paixam ouvera.

  Mas pois eu nunca errei
  e sempre mereci mais,
  deveis, poderoso rei,
  nam quebrantar vossa lei,
  que, se moiro, quebrantais.
  Usai mais de piedade
  que de rigor nem vontade;
  avei dó, senhor, de mim,
  nam me deis tam triste fim,
  pois que nunca fiz maldade!

  El rei, vendo como estava,
  ouve de mim compaixam,
  e vio o que nam oulhava,
  qu’ eu a ele nam errava
  nem fizera traiçam.
  E vendo quam de verdade
  tive amor e lealdade
  ao principe, cuja sam,
  póde mais a piedade
  que a determinaçam.

  Que se m’ ele defendera
  que seu filho nam amasse
  e lh’ eu nam obedecera,
  entam com razam podera
  dar-m’ a morte qu’ ordenasse;
  mas vendo que nenhum’ ora
  des que naci ategora
  nunca nisso me falou,
  quando se disto lembrou
  foi pola porta fora,

  com seu rosto lagrimoso,
  c’ o proposito mudado,
  muito triste, mui cuidoso,
  como rei mui piedoso,
  mui cristão e esforçado.
  Um d’ aqueles que trazia
  consigo na companhia,
  cavaleiro desalmado,
  detras dele mui irado
  estas palavras dizia:

  Senhor, vossa piedade
  é dina de reprender,
  pois que sem necessidade
  mudaram vossa vontade
  lagrimas d’ uma molher.
  E quereis qu’ abarregado,
  com filhos como casado,
  esté, senhor, vosso filho:
  de vos mais me maravilho
  que dele, qu’ é namorado.

  Se a logo nam matais
  nam sereis nunca temido
  nem farão o que mandais,
  pois tam cedo vos mudais
  do conselho qu’ era avido.
  Olhai quam justa querela
  tendes, pois por amor dela
  vosso filho quer estar
  sem casar e nos quer dar
  muita guerra com Castela.

  Com sua morte escusareis
  muitas mortes, muitos danos:
  vos, senhor, descansareis
  e a vos e a nos dareis
  paz para duzentos anos.
  O principe casará,
  filhos de bençam terá,
  será fora de pecado:
  que agora seja anojado,
  amenham lh’ esquecerá!

  E ouvindo seu dizer
  el rei ficou mui torvado
  por se em tais extremos ver
  e que avia de fazer
  ou um ou outro forçado.
  Desejava dar-me vida
  por lhe nam ter merecida
  a morte nem nenhum mal,
  sentia pena mortal
  por ter feito tal partida.

  E vendo que se lhe dava
  a ele tod’ esta culpa
  e que tanto o apertava,
  disse a aquel que bradava:
  Minha tençam me desculpa;
  se o vos quereis fazer
  fazei-o sem m’ o dizer,
  qu’ eu nisso nam mando nada
  nem vejo a essa coitada
  porque deva de morrer.

  Dous cavaleiros irosos
  que tais palavras lh’ ouviram,
  mui crús e nam piedosos,
  perversos, desamorosos,
  contra mim rijo se viram
  com as espadas na mão:
  m’ atravessam o coraçam,
  a confissam me tolheram.
  Este é o galhardam
  que meus amores me deram.




GIL VICENTE

[Sidenote: c. 1470-c. 1540.]


_91. Dom Duardos e Flerida_

  Era pelo mes de Abril,    de Maio antes um dia,
  quando lirios e rosas    mostram mais alegria,
  e a noite mais serena    que fazer no ceo podia,
  quando a formosa infanta    Flerida ja se partia;
  e na horta de seu padre    entre as arvores dizia:
  Com Deus vos ficade, flores,    que ereis minha alegria:
  vou-me a terras estrangeiras,    pois lá ventura me guia.
  E se meu pai me buscar,    pai que tanto queria,
  digam-lhe que amor me leva,    que eu por vontade nam ia;
  mas tanto teimou comigo    que me venceu co’ a porfia.
  Triste nam sei onde vou    e ninguem m’ o dizia.
  Ali fala Dom Duardos:    Nam choreis, minha alegria,
  que nos reinos de Inglaterra    mais claras aguas havia,
  e mais formosos jardins    e flores de mais valia.
  Tereis trezentas donzelas    de alta genealogia;
  de prata sam os palacios    para vossa senhoria,
  de esmeraldas e jacintos,    e ouro fino da Turquia,
  com letreiros esmaltados    que a minha vida se lia,
  contando das vivas dores    que me destes nesse dia
  quando com Primaleam    fortemente combatia:
  mataste-me vos, senhora,    que eu a ele nam temia.
  Suas lagrimas enxuga    Florida que isto ouvia.
  Ja se foram ás galeras    que Dom Duardos havia,
  cincoenta eram por conta,    todas vam em companhia.
  Ao som do doce remar    a princesa adormecia
  nos braços de Dom Duardos    que tam bem a merecia.
  Saibam quantos sam nacidas    sentença que nam varia:
  Contra a morte e contra amor    que ninguem nam tem valia.


_92. Cossante_

  Um amigo que eu havia
  mançanas d’ ouro m’ envia.
  Garrido amor!

  Um amigo que eu amava
  mançanas d’ ouro me manda.
  Garrido amor!

  Mançanas d’ ouro m’ envia:
  a milhor era partida.
  Garrido amor!

  [Mançanas d’ ouro me manda:
  a milhor era quebrada.
  Garrido amor!]


_93. Cantiga_

  Branca estais e colorada,
  Virgem sagrada!
  Em Belem, vila do amor,
  da rosa naceo a flor.
  Virgem sagrada!
  Em Belem, vila do amar,
  naceo a rosa do rosal.
  Virgem sagrada!
  Da rosa naceo a flor,
  Jesus Nosso Salvador.
  Virgem sagrada!
  Naceo a rosa do rosal,
  Deus e homem natural.
  Virgem sagrada!


_94. Cantiga de amigo_

  Donde vindes, filha,
  branca e colorida?
  De lá venho, madre,
  de ribas de um rio:
  achei meus amores
  num rosal florido.
  Florido, minha filha,
  branca e colorida.
  De lá venho, madre,
  de ribas de um alto:
  achei meus amores
  num rosal granado.
  Granado, minha filha,
  branca e colorida.


_95. Cossante_

  Canas do amor, canas,
  Canas do amor.

  Polo longo de um rio
  canaval está florido,
  Canas do amor.

  [Polo longo de um vado
  canaval está granado,
  Canas do amor.]


_96. Cantiga_

  Tirai os olhos de mim,
  minha vida e meu descanso,
  que me estais namorando.
  Os vossos olhos, senhora,
  senhora da formosura,
  por cada momento de hora
  dão mil anos de tristura,
  temo de nam ter ventura.
  Vida, nam m’ estais olhando,
  que me estais namorando.


_97. Esparsa_

  Asuidade na molher
  mata o coraçam e alma,
  porque momento nam acalma
  a tormenta que tiver.
  Que tu, se te vas de mi,
  verás outras formosuras,
  falas e ouves doçuras;
  mas eu nam vejo sem ti
  senam cousas muito escuras.


_98. Serranilha_

  A serra é alta, fria e nevosa:
  vi venir serrana gentil, graciosa.

  Vi venir serrana gentil, graciosa,
  cheguei-me a ela com gran cortesia.

  Chegui-me a ela de gran cortesia.
  Disse-lhe: Senhora, quereis companhia?

  Disse-lhe: Senhora, quereis companhia?
  Disse-me: Escudeiro, segui vossa via.


_99. Romance_

  Remando vam remadores
  barca de grande alegria,
  o patrão que a guiava
  Filho de Deus se dizia,
  anjos eram os remeiros
  que remavam a porfia;
  estandarte d’ esperança:
  ó quam bem que parecia!
  O masto de fortaleza
  como cristal reluzia;
  a vela com fe cosida
  todo o mundo esclarecia.
  A ribeira mui serena
  que nenhum vento bolia.


_100. Vilancete_

  Adorai, montanhas,
  o Deus das alturas,
  tambem as verduras;
  adorai, desertos
  e serras floridas,
  o Deus dos secretos,
  o Senhor das vidas!
  Ribeiras crecidas,
  louvai nas alturas
  Deus das criaturas!
  Louvai, arvoredos
  de fruto prezado,
  digam os penedos:
  Deus seja louvado!
  E louve meu gado
  nestas verduras
  o Deus das alturas!




BERNARDIM RIBEIRO

[Sidenote: 1482-1552]


_101. Egloga de Jano e Franco_

  Dizem que havia um pastor
  antre Tejo e Odiana
  que era perdido de amor
  por uma moça Joana:
  Joana patas guardava
  pela ribeira do Tejo;
  seu pai acerca morava
  e o pastor de Alentejo
  era e Jano se chamava.

  Quando as fomes grandes foram
  que Alentejo foi perdido,
  da aldea que chamam o Torram
  foi este pastor fugido;
  levava um pouco de gado
  que lhe ficou d’ outro muito
  que lhe morreo de cansado,
  que Alentejo era enxuto
  d’ agua e mui seco de prado.

  Toda a terra foi perdida:
  no campo do Tejo só
  achava o gado guarida;
  ver Alentejo era um dó.
  E Jano para salvar
  o gado que lhe ficou
  foi esta terra buscar,
  e se um cuidado levou
  outro foi ele lá achar.

  O dia que ali chegou
  com seu gado e com seu fato,
  com tudo se agasalhou
  em uma bicada de um mato;
  e levando-o a pacer
  o outro dia á ribeira
  Joana acertou de ir ver,
  que se andava pela ribeira
  do Tejo a flores colher.

  Vestido branco trazia,
  um pouco afrontada andava,
  formosa bem parecia
  aos olhos de quem na olhava.
  Jano em vendo-a foi pasmado,
  mas por ver que ele fazia
  escondeo-se antre um prado:
  Joana flores colhia,
  Jano colhia cuidado.

  Depois que ela teve as flores
  ja colhidas e escolhidas
  as desvariadas cores,
  com rosas entremetidas,
  fez delas uma capela
  e soltou os seus cabelos
  que eram tam longos como ela;
  e de cada um a Jano em vê-lo
  nacia uma querela.

  E em quanto isto fazia
  Joana, o seu gado andava
  por dentro da agua fria
  todo apos quem o guiava:
  um pato grande era a guia,
  e todo junto em carreira
  ora rio acima ia,
  ora na mesma maneira
  o rio abaixo decia.

  Joana como assentou
  a capela, foi com a mão
  á cabeça e atentou
  se estava em boa feição;
  nam ficando satisfeita
  do que da mão presumia,
  partio-se d’ ali direita
  para onde o rio fazia
  d’ agua uma mansa colheita.

  Chegando á beira do rio,
  as patas logo vieram
  todas uma a uma em fio,
  que toda a agua moveram;
  de quanto ela ja folgou
  com aquestes gasalhados
  tanto entonces lhe pesou,
  e com pedras e com brados
  d’ ali longe as enxotou.

  Depois que elas foram idas
  e que a agua assossegou,
  Joana, as abas erguidas,
  entrar pela agua ordenou;
  e assentando-se entam
  as çapatas descalçou
  e pondo-as sobre o cham
  por dentro da agua entrou,
  e a Jano pelo coraçam.

  Em quanto com passos quedos
  Joana pela agua ia,
  antre uns desejos e medos
  Jano onde estava ardia:
  nam sabia se falasse,
  se saisse ou estivesse,
  que o amor mandava que ousasse
  e porque a nam perdesse
  fazia que arreceasse.

  Dizem que naqueste meo
  se esteve Joana olhando,
  e descobrindo o seu seo
  olhou-se e disse, um ai dando:
  Eu guardo patas, coitada,
  nam sei onde isto ha de ir ter:
  mais era eu para guardada!
  Que concerto foi este ser,
  formosa e mal empregada!

  Em aquisto Jano ouvindo
  nam se pode em si sofrer
  que d’ antre as ervas saindo
  se nam lançasse a correr.
  Joana quando sentiu
  os estampidos de Jano
  e que se virou e o viu,
  temor do presente dano
  lhe deu pes com que fugiu.

  Mui perto estava o casal
  onde vivia o pai dela,
  que fez mais longe o mal
  que Jano tive de vê-la.
  Mas o medo que causou
  Joana partir-se assi
  tanto as mãos lhe embaraçou
  que a çapata ali
  com a pressa lhe ficou.

  Jano quando viu e olhou
  que nenhum remedio havia,
  para o lugar se tornou
  aonde ela na agua se via;
  e vendo a çapata estar
  no areal á beira d’ agua,
  foi correndo a abraçar.
  Tomando-a creceu-lhe a magua
  e começou de chorar;

  toda a çapata e os peitos
  em lagrimas se banharam,
  muitos foram os respeitos
  que tanto choro causaram.
  Encostado ao seu cajado,
  a çapata na outra mão,
  depois de um longo cuidado
  de dentro do coraçam
  começou falar cansado:

  JANO

  Despojo da mais formosa
  cousa que viram meus olhos,
  para eles sois uma rosa
  e para o coraçam abrolhos:
  çapata deixada aqui
  para mal de outro mor mal,
  quem te leixou leva a mi;
  que troca tam desigual!
  Mas pois assi é, seja assi.

  Agora ei vinte e um anos
  e nunca inda té agora
  me acorda de sentir danos,
  os deste meu gado em fora;
  e hoje por caso estranho
  nam sei em que hora aqui vim:
  cobrei cuidado tamanho
  que aos outros todos pos fim,
  eu mesmo a mi mesmo estranho.

  Antes que este mal viesse
  que me tantos vai mostrando,
  que alguns cuidados tivesse
  nam me matavam cuidando;
  agora por meus pecados
  e segundo em mi vou vendo,
  nam podem ser outros fados:
  meus cuidados nam entendo
  e moiro-me assi de cuidados.

  Dentro de meu pensamento
  ha tanta contrariedade
  que sento contra o que sento
  vontade e contra-vontade;
  estou em tanto desvairo
  que nam me entendo comigo
  donde esperarei repairo,
  que vejo grande o perigo
  e muito mor o contrairo!

  Quem me trouxe a esta terra
  alhea, onde guardada
  me estava tamanha guerra
  e a esperança levada!
  Comigo me estou espantando
  como em tam pouco mudei,
  mas cuidando nisto estando
  os olhos com que outrem olhei
  de mi se estavam vingando.

  E por meu mal ser mor inda
  de mi tenho o agravo mor
  que da minha magua infinda
  en fui parte e causador,
  que se me nam levantara
  d’ antre as ervas onde estava,
  mais dos meus olhos gozara
  e ja que assi se ordenava
  isto ao menos me ficara.

  Desastres, cuidava eu ja
  quando eu ontem aqui cheguei,
  que a vos e a ventura má
  ambos acabava, e errei!
  Triste, que me parecia
  que, o meu gado remediado,
  comigo bem me haveria;
  e estava-me ordenado
  est’ outro mal que ainda havia.

  Ó mal, nam vos sabe a vos
  quem me vos a mi causou!
  Tristes dos meus olhos sós
  que trouxeram aonde estou
  olhos a certo lugar!
  Ribeira mor das ribeiras
  que levam as aguas ao mar,
  vos me sereis verdadeiras
  testemunhas do pesar!

  AUTOR

  E em dizendo isto, parece,
  transportou-se no seu mal
  e como a quem o ar falece
  caio naquele areal.
  Grande espaço se passou
  que esteve ali sem sentido
  e neste meo chegou
  um pastor seu conhecido
  e que dormia cuidou.

  Franco de Sandovir era
  o seu nome e buscava
  uma frauta que perdera,
  que ele mais que a si amava.
  Este era aquel pastor
  a quem Celia muito amou,
  ninfa do maior primor
  que em Mondego se banhou
  e que cantava milhor.

  E a frauta sua era aquela
  que lhe Celia dera quando
  o desterraram por ela,
  chorando ele, ela chorando.
  Viera ele ali morar
  porque achou aquelas terras
  mais conformes ao cuidar:
  d’ ambas partes cercam serras,
  no meo campos para olhar.

  D’ outro tempo conhecidos
  estes dous pastores eram,
  d’ estranhas terras nacidos,
  nam no bem que se quiseram;
  e por aquesta razam
  tornou Franco a lhe notar
  como jazia no cham
  e deu-lhe que sospeitar
  o lugar e a feiçam.

  Muito esteve duvidando
  Franco o que aqui faria:
  indo-se e Jano deixando,
  o coraçam lhe doia;
  tambem para o acordar
  nam sabia se acertava,
  que Jano era no lugar
  novo e arreceava
  em cabo de o anojar.

  Naquesta duvida estando,
  Jano, que estava emborcado,
  disse, um sospiro dando:
  Ai cuidado e mais cuidado!
  Ouvindo-lhe isto dizer,
  Franco ficou espantado,
  e tornando-o milhor ver
  de sob seu esquerdo lado
  viu-lhe a çapata ter.

  Sospeitou logo o que era,
  que era tambem namorado,
  e no que Jano dissera
  se ouve por certificado.
  Naquisto Jano acordou:
  quando viu Franco estar,
  sem fala um pouco ficou.
  Franco, apos o saudar,
  falar-lhe assi começou:

  FRANCO

  Cuidava eu agora, Jano,
  que estavas em outra parte
  e polo teu aqueste ano
  me pesava ir por esta arte.
  Desejava ver-te aqui
  quando me contava alguem
  a seca grande que ha aí
  em Alentejo, e porem
  nam quisera ver-te assi.

  Conta-me, que mal foi este,
  que tam demudado estás?
  O que houveste ou perdeste?
  Se ha remedio havê-lo has.
  Faz Jano entam por se erguer,
  nam podendo de cansado,
  foi-lhe a mão Franco estender,
  e a um freixo encostado
  lhe começou responder:

  JANO

  Vim a estes campos que vejo
  por dar vida a este meu gado;
  vi acabado um desejo,
  outro maior começado:
  ás minhas vacas dei vida
  e a mim a fui tirar,
  a profecia comprida
  que me Pierio foi dar,
  vendo-me a barba pungida.

  De Pierio vai gram fama,
  disse Franco, antre os pastores,
  todos por amigos chama
  e dizem que é dado a amores.
  Rogo-te, Jano, me digas,
  pois te ele avisou primeiro,
  como cobraste fatigas?
  Que ouço que é mui verdadeiro
  para amigos e amigas.

  JANO

  Tam cansado, respondeo,
  d’ um cuidado, Franco, me acho,
  que m’ agora aqui naceo
  que até na voz tenho empacho.
  Ao que ham de acaecer
  nam pode homem resistir,
  que o que ha de ser ha de ser,
  nam se lhe pode fugir,
  defender nem esconder.

  Mas porque, Franco, contigo
  desabafo em falar,
  porque sei que es meu amigo,
  tudo te quero contar;
  nem remedio nem conforto
  nam te hei, Franco, de pedir,
  que do mal em que estou posto
  nam me espero de remir
  senam depois que for morto.

  Dia era de um gram vodo
  que a um santo se fazia,
  onde ia o povo todo
  por ver e por romaria;
  lembra-me que andava entam
  vestido todo de novo,
  ao hombro um chapeiram
  que pasmava todo o povo,
  com um cajado na mão.

  Tomando-me pelo braço,
  Pierio entam me levou
  d’ ali um grande espaço
  onde milhor sombra achou.
  E mandando-me assentar
  ele tambem se assentou,
  e antes de começar
  para mi um pouco olhou,
  e a voltas de chorar:

  PIERIO

  Vejo-te, disse ele, Jano,
  dos bens do mundo abastado,
  mas contando ano e ano
  fico de todo cortado.
  Vejo-te lá pela idade
  de uma nuve negra cercado,
  vejo-te sem liberdade,
  de tua terra desterrado,
  e mais de tua vontade.

  Em terra que inda nam viste
  pelo que nela has de ver
  vejo-te o coraçam triste
  Para em dias que viver.
  Has de morrer de uma dor
  de que agora andas bem fora:
  por isso vive em temor,
  que nam sabe homem aquela hora
  em que lhe ha de vir o amor.

  Nam pode ja longe vir,
  Jano, aquisto que te digo;
  vejo-te a barba pungir:
  olha como andas contigo!
  A terra estranha irás
  por teu gado nam perderes,
  longos males passarás
  por uns mui breves prazeres
  que verás ou nam verás.

  E dando um pouco á cabeça
  a maneira d’anojado:
  por teu bem porem te creça
  a barba, disse, de honrado!
  Treslada-o no coraçam
  isto que te aqui direi,
  que ainda alguns tempos virão
  Jano, que te alembrarei:
  mande Deus que seja em vão!

  Por cobrares a fazenda
  a ti mesmo perderás,
  perda que nam tem emenda
  depois, quando o saberás.
  Nos campos de uma ribeira
  onde vales ha e lugares
  te está guardada a primeira
  causa destes teus pesares,
  noutra parte a derradeira.

  Geitos em cousas pequenas,
  louros cabelos ondados
  porão para sempre em penas
  a ti e teus cuidados.
  Falas cheas de desdem,
  de presunçam cheas elas,
  cousas que outras cousas tem
  te causarão as querelas
  de que morrer te convem.

  JANO

  De todo o que te ei contado
  todo casi aconteceo,
  que o que ainda nam é passado
  polo passado se creo.
  Agora d’ antes pouco ha
  viram meus olhos que foram
  quem m’ os levou apos si lá:
  a alma a vida se me foram,
  desprezaram-se de mi ja.

  AUTOR

  Um gram cão que Franco trazia,
  de grande faro, entramentes
  deu com a frauta onde jazia
  e trouxe-a entam entre as dentes.
  Vendo-a Franco alvoroçou-se
  e foi correndo ao cão
  que nos pes alevantou-se
  e deo-lhe a frauta na mão
  e apos aquilo espojou-se.

  Escontra Jano tornou
  entam Franco, assi dizendo:
  quem ve o que desejou
  nam se lembra d’ al em o vendo:
  fui-te a palavra cortar,
  mas d’ aquisto dá tu a culpa
  a quem a eu nam posso dar;
  ou, Jano, por ti me desculpa,
  pois sabes o que é desejar.

  De cousa que muito queiras
  deve essa frauta de ser,
  disse Jano. Sam primeiras,
  lhe tornou Franco a dizer.
  Quem te tal dono outorgou,
  disse-lhe Jano apos isto,
  a muito a ti te obrigou.
  A la fe gram mestre nisto
  deves ser se o cão nam errou.

  Canta, Franco, alguma cousa,
  ama a musica a tristeza:
  veremos se me repousa
  onda a magua tem firmeza.
  Disse Franco: certamente
  cantarei pola vontade
  te fazer como a doente,
  inda, Jano, que á verdade
  a minha é chorar sómente.

  Quero-te cantar aquela
  que ontem depois que perdi
  a frauta cantei sem ela.
  Á noite quando me vi
  cansado de nam na achar
  mais muito que de buscâ-la,
  me fui eu ontem lançar;
  mas, Jano, faço-te fala
  que nam pude olho cerrar.

  Lá depois de noite mea,
  quando tudo se calava,
  comecei em fala chea;
  um mocho me acompanhava:
  de longe me parecia
  (nam sei se me enganava eu)
  que ele a mi me respondia
  com um ai grande como o meu;
  mas o canto assi dizia:

  CANTIGA

  Perdido e desterrado,
  que farei? onde me irei?
  depois de desesperado
  outra mor magua achei.

  Desconsolado de mi,
  em terra alhea alongado,
  onde por remedio vim
  e reparo do meu gado.
  Mas ó malaventurado
  de mi sem consolaçam!
  temo que ha de ser forçado,
  pois que fui tam mal fadado,
  matar-me com minha mão.

  Que conta darei eu agora
  a quem nam m’ a ha de pedir?
  que desculpa porei ora
  a quem nam me ha de ouvir?
  Frauta, dom da mais querida
  que cobre esta noite escura,
  frauta minha, sois perdida!
  Façam-me uma sepultura,
  que muito ha que estou sem vida.

  E ponham na sepultura
  letras que digam desta arte:
  A da alma está em outra parte.

  Se aprouver aos longos anos
  e aos empos que ham de vir
  que destes graves meus danos
  venha Celia parte ouvir,
  lá onde triste estiver
  se ela consigo apartada
  lagrimas ter nam poder,
  será minha alma pagada,
  ou o que entam de mi ouver.

  Inda que nam queira nada,
  tudo é menos de passar
  que lá os olhos soem levar.

  Fugiram contando os dias,
  fizeram-se as noites sós,
  para os tristes como nos.

  Jano, esta é a cantiga,
  cá a derradeira cri que era,
  e por sair de fadiga
  confesso-te que o quisera.
  Mas se a alma e entendimento
  nam morrem com o corpo, a magua
  me ficará! Vamonos, que sento
  que é tempo do gado ir a agua:
  tambem tem tempo o tormento.


_102. Romance de Avalor_

  Pela ribeira de um rio
  que leva as aguas ao mar
  vai o triste de Avalor,
  nam sabe se ha de tornar.
  As aguas levam seu bem,
  ele leva seu pesar.
  Só vai e sem companhia,
  que os seus fora ele deixar,
  que quem nam leva descanso
  descansa em só caminhar.
  Descontra onde ia a barca
  se ia o sol abaixar;
  indo-se abaixando o sol
  escurecia-se o ar;
  tudo se fazia mais triste
  quanto havia de ficar.
  Da barca levantam remos,
  a ao som do remar
  começaram os remeiros
  dos bancos este cantar:
  Que frias eram as aguas!
  Quem as haverá de passar?
  Dos outros bancos respondem:
  Quem as haverá de passar
  senam quem a vontade pos
  onde a nam pode tirar!
  Tras a barca lhe vam os olhos
  quanto o dia dá lugar:
  nam durou muito, que o bem
  nam pode muito durar.
  Vendo o sol posto contra ele
  soltou os olhos ao chorar,
  soltou redeas ao cavalo
  da beira do rio andar.
  A noite era calada
  para mais o maguar,
  que ao compasso dos remos
  era o seu sospirar.
  Querer contar suas maguas
  sería areas contar.
  Quanto mais se ia alongando,
  se ia alongando o soar:
  dos seus ouvidos aos olhos
  a tristeza foi igualar.
  Assi como ia o cavalo
  foi pela agua dentro entrar,
  e dando um longo sospiro
  ouvira longe falar:
  Onde maguas levam alma
  vam tambem corpo levar.
  Mas indo assi por acerto
  foi com um barco na agua dar,
  que estava amarrado á terra
  e seu dono era a folgar.
  Saltou assi como ia dentro
  e foi a amarra cortar:
  a corrente e a maré
  acertaram-no a ajudar.
  Nam sabem mais que foi dele
  nem novas se podem achar,
  sospeita-se que era morto
  mas nam é para afirmar.
  Mais sam as maguas de amor
  do que se podem cuidar.


_103. Romance_

  Pensando-vos estou, filha,
  vossa mãi me está lembrando
  enchem-se-me os olhos de agua,
  nela vos estou lavando.
  Nacestes, filha, entre magua,
  para bem inda vos seja,
  pois em vosso nacimento
  fortuna vos houve enveja.
  Morto era o contentamento,
  nenhuma alegria ouvistes,
  vossa mãi era finada,
  nos outros eramos tristes.
  Nada em dor, em dor criada,
  nam sei onde isto ha de ir ter:
  vejo-vos, filha, formosa,
  com olhos verdes crecer.
  Nam era esta graça vossa
  para nacer em desterro:
  mal haja a desventura
  que pos mais nisto que o erro.
  Tinha aqui sua sepultura
  vossa mãi e magua a nos;
  nam ereis, vos, filha, nam,
  para morrerem por vos.
  Nam houve em fados razam
  nem se consentem rogar:
  de vosso pai hei mor dor
  que de si se ha de queixar.
  Eu vos ouvi a vos só
  primeiro que outrem ninguem:
  nam foreis vos se eu nam fora,
  nam sei se fiz mal ou bem.
  Mas nam pode ser, senhora,
  para mal nenhum nacerdes
  com esse riso gracioso
  que tendes sob olhos verdes.
  Conforto mais duvidoso
  me é este que tomo assi:
  Deus vos dé milhor ventura
  do que tivestes té aqui!
  A dita e a formosura
  dizem patranhas antigas
  que pelejaram um dia,
  sendo d’ antes muito amigas.
  Muitos ham que é fantasia,
  eu que vi tempos e anos
  nenhuma cousa duvido
  como ela é azo de danos.
  Nem nenhum mal nam é crido,
  o bem só é esperado,
  e na crença e na esperança
  em ambas ha hi cuidado,
  em ambas ha hi mudança.




CRISTOVAM FALCAM

[Sidenote: c. 1510-1553?]


_104. Cantiga_

  Como dormirão meus olhos,
  nam sei como dormirão,
  pois que vela o coraçam!

  Toda esta noite passada
  que eu passei em sentir
  nunca a pude dormir
  de ser muito acordada;
  dos meus olhos foi velada,
  mas como nam velarão,
  pois que vela o coraçam?

  As horas dela cuidei
  dormi-las: foram veladas;
  pois tam bem as empreguei,
  dou-as por bem empregadas:
  todas as noites passadas
  neste pensamento vão,
  pois que vela o coraçam.

  Passaros que namorados
  pareceis no que cantais,
  nam ameis, que se amais
  de vos sereis desamados:
  em meus olhos agravados
  vereis se tenho razam,
  pois que vela o coraçam.


_105. Carta de Crisfal preso_

  Os presos contam os dias,
  mil anos por cada dia;
  mas os meus sem alegria
  como os contarei eu,
  verdadeiro amor meu,
  a quem por meu bem conheço?
  Pois como preso padeço,
  e como a quem vos nam ve,
  mal, cuja dor se nam crê,
  de prisam e de ausencia,
  pois sem pecar penitencia
  faço detras de uma grade.
  Meus olhos de escuridade
  ja nam vem, estam mortais;
  mas para que era ver mais
  des que vos eles nam viram,
  des que de vos se espediram?
  Bem se enxerga nos danos
  que estou preso ha cinco anos,
  afora os que hei de estar
  passando em desejar
  o tempo que vos nam vejo.
  Vede que fe de desejo
  em que lugar me acompanha:
  nunca se viu fe tamanha,
  nem tam mal agradecida!
  Nam quis Deus que a minha vida
  fosse para mais que isto,
  ainda que em vos ter visto
  nam naci em vão, senhora,
  que a vida é de uma hora,
  este bem será eterno;
  que, quer esté no inferno,
  quer esté no paraiso,
  nunca me verão diviso
  d’ aqueste tamanho bem.
  E nam vos diga ninguem
  que o mal que me tendes feito
  me faz ter outro respeito,
  inda que fora razam;
  mas nam quer o coraçam
  pelo muito que vos quer:
  e sempre isto ha de ser
  em quanto eu vivo for.
  Que verdade e que amor
  para se nam ter em muito!
  E quam pouco é o fruto
  que dele tenho tirado!
  Quem lançasse o meu cuidado
  onde o nam visse mais,
  pois lembranças tam mortais
  traz a minha fantasia
  que basta uma de um dia
  para me os meus tirar!
  Nele vos vi eu chorar,
  e nele chorei tambem,
  derradeiro do meu bem
  e primeiro do meu mal.
  Nada, senhora, me val,
  nam sei em que me sostenho:
  pois que vos escrito tenho,
  porque nam vejo resposta?
  Quem vos pos no que estais posta?
  Que palavras vos disseram
  que mais que a razam poderam
  que ja entre nos posemos?
  Cuidai quanto nos quisemos,
  e nam vos possa mudar
  dizer que vos podem dar
  outrem que tem mais que eu.
  Pode ser, nam nego eu;
  mas bem vos posso afirmar
  que nam podereis achar
  outrem que vos tanto queira.
  Olhai que á derradeira
  riqueza nam tira dor;
  pois antre ela e o amor
  qual é mais para estimar
  deve ser bem de julgar.
  Mas conquanto isto digo
  mal acabarei comigo,
  senhora, que possa ser
  mudar-se vosso querer
  por nenhuns outros quereres,
  esquecendo os prazeres
  do nosso tempo passado
  que me faz tam esforçado
  que em quanto a meu cuidar
  a terra me nam gosar,
  ninguem gosará de vos
  senam meus cuidados sós,
  que em vossa contemplaçam
  os tempos gastando vam
  como se fosseis presente,
  como no tempo milhor.
  E se isto ante vos for
  que me pos a escrever,
  querei, senhora, entender
  que tinha que dizer mais;
  mas lembraram-me os sinais
  vossos e olhos formosos,
  e os meus de saudosos
  lembrando-se que vos viram
  com lagrimas me impediram
  poder pôr mais por escrito.
  Baste o que tenho dito
  para haver por galardam
  tres regras de vossa mão;
  para resposta das quais,
  senhora, fique o mais
  que aqui escrever devera
  se o escrever podera.




FRANCISCO DE SÁ DE MIRANDA

[Sidenote: c. 1490-1558]


_106. Carta a el Rei Nosso Senhor_

  Rei de muitos reis,
  se uma hora me atrevo
  ocupar-vos, mal faria
  e ao bem comum nam teria
  os respeitos que ter devo.

  Que em outras partes da esfera,
  em outros ceos diferentes
  que Deus té gora escondera,
  tanta multidão de gentes
  vosso mandado espera.

  Que sois vos tal que a eles sós,
  justo e poderoso rei,
  ou lhe desdais os seus nós
  ou cortais, porque entre nos
  vos sois nossa viva lei.

  Onde ha homens ha cobiça:
  cá e lá tudo ela enpeça,
  se a santa, se a igual justiça
  nam corta ou nam desenpeça
  o que a má malicia enliça.

  Senhor, que é muito atrevida,
  e onde ela nós cegos deu
  cortar é cousa devida:
  exemplo o jugo de Mida,
  que el rei vosso avó fez seu.

  Ora eu, respeito havendo
  ao tempo mais que ao estilo,
  irei fugindo ao que entendo:
  farei como os cães do Nilo
  que correm e vam bebendo.

  A dignidade real
  que o mundo a direito tem
  (sem ela ter-se-ia mal)
  é sagrada, e nam leal
  quem limpo ante ela nam vem.

  Nam falemos nos tiranos,
  falemos nos reis ungidos:
  remedeiam nossos danos,
  socorrem os afligidos,
  cortam polos maos enganos.

  As vossas velas que vam
  dando quasi ao mundo volta
  raramente encontrarão
  gente de outro algum rei solta:
  sem cabeça o corpo é vão.

  Dignidade alta e suprema,
  quem ha que a nam reconheça?
  Viu-se em Marco Antonio tema
  de pôr real diadema
  a Cesar sobre a cabeça.

  Que o nome de emperador
  a qualquer seu capitam
  que tenha em armas louvor
  dava Roma, e era entam
  mais consul, mais ditador.

  Um rei ao reino convem:
  vemos que alumia o mundo
  um sol; um Deus o sostem;
  certa a queda e o fim tem
  o rei onde ha rei segundo.

  Nam ao sabor das orelhas,
  arenga estudada e branda,
  abastam as razões velhas:
  a cabeça os membros manda,
  seu rei seguem as abelhas.

  A tempo o bom rei perdoa,
  a tempo ferro é mezinha:
  forças e condição boa
  deram ao lião coroa
  da sua grei montesinha.

  As aves, tamanho bando,
  de outra liga e de outra lei,
  por vencer todas voando
  tomaram a aguia por rei,
  que o sol claro atura olhando.

  Quanto que sempre guardou
  David lealdade e fe
  a Saul! quanto o chorou!
  Quanta maldição lançou
  ás montes de Gilboe!

  Onde caira o escudo
  do seu rei, inda que imigo,
  inda que ja mal sesudo,
  saindo de tal perigo
  e subindo a mandar tudo.

  O Senhor da natureza,
  de quem ceo e terra é chea,
  vindo a esta nossa baixeza,
  do real sangue se preza,
  por Rei na cruz se nomea.

  Sobre obrigações tamanhas
  valem-se contudo os reis
  dos rostos falsos, das manhas
  com que lhes querem das leis
  fazer teas de aranhas.

  Que se nam podem fazer
  por arte, por força ou graça
  salvo o que a justiça quer,
  senhor, nam chamam poder
  salvo o que lhes val na praça.

  E por muito que os reis olhem
  vam por fora mil inchaços
  que ante vos, senhor, se encolhem,
  d’ uns gigantes de cem braços
  com que dão e com que tolhem.

  Quem graça ante el rei alcança
  e hi fala o que nam deve,
  mal grande da má privança,
  peçonha na fonte lança
  de que toda a terra beve.

  Quem joga onde engano vai
  em vão corre e torna atras,
  em vão sobre a face cai:
  mal hajam as manhas más
  donde tanto engano sai!

  Homem de um só parecer,
  de um só rosto, uma só fe,
  d’ antes quebrar que torcer,
  ele tudo pode ser
  mas de corte homem nam é.

  Gracejar ouço de cá
  de quem vai inteiro e são,
  nem se contrafaz mais lá:
  como esse vem aldeão!
  que cortesão tornará!

  As santidades da praça,
  aqueles rostos tristonhos
  com os quais este e aquele caça,
  para Deus, senhor, são graça,
  para vos tudo são sonhos.

  E os discursos que fazemos:
  pode ser! pode nam ser!
  mais adiante o entenderemos:
  agora mortos por ver,
  entam todos nos veremos.

  Por minas trazem suas azes,
  os rostos de tintoreiros;
  falsas guerras, falsas pazes:
  de fora mansos cordeiros,
  de dentro lobos roazes.

  Tudo seu remedio tem,
  e que é assi bem o sabeis
  e o remedio tembem:
  querei-los conhecer bem?
  No fruto os conhereceis.

  Obras, que palavras nam!
  Porem, senhor, somos muitos,
  e entre tanta multidão
  tresmalham-se-vos os frutos,
  que nam sabeis cujas são.

  Um que por outro se vende
  lança a pedra e a mão esconde,
  o dano longe se estende:
  aquele a quem doi o entende,
  com só sospiros responde.

  A vida desaparece,
  e entretanto geme e jaz
  o que caiu; e acontece
  que d’ um mal que se lhe faz
  outro mor se lhe recrece.

  Pena e galardam igual
  o mundo a direito tem:
  ha uma regra geral
  que a pena se deve ao mal
  e o galardam ao bem.

  Se alguma hora aconteceu
  na paz, muito mais na guerra,
  que a balança mais pendeu
  faz-se engano ás leis da terra,
  nunca se faz ás do ceo.

  Entre os Lombardos havia
  lei escrita e lei usada,
  como se sabe hoje em dia,
  que onde a prova falecia
  que o provasse a espada.

  Ali no campo, ás singelas;
  enfim morrer ou vencer,
  fosse qual quisesse d’ elas:
  nam era milhor morrer
  a ferro que de cautelas?

  Ao nosso alto e excelente
  Dom Dinis, rei tam louvado,
  tam justo, a Deus tam temente,
  falsa e maliciosamente
  foi grande aleive assacado.

  Ele posto em tal perigo,
  reis que fez e desfez,
  contra o malicioso imigo
  foi-lhe forçoso esta vez
  chamar-se a esta lei que digo;

  ás vilas e ás cidades,
  a quem cumpria de acudir
  polas suas lealdades:
  tanto são más as verdades
  ás vezes de descobrir.

  Neste tempo quem mal cai
  mal jaz. E dizem que á luz
  com o tempo a verdade sai;
  entretanto põem na cruz
  o justo; o ladrão se vai.

  Da mesma casa real
  em verdade um grande ifante,
  tratado ás escuras mal,
  bradava por campo igual
  e imigos claros diante;

  enfim, vendo a industria e arte
  quanto que podem, chamou
  um leal conde de parte:
  só com ele se apartou,
  foi viver a milhor parte,

  onde tudo é certo e claro,
  onde são sempre umas leis.
  Principe no mundo raro!
  Sobre tanto desemparo
  foram tres seus filhos reis.

  Ó senhor, quantos suores
  passa o corpo e a alma em vão
  em poder d’ envolvedores!
  enfim batalhas que são
  salvo desafios mores?

  Com a mão sobre um ouvido
  ouvia Alexandre as partes,
  como quem tinha entendido
  por fazer certo o fingido
  quantas que se buscam de artes.

  Guardava ele o outro inteiro
  á parte inda nam ouvida;
  nam vai nada em ser primeiro:
  quem muito sabe duvida,
  só Deus é o verdadeiro.

  A tudo dão novas cores
  com que enleam os sentidos;
  Ah maos, ah enliçadores,
  ante os reis, vossos senhores,
  andais com rostos fingidos.

  Contais, gabais, estendeis
  serviços e lealdades:
  olhai que nam nos daneis!
  Falai em tudo verdades
  a quem em tudo as deveis.

  Senhor, nosso padre Adam
  pecou, chamou-o o juiz:
  tinha que dizer ou nam
  hi sua fraca razam,
  porem livremente diz.

  Sempre foi, sempre ha de ser
  que onde uma só parte fala
  que a outra haja de gemer:
  se um jogo a todos iguala,
  as leis que devem fazer?

  Vidas e honras guardais
  debaixo de vosso emparo,
  d’estranhos, de naturais:
  sospiram, nam podem mais,
  e ás vezes nam muito claro.

  Apos estas, senhor, arde
  a cobiça da fazenda,
  por mais que se vele e guarde:
  tem ela milhor emenda
  se nam viesse mal e tarde.

  Geralmente é presuntuosa
  Espanha e d’ isso se preza,
  gente ousada e belicosa:
  culpam-na de cobiçosa,
  tudo sabe Vossa Alteza.

  Pensamentos nunca cheos!
  Nam tem fundo aqueles sacos!
  Inda mal, porque tem meos
  para viver dos mais fracos
  e dos suores alheos.

  Que eu vejo nos povoados
  muitos dos salteadores
  com nomes e rostos de honrados
  andar quentes e forrados
  das peles dos lavradores.

  E, senhor, nam me creais
  se as nam acho mais finas
  que as de lobos cervais,
  que arminhos, que zebelinas:
  custam menos, cobrem mais.

  Ah senhor, que vos direi,
  que acuda mais vento ás velas?
  Nunca se descuide el rei,
  que inda nam é feita a lei
  ja lhe são feitas cautelas.

  Entam tristes das molheres!
  Tristes dos orfãos coitados!
  E a pobreza dos mesteres,
  que nem falar são ousados
  diante os mores poderes!

  Os quais, quem os assi quer,
  quem os negocea assi,
  que fará quando os tiver?
  Nossos houveram de ser,
  tornaram-nos para si.

  Ora ja que as conciencias
  o tempo as levou consigo,
  venhamos ás penitencias:
  senhor, se eu vira castigo
  boas são as residencias.

  Mas eu vejo ca na aldea
  nos enterros abastados
  muito padre que passea,
  enfim ventre e bolsa chea,
  absoltos de seus pecados.

  Se se hão de reconciliar
  uns com os outros tem seu trato,
  basta-lhes só acenar:
  nam no fazem tam barato
  ao tempo do confessar.

  Senhor, esta vossa vara
  em quais mãos anda, tal é:
  a boa é ave mui rara;
  sabei que esta nunca é cara,
  que seja muita a mercé.

  Livre de toda a cobiça,
  a Deus temente e a vos,
  sem respeito e sem preguiça,
  vara direita sem nós,
  se quereis que haja justiça.

  Tomai, senhor, o conselho
  do bom Gethro ao genro amigo;
  é verdade, é evangelho;
  como disse aquele velho,
  humilmente assi vos digo

  que estas leis justinianas,
  se nam ha quem as bem reja,
  fora de paixões humanas,
  são um campo de peleja
  com razões fracas e ufanas.

  Morre o nobre Conradino
  com o parceiro em tudo igual,
  cada um de tal morte indino,
  pelo pesado ou malino
  doutor que interpreta mal.

  Diz o texto: o sangue cesse
  por batalha e guerra finda;
  vem com grosa outro interesse,
  diz que ande o cutelo, ainda
  que em prisam certa o tivesse.

  Mas, senhor, milhor o temos
  sendo vos o que mandais:
  todos nos revolveremos,
  os que tanto nam podemos
  e aqueles que podem mais.

  Quem por amor se encadea
  nam é nome errado ou novo
  se por livre se nomea;
  nam tem tanto amor de povo
  rei em quanto o mar rodea.

  Aqui nam vemos soldados,
  aqui nam soa tambor:
  outros reis os seus estados
  guardam de armas rodeados,
  vos rodeado de amor.

  Achar-nos-hão as divinas
  no meo dos corações
  entalhadas vossas quinas:
  estas são as guarnições
  de vos e dos vossos dinas.

  Tem na verdade o frances
  a seu rei amor acceso,
  nam lh’ o nega o portugues;
  porem traz guarda escoces,
  que nam é de pouco peso.

  O Padre Santo assi faz,
  a quem certo se devia
  alto assossego, alta paz:
  mas tem guarda todavia
  com que vai seguro e jaz.

  Que se pode ir mais avante
  com quanto alcança o sentido
  sem ferro ou fogo que espante:
  com duas canas diante
  is amado e is temido.

  Uns sobre os outros corremos
  a morrer por vos com gosto:
  grandes testemunhas temos
  com que mãos e com que rosto
  por Deus e por vos morremos.

  Outrosi para os reveses
  (queira Deus que nam releve!)
  em vos tem os portugueses
  o bom rei dos athenieses,
  Codro, que outro algum nam teve.

  Do vosso nome um gram rei
  neste reino lusitano
  se pos esta mesma lei,
  que diz o seu pelicano:
  Pola lei e pola grei.

  Mas eu sou d’ uns guardacabras
  que se vão de ponto em ponto:
  querem só duas palavras,
  que dos gados, que das lavras,
  depois nam tem fim nem conto.

  Assi que seja aqui fim,
  tornem as praticas vivas:
  perdestes mea hora em mim
  das que chamam socessivas
  estes que sabem latim.


_107. A este cantar das moças ao adufe: Naquela serra quero ir a morar,
quem me bem quiser lá me irá buscar._

  VOLTAS

  Nestes povoados
  tudo são requestas,
  deixai-me os cuidados,
  que eu vos deixo as festas!
  D’ aquelas florestas
  verei longe o mar,
  pôr-me-hei a cuidar.

  _Responde-lhe outra companheira de outra opinião_:

  Sombras e aguas frias,
  cantar de aves, bem!
  Quando as tardes vem
  por ca bradaria!
  Ves que pressa os dias
  levam sem cansar,
  nunca ham de voltar!

  A PRIMEIRA

  Nam julgue ninguem
  nunca outrem por si:
  mais d’ um bem que vi
  a vida nam tem.
  Nam deixa este bem
  onde se ele achar
  mais que desejar.

  A OUTRA

  Deixa as vaidades,
  que da mão á boca
  o sabor se troca,
  trocam-se as vontades;
  são essas suidades
  armadas no ar,
  nam podem durar.

  A PRIMEIRA

  Naquela espessura
  me hei de ir esconder:
  venha o que vier,
  achar-me-hei segura.
  Se tal bem nam dura,
  ao seu passar
  tudo ha de acabar.


_108. Cantiga_

  Comigo me desavim
  no estremo som do perigo:
  nam posso aturar comigo,
  nam posso fugir de mim.
  Com dor da gente fugia
  antes que esta assi crecesse,
  agora ja fugiria
  de mim, se de mim pudesse.
  Que meo espero ou que fim
  do vão trabalho que sigo
  se trago a mim comigo,
  tamanho imigo de mim?


_109. Soneto_

  O sol é grande, caem com a calma as aves
  do tempo em tal sazão que soe de ser fria:
  esta agua que do alto cai acordar-me-ia
  do sono nam, mas de cuidados graves.
  Ó cousas todas vãs, todas mudáveis!
  Qual é o coraçam que em vos confia?
  Passando um dia vai, passa outro dia,
  incertos todos mais que ao vento as naves!
  Eu vi ja por aqui sombras e flores,
  vi aguas e vi fontes, vi verdura,
  as aves vi cantar todas d’ amores.
  Mudo e seco é ja tudo e de mistura;
  tambem fazendo-me eu fui de outras cores;
  e tudo o mais renova, isto é sem cura.


_110. Á morte de sua molher_

  Aquele espirito tam bem pagado,
  como ele merecia, claro e puro,
  deixou de boa vontade o vale escuro,
  de tudo o que cá viu como anojado.
  Aquele espirito que do mar irado
  d’ esta vida mortal posto em seguro,
  da gloria que la tem de herdade e juro
  cá nos deixou o caminho abalisado.
  Alma aqui vinda nesta nossa idade
  de ferro que tornaste a antiga de ouro
  em quanto cá regeste a humanidade,
  em chegando ajuntaste tal tesouro
  que para sempre dure! Ah vaidade!
  Ricas areas d’ este Tejo e Douro!




FRANCISCO DE MORAES

[Sidenote: c. 1500-1572]


_111. Cantiga_

  Desengano, quem vos quer,
  esse vos nam pode achar,
  e quem vos nam ha mister
  buscai-lo para o matar.
  Com meus enganos contente
  passei a vida té agora,
  viestes vos em tal hora
  que ao dobro sou descontente.
  Is fugir a quem se quer
  convosco desenganar:
  eu que vos nam hei mister
  quisestes-me vir buscar.
  Nam tinha eu a vida em mais
  que em quanto vivi de enganos,
  desenganos são sinais
  de morte ou mores danos.
  Quando vos ouve mister
  folgastes de me enganar,
  quando enganado quis ser
  vindes-me desenganar.




FRANCISCO DE SÁ DE MENESES

[Sidenote: 1515?-1584]


_112. O rio Leça_

  Ó rio Leça,
  como corres manso!
  Se eu tiver descanso
  em ti se começa.

  Sempre sossegados
  vam teus movimentos:
  nam te alteram ventos
  nem tempos mudados.

  Corres por areas
  e bosques sombrios,
  nam te turbam rios
  nem fontes alheas.

  Naces de um penedo
  tosco e descomposto,
  a ti mostra o rosto
  a manhã mui ledo.

  A aurora em nacendo,
  quando estás mais liso,
  com alegre riso
  em ti se está vendo.

  Quando o mar nam soa
  e passam mil velas,
  em ti faz capelas
  com que se coroa.

  Olmos abraçados
  tenhas sempre de hera,
  sempre a primavera
  alegre teus prados!

  Logrem teus salgueiros
  mil tempos serenos,
  nunca sejam menos
  os teus amieiros!

  Por ti cantam aves,
  sem temerem quedas,
  mil cantigas ledas
  e versos suaves.

  De laços e redes
  criam sem receo,
  seguras no seo
  de teus bosques verdes.

  Dem-te as noites sono,
  e com larga mão
  flores o verão,
  frutos o outono!

  Sombra no estio
  sem nenhuns resguardos,
  neves e dias pardos
  o inverno frio!

  Por ti canta Abril
  quanto cuida e sonha,
  ora com sanfonha,
  ora com rabil.

  Quando se levanta,
  quando o sol mais arde,
  assim canta á tarde,
  á noite assim canta.

  Para que são, Maio,
  tantas alegrias,
  pois teus longos dias
  passam como raio?

  Por muito que tardes
  são tardanças vans:
  foram-se as manhans,
  ir-se-hão as tardes.

  Para que te gabas
  de teus vãos amores?
  Para que são flores
  pois tam cedo acabas?

  Em espaço breve
  chega ao mar o Douro:
  os cabelos de ouro
  se fazem de neve.

  Ó rio Leça,
  frutos em Janeiro
  nacerão primeiro
  que de ti me esqueça!

  Primeiro em Agosto
  nevará com calma
  que o tempo desta alma
  aparte teu rosto!

  Algum tempo manso
  Deus o ordene a mi
  em que torne a ti
  com algum descanso!




D. MANUEL DE PORTUGAL

[Sidenote: c. 1520-1606]


_113. Soneto_

  Apetece minha alma a fonte viva
  no estio de amor, em sesta ardente,
  sequiosa se lança á gram corrente
  da formosura que de vos deriva.
  Cuidando de amansar a sede estiva,
  quanto mais d’ amor beve é mais vehemente:
  nunca se acabará este acidente,
  que arde amor na minha alma em cousa viva.
  Nem resiste ao ardor nem se consume,
  porque ela é imortal, ele benigno,
  nele deleita a dor, dá gosto a pena;
  se imagina passar raio divino
  deseja a alma abrasar-se no seu lume,
  tal é do que em si esconde o bem que acena.




LUIS DE CAMÕES

[Sidenote: 1524?-1580]


_114. Descalça vai para a fonte_

  Descalça vai para a fonte
  Lianor pela verdura,
  vai formosa e não segura.

  Voltas

  Leva na cabeça o pote,
  o testo nas mãos de prata,
  cinta de fina escarlata,
  sainho de chamalote;
  traz a vasquinha de cote,
  mais branca que a neve pura,
  vai formosa e não segura.

  Descobre a touca a garganta,
  cabelos de ouro entrançado,
  fita de cor de encarnado,
  tam linda que o mundo espanta;
  chove nela graça tanta
  que dá graça á formosura,
  vai formosa e não segura.


_115. A uma senhora resando_

  Peço-vos que me digais
  as orações que resastes,
  se são polos que matastes,
  se por vos que assi matais?
  Se são por vos são perdidas,
  que qual será a oração
  que seja satisfação,
  senhora, de tantas vidas?

  Que se vedes quantos vem
  a só vida vos pedir,
  como vos ha Deus de ouvir
  se vos não ouvis ninguem?
  Não podeis ser perdoada
  com mãos a matar tam prontas,
  que se numa trazeis contas
  na outra trazeis espada.

  Se dizeis que encomendando
  os que matastes andais,
  se resais per quem matais
  para que matais resando?
  Que se na força do orar
  levantais as mãos aos ceos
  não as ergueis para Deus,
  erguei-las para matar.

  E quando os olhos cerrais,
  toda enlevada na fe,
  cerram-se os de quem vos ve
  para nunca verem mais.
  Pois se assi forem tratados
  os que vos vem quando orais,
  essas horas que resais
  são as horas dos finados.

  Pois logo, se sois servida
  que tantos mortos não sejam,
  nam reseis onde vos vejam
  ou vede para dar vida:
  ou se quereis escusar
  estes males que causastes,
  resucitai quem matastes,
  não tereis por quem resar.


_116. Vida da minha alma_

  Vida da minha alma,
  não vos posso ver:
  isto não é vida
  para se sofrer.

  Voltas

  Quando vos eu via
  esse bem lograva,
  a vida estimava
  pois entam vivia;
  porque vos servia
  só para vos ver.
  Ja que vos não vejo
  para que é viver?

  Vivo sem razão,
  porque em minha dor
  não a pos amor,
  que inimigos são.
  Mui grande traição
  me obriga a fazer
  que viva, senhora,
  sem vos poder ver.

  Não me atrevo ja,
  minha tam querida,
  a chamar-vos vida,
  porque a tenho má:
  ninguem cuidará
  que isto pode ser,
  sendo-me vos vida,
  não poder viver.


_117. Endechas_

  Vai o bem fugindo,
  crece o mal com os anos,
  vão-se descobrindo
  com o tempo os enganos.
  Amor e alegria
  menos tempo dura,
  triste de quem fia
  nos bens da ventura!
  Bem sem fundamento
  tem certa a mudança,
  certo o sentimento
  na dor da lembrança.
  Quem vive contente
  viva receoso,
  mal que se não sente
  é mais perigoso.
  Quem males sentiu
  saiba ja temer
  e pelo que viu
  julgue o que ha de ser.
  Alegre vivia,
  triste vivo agora:
  chora a alma de dia,
  e de noite chora.
  Confesso os enganos
  de meu pensamento:
  bem de tantos anos
  foi-se num momento.
  Meus olhos, que vistes?
  Pois vos atrevestes,
  chorai, olhos tristes,
  o bem que perdestes.
  A luz do sol pura
  só a vos se negue!
  Seja noite escura,
  nunca a manhã chegue!
  O campo floreça,
  murmurem as aguas,
  tudo me entristeça,
  creçam minhas maguas!
  Quisera mostrar
  o mal que padeço:
  não lhe dá lugar
  quem lhe deu começo.
  Em tristes cuidados
  passo a triste vida:
  cuidados cansados,
  vida aborrecida!
  Nunca pude crer
  o que agora creio:
  chegou-me o prazer
  do mal que me veio.
  Ah ventura minha,
  como me negaste!
  um só bem que tinha
  porque m’ o roubaste?
  Triste fantasia,
  quanta cousa guarda!
  Quem ja visse o dia
  que tanto lhe tarda!
  Nesta vida cega
  nada permanece,
  o que inda não chega
  ja desaparece.
  Qualquer esperança
  foge como o vento:
  tudo faz mudança
  salvo meu tormento.
  Amor cego e triste,
  quem o tem padece:
  mal quem lhe resiste,
  mal quem lhe obedece!
  No meu mal esquivo
  sei como amor trata,
  e pois nele vivo
  nenhum amor mata.


_118. A uma cativa chamada Barbara_

  Aquela cativa
  que me tem cativo,
  porque nela vivo
  ja não quer que viva.
  Eu nunca vi rosa
  em suaves molhos
  que para meus olhos
  fosse mais formosa.
  Nem no campo flores,
  nem no ceo estrelas
  me parecem belas
  como os meus amores.
  Rosto singular!
  Olhos sossegados,
  pretos e cansados
  mas não de matar!
  Uma graça viva
  que neles lhe mora,
  para ser senhora
  de quem é cativa.
  Pretos os cabelos,
  onde o povo vão
  perde opinião
  que os louros são belos,
  Pretidão de amor!
  Tam doce a figura
  que a neve lhe jura
  que trocara a cor!
  Leda mansidão
  que o siso acompanha:
  bem parece estranha,
  mas barbara não.
  Presença serena
  que a tormenta amanha,
  nela enfim descansa
  toda minha pena.
  Esta é a cativa
  que me tem cativo
  e pois nela vivo
  é força que viva!


_119. Babel e Sião_

  Sobolos rios que vão
  por Babilonia me achei,
  onde sentado chorei
  as lembranças de Sião
  e quanto nele passei.
    Ali o rio corrente
  de meus olhos foi manado,
  e tudo bem comparado:
  Babilonia ao mal presente,
  Sião ao tempo passado.
    Ali lembranças contentes
  na alma se representaram,
  e minhas cousas ausentes
  se fizeram tam presentes
  como se nunca passaram.
    Ali depois de acordado,
  com o rosto banhado em agua,
  deste sonho imaginado,
  vi que todo o bem passado
  nam é gosto mas é magua.
    E vi que todos os danos
  se causavam das mudanças,
  e as mudanças dos anos,
  onde vi quantos enganos
  faz o tempo ás esperanças.
    Ali vi o maior bem
  quam pouco espaço que dura,
  o mal quam depressa vem;
  e quam triste estado tem
  quem se fia da ventura.
    Vi aquilo que mais val,
  que entam se entende milhor
  quando mais perdido for;
  vi ao bem suceder o mal,
  o ao mal muito pior.
    E vi com muito trabalho
  comprar arrependimento,
  vi nenhum contentamento;
  e vejo-me a mi que espalho
  tristes palavras ao vento.
    Bem são rios estas aguas
  com que banho este papel,
  bem parece ser cruel
  variedade de maguas
  e confusão de Babel.
    Como homem por exemplo
  dos trances em que se achou,
  depois que a guerra deixou,
  pelas paredes do templo
  suas armas pendurou;
    assi, depois que assentei
  que tudo o tempo gastava,
  da tristeza que tomei
  nos salgueiros pendurei
  os orgãos com que cantava.
    Aquele instrumento ledo
  deixei da vida passada,
  dizendo: Musica amada,
  deixo-vos neste arvoredo
  á memoria consagrada.
    Frauta minha que tangendo
  os montes fazieis vir
  para onde estaveis, correndo,
  e as aguas que iam decendo
  tornavam logo a subir.
    Jamais vos nam ouvirão
  os tigres que se amansavam,
  e as ovelhas que pastavam
  das ervas se fartarão,
  que por vos ouvir deixavam.
    Ja não fareis docemente
  em rosas tornar abrolhos
  na ribeira florecente,
  nem poreis freo á corrente,
  e mais se for dos meus olhos.
    Não movereis a espessura
  nem podereis ja trazer
  atras vos a fonte pura,
  pois não podestes mover
  desconcertos da ventura.
    Ficareis oferecida
  á fama que sempre vela,
  frauta de mim tam querida:
  porque mudando-se a vida
  se mudam os gostos dela.
    Acha a tenra mocidade
  prazeres acomodados
  e logo a maior idade
  ja sente por pouquidade
  aqueles gostos passados.
    Um gosto que hoje se alcança
  amanhã ja o não vejo:
  assi nos traz a mudança
  d’ esperança em esperança
  e de desejo em desejo.
    Mas em vida tam escassa
  que esperança será forte?
  Fraqueza da humana sorte,
  que quanto da vida passa
  está recitando a morte.
  Mas deixar nesta espessura
  o canto da mocidade:
  nam cuide a gente futura
  que será obra da idade
  o que é força da ventura.
    Que idade, tempo e espanto
  de ver quam ligeiro passe
  nunca em mim poderam tanto
  que, posto que deixo o canto,
  a causa dele deixasse.
    Mas em tristezas e nojos,
  em gosto e contentamento,
  por sol, por neve, por vento,
  «tendré presente a los ojos
  por quien muero tan contento.»
    Orgãos e frauta deixava,
  despojo meu tam querido,
  no salgueiro que ali estava,
  que para trofeo ficava
  de quem me tinha vencido.
    Mas lembranças de afeição
  que ali cativo me tinha
  me preguntaram entam
  que era da musica minha
  que eu cantava em Sião:
    Que foi d’ aquele cantar
  das gentes tam celebrado?
  Porque o deixava de usar,
  pois sempre ajuda a passar
  qualquer trabalho passado?
    Canta o caminhante ledo
  no caminho trabalhoso
  por entre o espesso arvoredo,
  e de noite o temeroso
  cantando refrea o medo.
    Canta o preso docemente,
  os duros grilhões tocando,
  canta o segador contente,
  e o trabalhador cantando
  o trabalho menos sente.
    Eu que estas cousas senti
  na alma de maguas tam chea.
  Como dirá, respondi,
  quem alheo está de si
  doce canto em terra alhea?
    Como poderá cantar
  quem em choro banha o peito?
  Porque, se quem trabalhar
  canta por menos cansar,
  eu só descansos engeito.
    Que não parece razão
  nem seria cousa idonea
  por abrandar a paixão
  que cantasse em Babilonia
  as cantigas de Sião.
    Que quando a muita graveza
  da saudade quebrante
  esta vital fortaleza,
  antes morra de tristeza
  que por abrandâ-la cante.
    Que se o fino pensamento
  só na tristeza consiste
  não tenho medo ao tormento:
  que morrer de puro triste
  que maior contentamento?
    Nem na frauta cantarei
  o que passo e passei ja
  nem menos o escreverei:
  porque a pena cansará
  e eu não descansarei.
    Que se vida tam pequena
  se acrecenta em terra estranha
  e se amor assi o ordena,
  razão é que canse a pena
  de escrever pena tamanha.
    Porem se para assentar
  o que sente o coração
  a pena ja me cansar
  não canse para voar
  a memoria em Sião!
    Terra bem-aventurada,
  se por algum movimento
  d’ alma me fores tirada,
  minha pena seja dada
  a perpetuo esquecimento!
    A pena deste desterro
  que eu mais desejo esculpida
  em pedra ou em duro ferro,
  essa nunca seja ouvida
  em castigo de meu erro!
    E se eu cantar quiser
  em Babilonia sujeito,
  Hierusalem, sem te ver,
  a voz quando a mover
  se me congele no peito!
    A minha lingua se apegue
  ás fauces, pois te perdi,
  se, em quanto viver assi,
  houver tempo em que te negue
  ou que me esqueça de ti!
    Mas ó tu, terra de gloria,
  se eu nunca vi tua essencia,
  como me lembras na ausencia?
  Não me lembras na memoria
  senão na reminiscencia.
    Que a alma é taboa rasa
  que com a escrita doutrina
  celeste tanto imagina
  que voa da propria casa
  e sobe á patria divina.
    Não é logo a saudade
  da terra onde naceu
  a carne, mas é do ceo,
  d’ aquela santa cidade
  d’ onde est’ alma decendeu.
    E aquela humana figura
  que cá me pode alterar
  não é quem se ha de buscar:
  é raio de formosura
  que só se deve de amar.
    Que os olhos e a luz que atea
  o fogo que cá sujeita,
  não do sol nem da candea,
  é sombra daquela idea
  que em Deus está mais perfeita.
    E os que cá me cativaram
  são poderosos afeitos
  que os corações tem sujeitos:
  sofistas que me ensinaram
  maos caminhos por direitos.
    Destes o mando tirano
  me obriga com desatino
  a cantar ao som do dano
  cantares de amor profano
  por versos de amor divino.
    Mas eu, lustrado com o santo
  raio na terra de dor,
  de confusões e de espanto,
  como hei de cantar o canto
  que só se deve ao Senhor?
    Tanto pode o beneficio
  da graça que dá saude
  que ordena que a vida mude,
  e o que eu tomei por vicio
  me fez grao para a virtude;
    e fez que este natural
  amor que tanto se preza
  suba da sombra ao real,
  da particular beleza
  para a beleza geral.
    Fique logo pendurada,
  ó frauta com que tangi,
  a Hierusalem sagrada,
  e tome a lira dourada
  para só cantar de ti.
    Não cativo e ferrolhado
  na Babilonia infernal,
  mas dos vicios desatado
  e cá desta a ti levado,
  patria minha natural!
    E se eu mais der a cerviz
  a mundanos acidentes,
  duros, tiranos e urgentes,
  risque-se quanto ja fiz
  do gram livro dos viventes!
    E tomando ja na mão
  a lira santa e capaz
  de outra mais alta invenção,
  cale-se esta confusão,
  cante-se a visão de paz!
    Ouça-me o pastor e o rei,
  retumbe este acento sagrado!
  Mova-se no mundo espanto
  que do que ja mal cantei
  a palinodia canto.
    A vos só me quero ir,
  Senhor e gram Capitão
  da alta torre de Sião,
  á qual não posso subir
  se me vos não dais a mão.
    No gram dia singular
  que na lira em douto som
  Hierusalem celebrar,
  lembrai-vos de castigar
  os ruins filhos de Edom.
    Aqueles que tintos vão
  no pobre sangue inocente,
  soberbos com o poder vão:
  arrasa-los igualmente,
  conheçam que humanos são!
    E aquele poder tam duro
  dos afectos com que venho,
  que encendem alma e engenho,
  que ja me entraram o muro
  do livre arvitrio que tenho;
    estes que tam furiosos
  gritando vem a escalar-me,
  maos espiritos danosos,
  que querem como forçosos
  do alicerce derribar-me;
    derribai-os, fiquem sós,
  de forças fracos, imbeles,
  porque não podemos nos
  nem com eles ir a vos
  nem sem vos tirar-nos deles.
    Não basta minha fraqueza
  para me dar defensão,
  se vos, santo Capitão,
  nesta minha fortaleza
  não puserdes guarnição.
    E tu, ó carne que encantas,
  filha de Babel tam fea,
  toda de miseria chea,
  que mil vezes te levantas
  contra quem te senhorea,
    beato só pode ser
  quem com a ajuda celeste
  contra ti prevalecer,
  e lhe vier a fazer
  o mal que lhe tu fizeste.
    Quem com diciplina crua
  se fere mais que uma vez;
  cuja alma, de vicios nua,
  faz nodoas na carne sua
  que ja a carne na alma fez.
    E beato quem tomar
  seus pensamentos recentes
  e em nacendo os afogar
  por não virem a parar
  em vicios graves e urgentes;
    quem com eles logo der
  na pedra do furor santo
  e batendo os desfizer
  na pedra que veio a ser
  enfim cabeça do canto;
    Quem logo quando imagina
  nos vicios da carne má
  os pensamentos declina
  áquela carne divina
  que na cruz esteve ja;
    quem do vil contentamento
  cá deste mundo visibil
  quanto ao homem for possibil
  passar logo o entendimento
  para o mundo inteligivil;
    ali achará alegria
  em tudo perfeita e chea
  de tam suave harmonia
  que nem por pouca recrea
  nem por sobeja enfastia;
    ali verá tam profundo
  misterio na suma alteza
  que, vencida a natureza,
  os mores faustos do mundo
  julgue por maior baixeza.
    Ó tu divino aposento,
  minha patria singular,
  se só com te imaginar
  tanto sobe o entendimento,
  que fará se em ti se achar?
    Ditoso quem se partir
  para ti, terra excelente,
  tam justo e tam penitente
  que depois de a ti subir
  lá descanse eternamente!


_120. Soneto_

  Alegres campos, verdes arvoredos,
  claras e frescas aguas de cristal
  que em vos os debuxais ao natural,
  discorrendo da altura dos rochedos;
  silvestres montes, asperos penedos,
  compostos de concerto desigual:
  sabei que sem licença de meu mal
  ja não podeis fazer meus olhos ledos.
  E pois ja me não vedes como vistes,
  não me alegrem verduras deleitosas
  nem aguas que correndo alegres vem:
  semearei em vos lembranças tristes,
  rogar-vos-hei com lagrimas saudosas
  e nacerão saudades de meu bem.


_121. Soneto_

  Mudam-se os tempos, mudam-se as vontades,
  muda-se o ser, muda-se a confiança:
  todo o mundo é composto de mudança,
  tomando sempre novas qualidades.
  Continuamente vemos novidades
  diferentes em tudo da esperança:
  do mal ficam as maguas na lembrança,
  do bem, se algum houve, as saudades.
  O tempo cobre o chão de verde manto
  que ja coberta foi de neve fria,
  e em mi converte em choro o doce canto;
  e afora este mudar-se cada dia
  outra mudança faz de mor mudança,
  que nam se muda ja como soia.


_122. Amor_

  Amor é um fogo que arde sem se ver,
  é ferida que doi e não se sente,
  é um contentamento descontente,
  é um dor que desatina sem doer;
  é um não querer mais que bem querer,
  é solitario andar entre a gente,
  é um não contentar-se de contente,
  é cuidar que se ganha em se perder;
  é um estar-se preso por vontade,
  é servir a quem vence o vencedor,
  é um ter com quem nos mata lealdade:
  mas como causar pode o seu favor
  nos mortais corações conformidade,
  sendo a si tam contrario o mesmo amor?


_123. O frecheiro cego_

  Está o lascivo e doce passarinho
  com o biquinho as penas ordenando,
  o verso sem medida, alegre e brando,
  despedindo no rustico raminho;
  o cruel caçador, que de caminho
  se vem calado e manso desviando,
  com pronta vista a seta endireitando,
  lhe dá no estigio lago eterno ninho.
  Desta arte o coração, que livre andava,
  posto que ja de longe destinado,
  onde menos temia foi ferido;
  porque o frecheiro cego me esperava
  para que me tomasse descuidado,
  em vossos claros olhos escondido.


_124. Jacob e Raquel_

  Sete anos de pastor Jacob servia
  Labão, pai de Raquel, serrana bela,
  mas não servia ao pai, servia a ela,
  que a ela só por premio pretendia.
  Os dias na esperança de um só dia
  passava, contentando-se com vê-la:
  porem o pai, usando de cautela,
  em lugar de Raquel lhe deu Lia.
  Vendo o triste pastor que com enganos
  assi lhe era negada a sua pastora
  como se a não tivera merecida,
  começou a servir outros sete anos,
  dizendo: Mais servira se não fora
  para tam longo amor tam curta a vida!


_125. Circe_

  Um mover de olhos brando e piedoso
  sem ver de que; um riso brando e honesto
  quasi forçado; um doce e humilde gesto,
  de qualquer alegria duvidoso;
  um despejo quieto e vergonhoso;
  um repouso gravissimo e modesto;
  uma pura bondade, manifesto
  indicio da alma, limpo e gracioso;
  um encolhido olhar; uma brandura;
  um medo, sem ter culpa; um ar sereno;
  um longo e obediente sofrimento:
  esta ja foi a celeste formosura
  da minha Circe e o magico veneno
  que póde transformar meu pensamento.


_126. Alma minha gentil_

  Alma minha gentil que te partiste
  tam cedo desta vida descontente,
  repousa tu no ceo eternamente,
  e viva eu cá na terra sempre triste!
  Se lá no assento etereo onde subiste
  memoria desta vida se consente,
  não te esqueças de aquele amor ardente
  que ja nos olhos meus tam puro viste!
  E se vires que pode merecer-te
  alguma cousa a dor que me ficou
  da magua, sem remedio, de perder-te,
  roga a Deus, que teus anos encurtou,
  que tam cedo de cá me leve a ver-te
  quam cedo de meus olhos te levou.


_127. Despedida_

  Aquela triste e leda madrugada,
  chea toda de magua e de piedade,
  em quanto houver no mundo saudade
  quero que seja sempre celebrada.
  Ela só, quando amena e marchetada
  saía, dando á terra claridade,
  viu apartar-se de uma outra vontade
  que nunca poderá ver-se apartada;
  ela só viu as lagrimas em fio
  que, de uns olhos e de outros derivadas
  juntando-se formaram largo rio;
  ela ouviu as palavras maguadas
  que poderão tornar o fogo frio
  e dar descanso ás almas condenadas.


_128. Canção_

  Junto de um seco, duro, esteril monte
  inutil e despido, calvo e informe,
  da natureza em tudo aborrecido,
  onde nem ave voa nem fera dorme,
  nem corre claro rio nem ferve fonte,
  nem verde ramo faz doce ruido;
  cujo nome, do vulgo introducido,
  é Feliz, por antifrasi infelice;
  o qual a natureza
  situou junto á parte
  aonde um braço de alto mar reparte
  a Abassia da Arabica aspereza,
  em que fundada ja foi Berenice,
  ficando á parte donde
  o sol que nela ferve se lhe esconde;

  o cabo se descobre com que a costa
  africana, que do Austro vem correndo,
  limite faz, Aromata chamado:
  Aromata outro tempo, que volvendo
  a roda, a rude lingua mal composta
  dos proprios outro nome lhe tem dado.
  Aqui no mar, que quer apressurado
  entrar por a garganta deste braço,
  me trouxe um tempo e teve
  minha fera ventura;
  aqui nesta remota, aspera e dura
  parte do mundo, quis que a vida breve
  tambem de si deixasse um breve espaço
  porque ficasse a vida
  por o mundo em pedaços repartida.

  Aqui me achei gastando uns tristes dias,
  tristes, forçados, maos e solitários,
  de trabalho, de dor e de ira cheos,
  não tendo tam sómente por contrarios
  a vida, o sol ardente, as aguas frias,
  os ares grossos, fervidos e feos,
  mas os meus pensamentos, que são meus
  para enganar a propria natureza,
  tambem vi contra mi,
  trazendo-me á memoria
  alguma ja passada e breve gloria,
  que eu ja no mundo vi quando vivi,
  por me dobrar dos males a aspereza,
  por mostrar-me que havia
  no mundo muitas horas de alegria.

  Aqui estive eu com estes pensamentos
  gastando tempo e vida; os quais tam alto
  me subiam nas asas que caía,
  ó vede se sería leve o salto!
  de sonhados e vãos contentamentos
  em desesperação de ver um dia.
  O imaginar aqui se convertia
  em improvisos choros e em suspiros
  que rompiam os ares;
  aqui a alma cativa
  chagada toda estava em carne viva,
  de dores rodeada e de pesares,
  desamparada e descoberta aos tiros
  da soberba fortuna,
  soberba, inexoravel e importuna.

  Não tinha parte donde se deitasse
  nem esperança alguma onde a cabeça
  um pouce reclinasse por descanso:
  tudo dor lhe era e causa que padeça,
  mas que pereça não; porque passasse
  o que quis o destino nunca manso.
  Ó que este irado mar gemendo amanso:
  estes ventos da voz importunados
  parece que se enfream!
  Sómente o ceo severo,
  as estrelas e o fado sempre fero
  com meu perpetuo dano se recream,
  mostrando-se potentes e indignados
  contra um corpo terreno,
  bicho da terra vil e tam pequeno!

  Se de tantos trabalhos só tirasse
  saber inda por certo que algum’ hora
  lembrava a uns claros olhos que ja vi;
  e se esta triste voz, rompendo fora,
  as orelhas angelicas tocasse
  daquela em cuja vista ja vivi;
  a qual tornando um pouco sobre si,
  revolvendo na mente pressurosa
  os tempos ja passados
  de meus doces errores,
  de meus suaves males e furores
  por ela padecidos e buscados,
  e, posto que ja tarde, piedosa
  um pouco lhe pesasse
  e lá entre si por dura se julgasse:

  isto só que soubesse me seria
  descanso para a vida que me fica;
  com isto afagaria o sofrimento.
  Ah senhora, ah senhora! E que tam rica
  estais, que ca, tam longe de alegria,
  me sustentais com doce fingimento!
  Logo que vos figura o pensamento,
  foge todo o trabalho e toda a pena:
  só com vossas lembranças
  me acho seguro e forte
  contra o rosto feroz da fera morte,
  e logo se me juntam esperanças
  com que, a fronte tornada mais serena,
  torno os tormentos graves
  em saudades brandas e suaves.

  Aqui com elas fico preguntando
  aos ventos amorosos, que respiram
  da parte onde estais, por vos, senhora;
  ás aves que ali voam se vos viram,
  que fazieis, que estaveis praticando,
  onde, como, com quem, que dia e que hora.
  Ali a vida cansada se milhora,
  toma espiritos novos com que vença
  a fortuna e trabalho,
  só por tornar a ver-vos,
  só por ir a servir-vos e querer-vos.
  Diz-me o tempo que a tudo dará talho,
  mas o desejo ardente que detença
  nunca sofreo, sem tento
  me abre as chagas de novo ao sofrimento.

  Assi vivo; e se alguem te preguntasse,
  canção, porque nam moiro,
  podes-lhe responder que porque moiro.


_129. Elegia_

  O poeta Simonides, falando
  com o capitão Themistocles um dia,
  em cousas de ciencia praticando,
  um arte singular lhe prometia
  que entam compunha, com que lh’ ensinasse
  a lembrar-se de tudo o que fazia;
  onde tam sutis regras lhe mostrasse
  que nunca lhe passassem da memoria
  em nenhum tempo as cousas que passasse
  Bem merecia, certo, fama e gloria
  quem dava regra contra o esquecimento
  que sepulta qualquer antiga historia.
  Mas o capitão claro, cujo intento
  bem diferente estava, porque havia
  do passado as lembranças por tormento,
  Ó ilustre Simonides, dizia,
  pois tanto em teu engenho te confias
  que mostras á memoria nova via,
  se me desses uma arte que em meus dias
  me não lembrasse nada do passado,
  ó quanto milhor obra me fazias!
  Se este excelente dito ponderado
  fosse por quem se visse estar ausente,
  em longas esperanças degradado,
  ó como bradaria justamente:
  Simonides, inventa novas artes,
  não midas o passado com o presente!
  Que se é forçado andar por varias partes,
  buscando á vida algum descanso honesto,
  que tu, fortuna injusta, mal repartes,
  e se o duro trabalho é manifesto
  que, por grave que seja, ha de passar-se
  com-animoso esprito e ledo gesto,
  de que sirve ás pessoas o lembrar-se
  do que se passou ja, pois tudo passa,
  senam d’ entristecer-se e maguar-se?
  Se em outro corpo uma alma se traspassa,
  não, como quis Pitagoras, na morte,
  mas, como quer amor, na vida escassa;
  e se este amor no mundo está de sorte
  que na virtude só de um lindo objeito
  tem um corpo sem alma vivo e forte,
  onde este objeito falta, que é defeito
  tamanho para a vida que ja nela
  me está chamando á pena a dura Alecto;
  porque me não criara a minha estrela
  selvatico no mundo e habitante
  na dura Scitia e no mais duro dela?
  Ou no Caucaso horrendo fraco infante,
  criado ao peito de uma tigre hircana,
  homem fora formado de diamante?
  Porque a cerviz ferina e inhumana
  não submetera ao jugo e dura lei
  d’ aquele que dá vida quando engana;
  ou em pago das aguas que estilei
  as que passei do mar foram do Lete,
  para que m’ esquecera o que passei!
  Porque o bem que a esperança vã promete
  ou a morte a estorva ou a mudança,
  que é mal que uma alma em lagrimas derrete.
  Ja, senhor, cairá como a lembrança
  no mal do bem passado é triste e dura,
  pois nace aonde morre a esperança.
  E se quiser saber como se apura
  em almas saudosas, não se enfade
  de ler tam longa e misera escritura.
  Soltava Eolo a redea e liberdade
  ao manso Favonio brandamente
  e eu a tinha ja solta á saudade;
  Neptuno tinha posto o seu tridente,
  a proa a branca escuma dividia,
  com a gente maritima contente.
  O coro das Nereidas nos seguia,
  os ventos namorada Galatea
  consigo sossegados os movia;
  das argenteas conchinhas Panopea
  andava por o mar fazendo molhos,
  Melanto, Dinamene, com Ligea.
  Eu, trazendo lembranças por antolhos,
  trazia os olhos na agua sossegada
  e a agua sem sossego nos meus olhos;
  a bem-aventurança ja passada
  diante de mi tinha tam presente
  como se não mudasse o tempo nada,
  e com o gesto imoto e descontente
  com um suspiro profundo e mal ouvido,
  por não mostrar meu mal a toda a gente,
  dizia: Ó claras ninfas, se o sentido
  em puro amor tivestes, e inda agora
  da memoria o não tendes esquecido,
  se por ventura fordes algum’ hora
  adonde entra o gram Tejo a dar tributo
  a Tethis, que vos tendes por senhora,
  ou ja por ver o verde prado enxuto
  ou ja por colher ouro rutilante,
  das tagicas areas rico fruto,
  nelas em verso erotico e elegante
  escrevei com uma concha o que em mi vistes;
  pode ser que algum peito se quebrante,
  e contando de mi memorias tristes
  os pastores do Tejo, que me ouviam,
  ouçam de vos as maguas que me ouvistes.
  Elas, que ja no gesto me entendiam,
  nos meneos das ondas me mostravam
  que em quanto lhes pedia consentiam.
  Estas lembranças que me acompanhavam
  por a tranquilidade da bonança
  nem na tormenta triste me deixavam.
  Porque chegando ao Cabo da Esperança,
  começo da saudade que renova,
  lembrando a longa e aspera mudança,
  debaixo estando ja da estrela nova
  que no novo hemisferio resplandece,
  dando do segundo axe certa prova,
  eis a noite com nuvens se escurece,
  do ar subitamente foge o dia,
  e todo o largo Oceano se embravece.
  A maquina do mundo parecia
  que em tormentas se vinha desfazendo,
  em serras todo o mar se convertia.
  Lutando Boreas fero e Noto horrendo
  sonoras tempestades levantavam,
  das naos as velas concavas rompendo.
  As cordas com o ruido assoviavam:
  os marinheiros, ja desesperados,
  com gritos para o ceo o ar coalhavam.
  Os raios por Vulcano fabricados
  vibrava o fero e aspero Tonante,
  tremendo os polos ambos de assombrados.
  Amor ali mostrando-se possante
  e que por algum medo não fugia
  mas quanto mais trabalho mais constante,
  vendo a morte presente, em mi dizia:
  Se algum’ hora, senhora, vos lembrasse,
  nada do que passei me lembraria.
  Enfim nunca houve cousa que mudasse
  o firme amor intrinseco de aquele
  em quem alguma vez de siso entrasse.
  Uma cousa, senhor, por certa assele
  que nunca amor se afina nem se apura
  em quanto está presente a causa dele.
  Desta arte me chegou minha ventura
  a esta desejada e longa terra,
  de todo pobre honrado sepultura.
  Vi quanta vaidade em nos se encerra,
  e nos proprios quam pouca; contra quem
  foi logo necessario termos guerra.
  Uma ilha que o Rei de Porcá tem
  e que o Rei da Pimenta lhe tomara,
  fomos tomar-lh’ a, e sucedeu-nos bem.
  Com uma grossa armada que juntara
  o Viso-Rei, de Goa nos partimos
  com toda a gente de armas que se achara;
  e com pouco trabalho destruimos
  a gente no curvo arco exercitada:
  com morte, com incendios os punimos.
  Era a ilha com aguas alagada
  de modo que se andava em almadias,
  enfim outra Veneza trasladada.
  Nela nos detuvimos sós dous dias
  que foram para alguns os derradeiros,
  pois passaram da Estige as ondas frias;
  que estes são os remedios verdadeiros
  que para a vida estão aparelhados
  aos que a querem ter por cavaleiros.
  Ó lavradores bem-aventurados,
  se conhecessem seu contentamento,
  como vivem no campo sossegados!
  Dá-lhes a justa terra o mantimento,
  dá-lhes a fonte clara de agua pura,
  mungem suas ovelhas cento a cento.
  Não vem o mar irado, a noite escura,
  por ir buscar a pedra do Oriente;
  não temem o furor da guerra dura.
  Vive um com suas arvores contente,
  sem lhe quebrar o sono repousado
  a gram cobiça de ouro reluzente.
  Se lhe falta o vestido perfumado
  e da formosa cor de Assiria tinto
  e dos torçaes atalicos lavrado;
  se não tem as delicias de Corinto
  e se de Pario os marmores lhe faltam,
  o piropo, a esmeralda, e o jacinto;
  se as suas casas de ouro não se esmaltam,
  esmalta-se-lhe o campo de mil flores,
  onde os cabritos seus comendo saltam.
  Ali lhe mostra o campo varias cores,
  vem-se os ramos pender com o fruto ameno,
  ali se afina o canto dos pastores,
  ali cantara Titiro e Sileno;
  enfim por estas partes caminhou
  a sã justiça para o ceo sereno.
  Ditoso seja aquele que alcançou
  poder viver na doce companhia
  das mansas ovelhinhas que criou!
  Este bem facilmente alcançaria
  as causas naturais de toda cousa:
  como se gera a chuva e neve fria,
  os trabalhos do sol, que não repousa,
  e porque nos dá a lua a luz alhea,
  se tolher-nos de Phebo os raios ousa;
  e como tam depressa o ceo rodea,
  e como um só os outros traz consigo,
  e se é benigna ou dura Citherea.
  Bem mal pode entender isto que digo
  quem ha de andar seguindo o fero Marte,
  que sempre os olhos traz em seu perigo.
  Porem seja, senhor, de qualquer arte,
  pois posto que a fortuna possa tanto
  que tam longe de todo o bem me aparte,
  não poderá apartar meu duro canto
  desta obrigação sua em quanto a morte
  me não entrega ao duro Radamanto,
  se para tristes ha tam leda sorte.


_130. Canção_

  Ja a roxa manhã clara
  as portas do Oriente vinha abrindo,
  os montes descobrindo
  a negra escuridão da luz avara.
  O sol, que nunca para,
  da sua alegre vista saudoso,
  tras ela pressuroso
  nos cavalos cansados do trabalho
  que respiram nas hervas fresco orvalho
  s’ estende claro, alegre e luminoso;
  os passaros voando
  de raminho em raminho vão saltando,
  e com suave e doce melodia
  o claro dia estão manifestando.
    A manhã bela, amena
  seu rosto descobrindo, a espessura
  se cobre de verdura,
  clara, suave, angelica, serena.
  Ó deleitosa pena!
  Ó efeito de amor alto e potente!
  Pois permite e consente
  que ou donde quer que eu ande ou donde esteja
  o serafico gosto sempre veja
  por quem de viver triste sou contente.
  Mas tu, aurora pura,
  de tanto bem dá graças á ventura,
  pois as foi pôr em ti tam excelentes
  que representes tanta formosura.
    A luz suave e leda
  a meus olhos me mostra por quem moiro
  com os cabelos de ouro
  que nenhum ouro iguala se os remeda.
  Esta a luz é que arreda
  a negra escuridão do sentimento
  ao doce pensamento;
  os orvalhos das flores delicadas
  são nos meus olhos lagrimas cansadas
  que eu choro com o prazer de meu tormento;
  os passaros que cantam
  meus espiritos são que a voz levantam
  manifestando o gesto peregrino
  com tam divino som que o mundo espantam.
    Assi como acontece
  a quem a cara vida está perdendo
  que em quanto vai morrendo
  alguma visão santa lhe aparece,
  a mim, em quem falece
  a vida que sois vos, minha senhora,
  a esta alma que em vos mora,
  em quanto da prisão se está apartando,
  vos estais justamente apresentando
  em forma de formosa e roxa aurora.
  Ó ditosa partida!
  Ó gloria soberana alta e subida!
  Se me não impedir o meu desejo,
  porque o que vejo, enfim, me torna á vida.
    Porem a natureza
  que nesta pura vista se mantinha
  me falta tam asinha
  como o sol faltar soi á redondeza;
  se houverdes que é fraqueza
  morrer em tam penoso e triste estado,
  amor será culpado,
  ou vos, onde ele vive tam isento
  que causastes tam largo apartamento,
  porque perdesse a vida com o cuidado.
  Que se viver não posso,
  homem formado só de carne e osso,
  esta vida que perco amor m’ a deu,
  que não sou meu: se moiro, o dano é vosso.
    Canção de cisne, feito em hora extrema,
  na dura pedra fria
  da memoria te deixo em companhia
  do letreiro da minha sepultura,
  que a sombra escura ja m’ impede o dia.


_131. Canção_

  Vão as serenas aguas
  do Mondego decendo
  e mansamente até o mar não param,
  por onde as minhas maguas
  pouco a pouco crecendo
  para nunca acabar-se começaram.
  Ali se me mostraram,
  neste lugar ameno
  em que inda agora moro,
  testa de neve e de ouro,
  riso brando e suave, olhar sereno,
  um gesto delicado,
  que sempre na alma me estará pintado.
    Nesta florida terra,
  leda, fresca e serena,
  ledo e contente para mi vivia,
  em paz com minha guerra,
  glorioso com a pena
  que de tam belos olhos procedia.
  D’ um dia em outro dia
  o esperar m’ enganava,
  tempo longo passei,
  com a vida folguei,
  só porque em bem tamanho se empregava.
  Mas que me presta ja,
  que tam formosos olhos não os ha?
    Ó quem me ali dissera
  que de amor tam profundo
  o fim pudesse ver em algum’ hora!
  E quem cuidar podera
  que houvesse aí no mundo
  apartar-me eu de vos, minha senhora!
  Para que desde agora,
  ja perdida a esperança,
  visse o vão pensamento
  desfeito em um momento
  sem me poder ficar mais que a lembrança,
  que sempre estará firme
  até no derradeiro despedir-me.
    Mas a mor alegria
  que d’ aqui levar posso
  e com que defender-me triste espero
  é que nunca sentia
  no tempo que fui vosso
  quererdes-me vos quanto vos eu quero.
  Porque o tormento fero
  do vosso apartamento
  não vos dará tal pena
  como a que me condena,
  que mais sentirei vosso sentimento
  que o que a minha alma sente:
  morra eu, senhora, e vos ficai contente.
    Tu, canção, estarás
  agora acompanhando
  por estes campos estas claras aguas;
  e por mi ficarás
  com choro suspirando,
  porque, ao mundo dizendo tantas maguas,
  como uma larga historia
  minhas lagrimas fiquem na memoria.


_132. Egloga_

  UMBRANO

  Que grande variedade vão fazendo,
  Frondelio amigo, as horas apressadas
  Como se vão as cousas convertendo
  em outras cousas varias e inesperadas!
  Um dia a outro dia vai trazendo
  por suas mesmas horas ja ordenadas,
  mas quam conformes são na quantidade
  tam diferentes são na qualidade.
    Eu vi ja deste campo as varias flores
  ás estrelas do ceo fazendo inveja,
  adornados andar vi os pastores
  de quanto por o mundo se deseja,
  e vi com o campo competir nas cores
  os trajes de obra tanta e tam sobeja
  que se a rica materia não faltava
  a obra de mais rica sobejava.
    E vi perder seu preço as brancas rosas
  e quasi escurecer-se o claro dia
  diante de umas mostras perigosas
  que Venus mais que nunca engrandecia,
  as pastoras enfim vi tam formosas
  que o amor de si mesmo se temia:
  mas mais temia o pensamento falto
  de não ser para ter temor tam alto.
    Agora tudo está tam diferente
  que move os corações a grande espanto,
  e parece que Jupiter potente
  se enfada ja de o mundo durar tanto,
  o Tejo corre turvo e descontente,
  as aves deixam seu suave canto,
  e o gado, inda que a erva lhe falece,
  mais que da falta dela se emagrece.

  FRONDELIO

  Umbrano irmão, decreto é da natura
  inviolavel, fixo e sempiterno
  que a todo bem suceda desventura
  e não haja prazer que seja eterno:
  ao claro dia segue a noite escura,
  ao suave verão o duro inverno,
  e se ha cousa que saiba ter firmeza
  é sómente esta lei da natureza.
    Toda alegria grande e suntuosa
  a porta abrindo vem ao triste estado:
  se uma hora vejo alegre e deleitosa
  temendo estou do mal aparelhado.
  Não ves que mora a serpe venenosa
  entre as flores do fresco e verde prado?
  Ah, não te engane algum contentamento
  que mais instavel é que o pensamento!
    E praza a Deus que o triste e duro fado
  de tamanhos desastres se contente;
  que sempre um grande mal inopinado
  é mais do que o espera a incauta gente;
  que vejo este carvalho que queimado
  tam gravemente foi do raio ardente:
  não seja ora prodigio que declare
  que o barbaro cultor meus campos are.

  UMBRANO

  Em quanto de seguro azambujeiro
  nos pastores de Luso houver cajados,
  com o valor antigo que primeiro
  os fez no mundo tam assinalados,
  não temas tu, Frondelio companheiro,
  que em algum tempo sejam sojugados
  nem que a cerviz indomita obedeça
  a outro jugo qualquer que se lhe ofreça.
    E posto que a soberba se levante
  de inimigos a torto e a direito,
  não creas tu que a força repugnante
  do fero e nunca ja vencido peito,
  que desde quem possui o monte Atlante
  adonde bebe o Hydaspe tem sujeito,
  o possa nunca ser de força alhea,
  em quanto o sol a terra e o ceo rodea.

  FRONDELIO

  Umbrano, a temeraria segurança
  que em força ou em razão não se assegura
  é falsa e van, que a grande confiança
  não é sempre ajudada da ventura;
  que lá junto das aras da esperança
  Nemesis moderada, justa e dura
  um freo lhe está pondo e lei terribil
  que os limites não passe do possibil.
    E se atentares bem os grandes danos
  que se nos vão mostrando cada dia,
  porás freo tambem a esses enganos
  que te está figurando a ousadia:
  tu não ves como os lobos tingitanos
  apartados de toda cobardia
  matam os cães do gado guardadores
  e não sómente os cães mas os pastores?
    Pois o grande curral, seguro e forte,
  do alto monte Atlas não ouviste
  que com sanguinolenta e fera morte
  despovoado foi por caso triste?
  Ó triste caso! Ó desastrosa sorte,
  contra quem força humana não resiste!
  Que ali tambem da vida foi privado
  o meu Tionio, ainda em flor cortado.

  UMBRANO

  Em lagrimas me banha rosto e peito
  d’ esse caso terrivel a memoria,
  quando vejo quam sabio e quam perfeito
  e quam merecedor de longa historia
  era esse teu pastor, que sem direito
  deu ás Parcas a vida transitoria.
  Mas não ha quem d ’erva o gado farte
  nem de juvenil sangue o fero Marte.
    Porem se te não for muito pesado,
  ja que esta triste morte me lembraste,
  canta-me d’ este caso desastrado
  aqueles brandos versos que cantaste
  quando hontem, recolhendo o manso gado,
  de nos outros pastores te apartaste,
  que eu tambem, que as ovelhas recolhia,
  não te podia ouvir como queria.

  FRONDELIO

  Como queres renove ao pensamento
  tamanho mal, tamanha desventura?
  Porque espalhar suspiros vãos ao vento
  para os que tristes são é falsa cura;
  mas pois te move tanto o sentimento
  da morte de Tionio triste e escura,
  eu porei teu desejo em doce efeito,
  se a dor me não congele a voz no peito.

  UMBRANO

  Canta agora, pastor, que o gado pace
  entre as humidas ervas sossegado,
  e lá nas altas serras, onde nace,
  o sacro Tejo, á sombra recostado,
  com os seus olhos no chão, a mão na face,
  está para te ouvir aparelhado,
  e com silencio triste estam as ninfas
  dos olhos destilando claras linfas.
    O prado as flores brancas e vermelhas
  está suavemente presentando,
  as doces e solicitas abelhas
  com susurro agradavel vão voando,
  as candidas pacificas ovelhas
  das ervas esquecidas, inclinando
  as cabeças estam ao som divino
  que faz passando o Tejo cristalino.
    O vento d’ entre as arvores respira,
  fazendo companhia ao claro rio,
  nas sombras a ave garrula suspira,
  sua magna espalhando ao vento frio:
  toca, Frondelio, toca a doce lira,
  que de aquele verde alamo sombrio
  a branda Philomela entristecida
  ao mais saudoso canto te convida.

  FRONDELIO

  Aquele dia as aguas não gostaram
  as mimosas ovelhas, e os cordeiros
  o campo encheram de amorosos gritos;
  e não se penduraram dos salgueiros
  as cabras, de tristeza, mas negaram
  o pasto a si e o leite aos cabritos.
  Prodigios infinitos
  mostrava aquele dia
  quando a Parca queria
  principio dar ao fero caso triste.
  E tu tambem, ó corvo, o descobriste
  quando da mão direita em voz escura
  voando repetiste
  a tiranica lei da morte dura.
    Tionio meu, o Tejo cristalino
  e as arvores que ja desamparaste
  choram o mal de tua ausencia eterna.
  Não sei porque tam cedo nos deixaste
  mas foi consentimento do destino,
  por quem o mar e a terra se governa
  A noite sempiterna
  que tu tam cedo viste
  cruel, acerba e triste,
  sequer de tua idade não te dera
  que lograras a fresca primavera?
  Não usara comnosco tal crueza
  que nem nos montes fera,
  nem pastor ha no campo sem tristeza.
    Os faunos, certa guarda dos pastores,
  ja não seguem as ninfas na espessura,
  nem as ninfas aos cervos dão trabalho;
  tudo, qual ves, é cheo de tristura:
  ás abelhas o campo nega as flores,
  como ás flores a aurora nega o orvalho.
  Eu, que cantando espalho
  tristezas todo o dia,
  a frauta que soia
  mover as altas arvores tangendo
  se me vai de tristeza enrouquecendo,
  que tudo vejo triste neste monte;
  e tu tambem correndo
  manas envolta e triste, ó clara fonte.
    As tagides no rio, e na aspereza
  do monte as oreadas, conhecendo
  quem te obrigou ao duro e fero Marte,
  como em geral sentença vão dizendo
  que não pode no mundo haver tristeza
  em cuja causa amor não tenha parte.
  Porque ele enfim desta arte
  nos olhos saudosos,
  nos passos vagarosos,
  e no rosto que amor com fantasia
  de palida viola lhe tingia,
  a todos de si dava sinal certa
  do fogo que trazia,
  que nunca soube amor ser encoberto.
    Ja diante dos olhos lhe voavam
  imagens e fantasticas pinturas,
  exercicios do falso pensamento;
  ja por as solitarias espessuras
  entre os penedos sós que não falavam
  falava e descobria seu tormento.
  Em longo esquecimento
  de si, todo embebido,
  andava tam perdido
  que quando algum pastor lhe preguntava
  a causa da tristeza que mostrava,
  como quem para penas só vivia,
  sorrindo lhe tornava:
  Se não vivesse triste, morreria.
  Mas como este tormento o sinalou
  e tanto no seu rosto se mostrasse,
  entendendo ja bem o pai sisudo,
  porque do pensamento lh’ o tirasse
  longe da causa dele o apartou;
  porque enfim longa ausencia acaba tudo.
  Ó falso Marte rudo,
  das vidas cobiçoso!
  Que donde o generoso
  peito resucitava em tanta gloria
  de seus antecessores a memoria,
  ali fero e cruel lhe destruiste,
  por injusta vitoria,
  primeiro que o cuidado a vida triste.
    Parece-me, Tionio, que te vejo,
  por tingires a lança cobiçoso
  naquele infido sangue mauritano,
  no hispanico ginete belicoso,
  que ardendo tambem vinha no desejo
  de atropelar por terra ao tingitano.
  Ó confiado engano!
  Ó encurtada vida!
  Que a virtude, oprimida
  da multidão forçosa do inimigo,
  não póde defender-se do perigo,
  porque assi o destino o permitiu
  e assi levou consigo
  o mais gentil pastor que o Tejo viu.
    Qual o mancebo Eurialo, enredado
  entre o poder dos Rutulos fartando
  as iras da soberba e dura guerra,
  do cristalino rosto a cor mudando,
  cujo purpureo sangue derramado
  por as alvas espaldas tinge a serra;
  que como flor que a terra
  lhe nega o mantimento
  porque o tempo avarento
  tambem o largo humor lhe tem negado,
  o colo inclina languido e cansado,
  tal te pintou, ó Tionio, dando o esprito
  a quem t’ o tinha dado;
  qu’ este é sómente eterno e infinito.
    Da congelada boca a alma pura
  com o nome juntamente da inimiga
  e excelente Marfida derramava.
  E tu, gentil senhora, não te obriga
  a pranto sempiterno a morte dura
  de quem por ti sómente a vida amava?
  Por ti aos ecos dava
  acentos numerosos,
  por ti aos belicosos
  exercidos se deu do fero Marte.
  E tu, ingrata, o amor; a noutra parte
  porás, como acontece ao fraco intento;
  que enfim, enfim, desta arte
  se muda o feminino pensamento.
    Pastores deste vale ameno e frio,
  que de Tionio o caso desastrado
  quereis nas altas serras que se cante,
  um tumulo de flores adornado
  lhe edificai ao longo deste rio
  que a vela enfree ao duro navegante;
  e o lasso caminhante,
  vendo tamanha magua,
  arrase os olhos de agua,
  lendo na pedra dura o verso escrito,
  que diga assi: Memoria sou, que grito
  para dar testemunha em toda parte
  do mais gentil esprito
  que tiraram do mundo Amor e Marte.

  UMBRANO

  Qual o quieto sono aos cansados
  debaixo de alguma arvore sombria,
  ou qual aos sequiosos encalmados
  o vento respirante e a fonte fria,
  tais me foram teus versos delicados,
  teu numeroso canto e melodia;
  e ainda agora o tom suave e brando
  os ouvidos me fica adormentando.
    Em quanto os peixes humidos tiverem
  as areosas covas deste rio,
  e correndo estas aguas conhecerem
  do largo mar o antigo senhorio,
  e em quanto estas ervinhas pasto derem
  ás petulantes cabras, eu te fio
  que em virtude dos versos que cantaste
  sempre viva o pastor que tanto amaste.
    Mas ja que pouco a pouco o sol nos falta
  e dos montes as sombras se acrecentam,
  de flores mil o claro ceo se esmalta
  que tam ledas aos olhos se presentam,
  levemos por o pe desta serra alta
  os gados, que ja agora se contentam
  do que comido tem, Frondelio amigo,
  anda, que até o outeiro irei contigo.

  FRONDELIO

  Antes por este vale, amigo Umbrano,
  se te aprouver, levemos as ovelhas,
  porque, se eu por acerto não me engano,
  de lá me soa um eco nas orelhas:
  o doce acento não parece humano;
  e, se em contrario tu não me aconselhas,
  eu quero descobrir que cousa seja,
  que o tom m’ espanta e a voz me faz inveja.

  UMBRANO

  Contigo vou, que quanto mais me chego
  mais gentil me parece a voz que ouviste,
  peregrina, excelente, e não te nego
  que me faz cá no peito a alma triste.
  Ves como tem os ventos em sossego?
  Nenhum rumor da serra lhe resiste;
  nenhum passaro voa, mas parece
  que do canto vencido lhe obedece.
    Porem, irmão, milhor me parecia
  que não fossemos lá, que estorvaremos;
  mas subidos nesta arvore sombria
  todo o vale de aqui descobriremos.
  Os çurrões e cajados todavia
  neste comprido tronco penduremos:
  para subir fica homem mais ligeiro.
  Deixa-me tu, Frondelio, ir primeiro.

  FRONDELIO

  Espera, assi dar-te-hei pe se queres,
  subirás sem trabalho e sem ruido,
  e depois que subido lá estiveres
  dar-me-has a mão de cima, que é partido.
  Mas primeiro me dize, se o puderes
  ver, donde nace o canto nunca ouvido:
  quem lança o doce acento delicado?
  Fala, que ja te vejo estar pasmado.

  UMBRANO

  Cousas não costumadas na espessura
  que nunca vi, Frondelio, vejo agora:
  formosas ninfas vejo na verdura,
  cujo divino gesto o ceo namora;
  uma de desusada formosura,
  que das outras parece ser senhora
  sobre um triste sepulcro não cessando
  está perlas dos olhos destilando.
    De todas estas altas semideas
  que em torno estam do corpo sepultado,
  umas regando as humidas areas
  de flores tem o tumulo adornado,
  outras queimando lagrimas sabeas
  enchem o ar de cheiro sublimado,
  outras em ricos panos mais avante
  envolvem brandamente um novo infante.
    Uma que d’ entre as outras se apartou,
  com gritos que a montanha entristeceram,
  diz que, depois que a morte a flor cortou
  que as estrelas sómente mereceram,
  este penhor carissimo ficou
  de aquelo a cujo imperio obedeceram
  Douro, Mondego, Tejo e Guadiana,
  até o remoto mar da Taprobana.
    Diz mais que se encontrar este menino
  a noite intempestiva amanhecendo,
  o Tejo, agora claro e cristalino,
  tornará a fera Alecto em vulto horrendo;
  mas que, a ser conservado do destino,
  as benignas estrelas prometendo
  lhe estam o largo pasto de Ampelusa,
  com o monte que em mao ponto viu Medusa.
    Este prodigio grande a ninfa bela
  com abundantes lagrimas recita;
  porem qual a eclipsada clara estrela
  que entre as outras o ceo primeiro habita,
  tal coberta de negro vejo aquela
  a quem só na alma toca a gram desdita.
  Dá cá, Frondelio, a mão e sobe a ver
  tudo o mais que eu de dor não sei dizer.
    Ó triste morte, esquiva e mal olhada,
  que a tantas formosuras injurias!
  Áquela deusa bela e delicada
  sequer algum respeito ter devias:
  esta é por certo Aonia, filha amada
  d’ aquele gram pastor que em nossos dias
  Danubio enfrea, manda o claro Ibero,
  e espanta o morador do Euxino fero.
    Morreu-nos o excelente e poderoso,
  que a isto está sujeita a vida humana,
  doce Aonio, de Aonia caro esposo.
  Ah lei dos fados aspera e tirana!
  Mas o som peregrino e piedoso
  com que a formosa ninfa a dor engana
  escuta um pouco: nota e ve, Umbrano,
  quam bem que soa o verso castelhano!

  AONIA

  Alma y primero amor del alma mía,
  espíritu dichoso en cuya vida
  la mía estuvo en cuanto Dios quería!
  Sombra gentil de su prisión salida,
  que del mundo a la patria te volviste
  donde fuiste engendrada y procedida!
  Recibe allá este sacrificio triste
  que te ofrecen los ojos que te vieron,
  si la memoria de ellos no perdiste.
  Que pues los altos cielos permitieron
  que no te acompañase en tal jornada
  y para ornarse solo a ti quisieron,
  nunca permitirán que acompañada
  de mi no sea esta memoria tuya
  que está de tus despojos adornada.
  Ni dejará, por más que el tiempo huya,
  de estar en mí con sempiterno llanto
  hasta que vida y alma se destruya.
  Mas tú, gentil espíritu, entretanto
  que otros campos y flores vas pisando
  y otras zampoñas oyes y otro canto,
  agora embebecido estés mirando
  allá en el empireo aquella idea
  que el mundo enfrena y rige con su mando;
  agora te posea Citerea
  en el tercero asiento, o porque amaste
  o porque nueva amante allá te sea;
  agora el sol te admire, si miraste
  como va por los signos encendido,
  las tierras alumbrando que dejaste:
  si en ver estos milagros no has perdido
  la memoria de mí o fué en tu mano
  no pasar por las aguas del olvido,
  vuelve un poco los ojos a este llano:
  verás una que a ti en triste lloro
  sobre este marmol sordo llama en vano.
  Pero si entraren en los siglos de oro
  lágrimas y gemidos amorosos
  que muevan el supremo y santo coro,
  la lumbre de tus ojos tan hermosos
  yo la veré muy presto, y podré verte,
  que a pesar de los hados enojosos
  tambien para los tristes hubo muerte!


_133. Oitavas sobre o desconcerto do mundo_

  Quem pode ser no mundo tam quieto
  ou quem terá tam livre o pensamento,
  quem tam experimentado ou tam discreto,
  tam fora, enfim, de humano entendimento,
  que ou com publico efeito ou com secreto
  lhe nam revolve e espante o sentimento,
  deixando-lhe o juizo quasi incerto,
  ver e notar do mundo o desconcerto?

  Quem ha que veja aquele que vivia
  de latrocinios, mortes e adulterios,
  que ao juizo das gentes merecia
  perpetua pena, imensos vituperios,
  se a fortuna em contrario o leva e guia,
  mostrando enfim que tudo são misterios,
  em alteza de estudos triunfante,
  que por livre que seja não s’ espante?

  Quem ha que veja aquele que tam clara
  teve a vida que em tudo por perfeito
  o proprio Momo ás gentes o julgara
  inda quando lhe visse aberto o peito,
  se a má fortuna, ao bem sómente avara,
  o reprime e lhe nega seu direito,
  que lhe nam fique o peito congelado
  por mais e mais que seja experimentado?

  Democrito dos deuses proferia
  que eram só dous: a Pena e Beneficio;
  segredo algum será da fantasia
  de que eu achar nam posso claro indicio:
  que se ambos vem por nam cuidada via
  a quem os nam merece, é grande vicio
  em deuses semjustiça e semrazão.
  Mas Democrito o disse e Paulo não!

  Dir-me-heis que se este estranho desconcerto
  novamente no mundo se mostrasse,
  que por livre que fosse e mui experto,
  não era d’ espantar se m’ espantasse;
  mas que se ja de Socrates foi certo
  que nenhum grande caso lhe mudasse
  o vulto, ou de prudente ou de constante,
  exemplo tome dele e não m’ espante.

  Parece a razão boa, mas eu digo
  deste uso da fortuna tam danado
  que quanto é mais usado e mais antigo,
  tanto é mais estranhado e blasfemado;
  porque se o ceo, das gentes tam amigo,
  não dá á fortuna tempo limitado,
  não é para causar mui grande espanto
  que mal tam mal olhado dure tanto?

  Outro espanto maior aqui m’ enlea:
  que com quanto fortuna tam profana
  com estes desconcertos senhorea,
  a nenhuma pessoa desengana.
  Não ha ninguem que assente nem que crea
  este discurso vão da vida humana,
  por mais que filosofe nem que entenda,
  que algum pouco do mundo não pretenda.

  Diogenes pisava de Platão
  com seus sordidos pes o rico estrado,
  mostrando outra mais alta presunção
  em despresar o fausto tam presado.
  Diogenes, não ves que extremos são
  esses que segues de mais alto estado?
  Pois se de despresar te presas muito,
  ja pretendes do mundo fama e fruito.

  Deixo agora reis grandes, cujo estudo
  é fartar esta sede cobiçosa
  de querer dominar e mandar tudo
  com fama larga e pompa suntuosa;
  deixo aqueles que tomam por escudo
  de seus vicios e vida vergonhosa
  a nobreza de seus antecessores,
  e não cuidam de si que são piores.

  Aquele deixo a quem do sono esperta
  o gram favor do rei que serve e adora,
  e se mantem desta aura falsa e incerta
  que de corações tantos é senhora;
  deixo aqueles qu’ estam com a boca aberta
  por se encher de tesouros de hora em hora
  doentes desta falsa hidropesia
  que quanto mais alcança mais queria.

  Deixo outras obras vans do vulgo errado
  a quem não ha ninguem que contradiga
  nem de outra cousa alguma é governado
  que de uma opinião e usança antiga;
  mas pregunto ora a Cesar esforçado,
  ora a Platão divino que me diga,
  este das muitas terras em que andou,
  aquele de vencê-las, que alcançou?

  Cesar dirá: Sou dino de memoria
  vencendo povos varios e esforçados;
  fui monarca do mundo, e larga historia
  ficará de meus feitos sublimados.
  É verdade: mas esse mando e gloria,
  lograste-o por muito tempo? Os conjurados
  Bruto e Cassio dirão que se venceste
  enfim, enfim ás mãos dos teus morreste.

  Dirá Platão: Por ver o Etna e o Nilo
  fui a Sicilia, Egypto e outras partes,
  só por ver e escrever em alto estilo
  da natural sciencia e muitas artes.
  O tempo é breve e queres consumi-lo,
  Platão, todo em trabalhos? E repartes
  tam mal de teu estudo as breves horas
  que enfim do falso Phebo o filho adoras?

  Pois logo des que vive ja apartada
  a lama desta prisão terrestre e escura,
  está em tamanhas cousas ocupada
  que de fama que fica nada cura;
  e se o corpo terreno sinta nada,
  o cinico dirá, se por ventura
  no campo onde lançado morto estava
  de si os cães ou as aves enxotava.

  Quem tam baixa tivesse a fantasia
  que nunca em mores cousas a metesse
  que em só levar seu gado á fonte fria
  e mungir-lhe do leite que bebesse!
  Quam bem-aventurado que seria,
  que por mais que a fortuna revolvesse,
  nunca em si sentiria maior pena
  que pesar-lhe de a vida ser pequena!

  Veria erguer do sol a roxa face,
  veria correr sempre a clara fonte,
  sem imaginar a agua donde nace
  nem quem a luz oculta no horisonte;
  tangendo a frauta donde o gado pace,
  conheceria as ervas do alto monte:
  em Deus creria, simplex e quieto,
  sem mais especular algum secreto.

  De um certo Trasilao se le e escreve
  entre as cousas da velha antiguidade
  que perdido gram tempo o siso teve
  por causa de uma grave enfermidade;
  e em quanto de si fora doudo esteve,
  tinha por teima e cria por verdade
  que eram suas das naos que navegavam
  quantas no Porto Pireo ancoravam.

  Por um senhor mui grande se teria,
  alem da vida alegre que passava,
  pois nas que se perdiam não perdia
  e das que vinham salvas se alegrava.
  Não tardou muito tempo quando um dia
  um Crito, seu irmão, que ausente estava,
  á terra chega e vendo o irmão perdido
  do fraternal amor foi comovido.

  Aos medicos o entrega e com aviso
  o faz estar á cura refusada:
  triste, que por tornar-lhe o antigo siso,
  lhe tira a doce vida descansada!
  As ervas apolineas de improviso
  o tornam á saude ja passada;
  sisudo, Trasilao ao caro irmão
  agradece a vontade, a obra não.

  Porque depois de ver-se no perigo
  do trabalho a que o siso o obrigava
  e depois de não ver o estado antigo
  que a louca presunção lhe apresentava,
  O inimigo irmão com cor de amigo,
  para que me tiraste, suspirava,
  da mais quieta vida e livre em tudo
  que nunca póde ter nenhum sisudo?

  Por qual senhor algum me eu trocara
  ou por qual algum rei de mais grandeza?
  Que me dava que o mundo se acabara
  ou que a ordem mudasse a natureza?
  Agora me é penosa a vida cara:
  sei que cousa é o trabalho e que é tristeza
  Torna-me a meu estado, que eu te aviso
  que na doudice só consiste o siso!

  Vedes aqui, senhor, bem claramente
  como a fortuna em todos tem poder
  senão só no que menos sabe e sente,
  em quem nenhum desejo pode haver:
  este se pode rir da cega gente,
  neste não pode nada acontecer,
  nem estará suspenso na balança
  do temor mao, da perfida esperança.

  Mas se o sereno ceo me concedera
  qualquer quieto, humilde e doce estado,
  onde com minhas musas só vivera,
  sem ver-me em terra alhea degradado,
  e ali outrem ninguem me conhecera
  nem eu conhecera outro mais honrado
  senão a vos, tambem como eu contente,
  que bem sei que o serieis facilmente,

  e ao longo de uma clara e pura fonte
  que em borbulhas nacendo convidasse
  ao doce passarinho que nos conte
  quem da cara consorte o apartasse;
  depois, cobrindo a neve o verde monte,
  ao gasalhado o frio nos levasse,
  avivando o juizo ao doce estudo,
  mais certo manjar de alma, enfim, que tudo.

  Cantara-nos aquele que tam claro
  o fez o fogo da arvore febea:
  a qual ele em estilo grande e raro
  louvando o cristalino Sorga enfrea;
  tangera-nos na frauta Sannazaro
  ora nos montes, ora na area;
  Passara celebrando o Tejo ufano
  o brando e doce Lasso castelhano.

  E comnosco tambem se achara aquela
  cuja lembrança e cujo claro gesto
  na alma sómente vejo, porque nela
  está em essencia, puro e manifesto,
  por alta influição de minha estrela,
  mitigando o rigor do peito honesto,
  entretecendo rosas nos cabelos
  de que tomasse a luz o sol em vê-los.

  E em quanto por verão flores colhesse,
  ou por inverno ao fogo acomodado,
  o que de mi sentira nos dissesse,
  de puro amor o peito salteado,
  não pedira entam eu que amor me desse
  do insano Trasilao o doudo estado,
  mas que ali me dobrasse o entendimento
  por ter de tanto bem conhecimento.

  Mas por onde me leva a fantasia?
  Porque imagino em bem-aventuranças
  se tam longe a fortuna me desvia
  que inda me não consente as esperanças?
  Se um novo pensamento amor me cria
  onde o lugar, o temor, as esquivanças
  do bem me fazem tam desamparado
  que não pode ser mais que imaginado?

  Fortuna, enfim, com o amor se conjurou
  contra mi porque mais me maguasse,
  amor a um vão desejo me obrigou
  só para que a fortuna m’ o negasse;
  o tempo a tal estado me chegou
  e nele quis que a vida se acabasse,
  se ha em mi acabar-se: o que eu não creo,
  que até da muita vida me receo.


_134. Canção_

  Vinde cá, meu tam certo secretario
  dos queixumes que sempre ando fazendo,
  papel com que a pena desafogo!
  As semrazões digamos que vivendo
  me faz o inexoravel e contrario
  destino, surdo a lagrimas e a rogo.
  Lancemos agua pouca em muito fogo,
  acenda-se com gritos um tormento
  que a todas as memorias seja estranho!
  Digamos mal tamanho
  a Deus, ao mundo, ás gentes e enfim ao vento,
  a quem ja muitas vezes o contei,
  tanto debalde como o conto agora!
  Mas ja que para errores fui nacido,
  vir este a ser um deles não duvido.
  E pois ja de acertar estou tam fora,
  não me culpem se tambem nisto errei.
  Sequer este refugio só terei:
  falar e errar sem culpa livremente.
  Triste quem de tam pouco está contente!

  Ja me desenganei que de queixar-me
  não se alcança remedio, mas quem pena
  forçado lhe é gritar se a dor é grande.
  Gritarei, mas é debil e pequena
  a voz para poder desabafar-me,
  porque nem com gritar a dor se abrande.
  Quem me dará sequer que fora mande
  lagrimas e suspiros infinitos
  iguais ao mal que dentro na alma mora?
  Mas quem pode algum’ hora
  medir o mal com lagrimas e gritos?
  Direi enfim aquilo que m’ ensinam
  a ira, a magua e d’ elas a lembrança,
  que outra dor é, por si mais dura e firme.
  Chegai, desesperados, para ouvir me!
  E fujam os que vivem d’ esperança
  ou aqueles que nela se imaginam!
  Porque amor e fortuna determinam
  de lhes darem poder para entenderem
  á medida dos males que tiverem.

  Quando vim da maternal sepultura
  de novo ao mundo, logo me fizeram
  estrelas infelizes obrigado:
  com ter livre albedrio m’ o não deram,
  que eu conheci mil vezes na ventura
  o milhor, e o pior segui forçado.
  E para que o tormento conformado
  me dessem com a idade, quando abrisse
  inda menino os olhos brandamente,
  mandam que diligente
  um menino sem olhos me ferisse.
  As lagrimas da infancia ja manavam
  com uma saudade namorada,
  o som dos gritos que no berço dava
  ja como de suspiros me soava;
  com o fado estava a idade concertada,
  porque quando por caso me embalavam,
  se de amor tristes versos me cantavam
  logo me adormecia a natureza,
  que tam conforme estava com a tristeza.

  Foi minha ama uma fera, que o destino
  não quis que mulher fosse a que tivesse
  tal nome para mi, nem a haveria.
  Assi criado fui porque bebesse
  o veneno amoroso de menino
  que na maior idade beberia,
  e por costume não me mataria;
  logo entam vi a imagem e semelhança
  de aquela humana fera tam formosa,
  suave e venenosa,
  que me criou aos peitos da esperança,
  de quem eu vi depois o original,
  que de todos os grandes desatinos
  faz a culpa soberba e soberana.
  Parece-me que tinha forma humana,
  mas scintilava espiritos divinos:
  um meneo e presença tinha tal
  que se vangloriava todo o mal
  na vista dela; a sombra com a viveza
  excedia o poder da natureza.

  Que genero tam novo de tormento
  teve amor sem que fosse não sómente
  provado em mi mas tudo executado!
  Implacaveis durezas que ao fervente
  desejo, que dá força ao pensamento,
  tinham de seu proposito abalado
  e corrido de ver-se injuriado.
  Aqui sombras fantasticas, trazidas
  de algumas temerarias esperanças,
  as bem-aventuranças
  tambem nelas fundadas e fingidas;
  mas a dor do despreso recebido
  que todo o fantasiar desatinava
  estes enganos punha em desconcerto;
  aqui o adivinhar e ter por certo
  que era verdade quanto adivinhava,
  e logo o desdizer-me de corrido,
  dar ás cousas que via outro sentido
  e para tudo, enfim, achar razões;
  mas eram muitas mais as semrazões.

  Não sei como sabia estar roubando
  com os raios as entranhas que fugiam
  para ela por os olhos sutilmente:
  pouco a pouco invisiveis me saiam,
  bem como do veo humido exhalando
  está o sutil humor o sol ardente.
  O gesto puro enfim e transparente,
  para quem fica baixo e sem valia
  este nome de belo e de formoso;
  o doce e piedoso
  mover de olhos que as almas suspendia,
  foram as ervas magicas que o ceo
  me fez beber, as quais por longos anos
  n’ outro ser me tiveram transformado,
  e tam contente de me ver trocado
  que as maguas enganava com os enganos;
  e diante dos olhos punha o veo
  que m’ encobrisse o mal que assi creceu,
  como quem com afagos se criava
  de aquele para quem criado estava.

  Pois quem pode pintar a vida ausente
  com um descontentar-me quanto via?
  e aquele estar tam longe de onde estava,
  o falar sem saber o que dizia,
  andar sem ver por onde, e juntamente
  suspirar sem saber que suspirava?
  Pois quando aquele mal me atormentava
  e aquela dor que das tartareas aguas
  saio ao mundo e mais que todas doi,
  que tantas vezes soi
  em duras iras tomar brandas maguas?
  agora com o furor da magua irado
  querer e não querer deixar de amar?
  E mudar n’ outra parte por vengança
  o desejo privado d’ esperança
  que tam mal se podia ja mudar;
  agora a saudade do passado,
  tormento puro, doce e maguado,
  que converter fazia estes furores
  em maguadas lagrimas de amores?

  Que desculpas comigo só buscava
  quando o suave amor me não sufria
  culpa na cousa amada, e tam amada.
  Eram enfim remedios que fingia
  o medo do tormento que ensinava
  a vida a sustentar-se de enganada.
  Nisto uma parte dela foi passada,
  na qual, se teve algum contentamento,
  breve, imperfeito, timido, indecente,
  não foi senão semente
  de longo e amarissimo tormento.
  Este curso contino de tristeza,
  estes passos tam vanmente espalhados,
  me foram apagando o ardente gosto
  que tam de siso na alma tinha posto,
  de aqueles pensamentos namorados
  com que criei a tenra natureza,
  que do longo costume da aspereza,
  contra quem força humana não resiste,
  se converteu ao gosto de ser triste.

  Desta arte a vida em outra fui trocando:
  eu não, mas o destino fero, irado;
  que eu inda assi por outra a não trocara.
  Fez-me deixar o patrio ninho amado,
  passando o longo mar que ameaçando
  tantas vezes m’ esteve a vida cara,
  agora experimentando a furia rara
  de Marte que nos olhos quis que logo
  visse e tocasse o acerbo fruto seu,
  e neste escudo meu
  a pintura verão do infesto fogo;
  agora peregrino, vago errante,
  vendo nações, linguagens e costumes,
  ceos varios, qualidades diferentes,
  só por seguir com passos diligentes
  a ti, fortuna injusta, que consumes
  as idades, levando-lhes diante
  uma esperança em vista de diamante,
  mas quando das mãos cai se conhece
  que é fragil vidro aquilo que aparece.

  A piedade humana me faltava,
  a gente amiga ja contraria via
  no perigo primeiro; e no segundo
  terra em que pôr os pes me falecia,
  ar para respirar se me negava,
  e faltava-me, enfim, o tempo e o mundo.
  Que segredo tam arduo e tam profundo:
  nacer para viver, e para a vida
  faltar-me quanto o mundo tem para ela!
  E não poder perdê-la
  estando tantas vezes ja perdida!
  Enfim não houve transe de fortuna
  nem perigos nem casos duvidosos,
  injustiças de aqueles que o confuso
  regimen do mundo, antigo abuso,
  faz sobre os outros homens poderosos,
  que eu não passasse, atado á fiel coluna
  do sofrimento meu, que a importuna
  perseguição de males em pedaços
  mil vezes fez á força de seus braços.

  Não conto tantos males como aquele
  que depois da tormenta procelosa
  os casos dela conta em porto ledo,
  que inda agora a fortuna flutuosa
  a tamanhas miserias me compele
  que de dar um só passo tenho medo.
  Ja de mal que me venha não me arredo
  nem bem que me faleça ja pretendo,
  que para mi não val astucia humana:
  da força soberana,
  da providencia, enfim, divina pendo.
  Isto que cuido e vejo ás vezes tomo
  para consolação de tantos danos,
  mas a fraqueza humana, quando lança
  os olhos no que corre e não alcança
  senão memoria dos passados anos,
  as aguas que entam bebo e o pão que como
  lagrimas tristes são, que eu nunca domo
  senão com fabricar na fantasia
  fantasticas pinturas de alegria.

  Que se possivel fosse que tornasse
  o tempo para tras como a memoria,
  por os vestigios da primeira idade,
  e de novo tecendo a antiga historia
  de meus doces errores me levasse
  por as flores que vi da mocidade;
  e a lembrança da longa saudade
  entam fosse maior contentamento,
  vendo a conversação leda e suave
  onde uma e outra chave
  esteve de meu novo pensamento,
  os campos, as passadas, os sinais,
  a vista, a neve, a rosa, a formosura,
  a graça, a mansidão, a cortesia,
  a singela amizade que desvia
  toda a baixa tenção terrena, impura,
  como a qual outra alguma não vi mais.
  Ah vans memorias! Onde me levais?
  Ó debil coração, que inda não posso
  domar bem este vão desejo vosso!

  Não mais, canção, não mais, que irei falando
  sem o sentir, mil anos; e se acaso
  te culparem de larga e de pesada,
  Não pode ser, lhe dize, limitada
  a agua do mar em tam pequeno vaso.
  Nem eu delicadezas vou cantando
  com o gosto do louvor, mas explicando
  puras verdades ja por mi passadas:
  oxalá foram fabulas sonhadas!




ANTONIO FERREIRA

[Sidenote: 1528-1569]


_135. Á morte de sua mulher_

  Aquele claro sol que me mostrava
  o caminho do ceo mais chão, mais certo,
  e com seu novo raio ao longe e ao perto
  toda a sombra mortal me afugentava,
  deixou a prisão triste em que cá estava:
  eu fiquei cego e só, com passo incerto,
  perdido peregrino no deserto
  a que faltou a guia que o levava.
  Assi com o espirito triste, o juizo escuro,
  suas santas pisadas vou buscando
  por vales, por campos e por montes.
  Em toda a parte a vejo e figuro:
  ela me toma a mão e vai guiando,
  e meus olhos a seguem, feitos fontes.


_136. Coro_

  Quando amor naceu
  naceu no mundo vida,
  claros raios ao sol, luz ás estrelas;
  o ceo resplandeceu,
  e de sua luz vencida,
  a escuridão mostrou as cousas belas.
  Aquela que subida
  está na terceira esfera,
  do bravo mar nacida,
  amor ao mundo dá, doce amor gera.

  Por amor se orna a terra
  de aguas e de verdura,
  ás arvores dá folhas, cor ás flores,
  em doce paz a guerra,
  a dureza em brandura,
  e mil odios converte em mil amores.
  Quantas vidas a dura
  morte desfaz renova,
  a formosa pintura
  do mundo amor a tem inteira e nova.

  Ninguem tema seus fogos
  e chamas furiosas:
  amor é tudo, amor suave e brando,
  sujeito a brandos rogos,
  as aguas amorosas
  dos olhos com brandura está alimpando.
  Douradas e formosas
  setas na aljaba soam,
  á vista perigosas,
  mas amor levam, dos amores voam.

  Amor em doces cantos,
  em doces liras soa,
  torne seu brando nome este ar sereno:
  fujam maguas e prantos,
  o ledo prazer voe,
  e claro o rio faça, o vale ameno;
  no terceiro ceo toe
  de amor a doce lira,
  e de lá te coroe,
  Castro, d’ ouro o gram Deus que amor inspira!


_137. Ode a Antonio de Sá de Meneses_

  Eis nos torna a nacer o ano formoso,
  zefiro brando e doce primavera,
  eis o campo cheiroso,
  eis cinge o verde louro ja a nova hera.
  Ja do ar caido gera
  o cristalino orvalho ervas e flores;
  as Graças e os Amores,
  coroados de alegria,
  em doce companhia
  de ninfas e pastores ao som brando
  doces versos de amor vão revesando.
    Apos a branda deusa do terceiro
  ceo, que triunfando vai de Apolo e Marte,
  e entre eles o frecheiro
  o seu doce fogo onde quer reparte;
  fogem de toda parte
  nuvens, a neve ao sol té entam dura
  se converte em brandura,
  e da alta e fria serra
  caindo rega a terra
  agua ja clara, a cujo som adormece
  toda fera serpente, e o mirto crece.
    Renace o mundo e torna á forma nova
  do seu dia primeiro, o sol mais puro
  sua luz nos renova
  e afugentando vai o inverno escuro.
  O monte calvo e duro,
  o vale d’ antes triste, o turvo rio,
  ar tempestuoso e frio,
  os tornam graciosos
  aqueles amorosos
  olhos de Venus, faces de Cupido,
  criando em toda parte um Chipre, um Gnido.
    Ja deixa o fogo o lavrador, ja o gado,
  da longa prisão solto, corre e salta,
  roendo o verde prado,
  nem agua clara nem verdura falta.
  Eis tira da arvore alta
  ou Progne com seu ninho ou Philomena
  Titiro, e inda sem pena
  cria a tenra ave ledo,
  por esperar que cedo
  do seu formoso dom Cloris vencida
  não sofrerá ser dele em vão seguida.
    Agora nos tambem nos coroemos,
  ó claro Antonio, de hera, mirto e louro,
  e mil odes cantemos
  a branda Venus, mil a Apoio louro,
  que com seu raio de ouro
  a escura nuvem do teu peito aclara.
  Ah quanto suspirara!
  Ah como desfazendo
  em tenro pranto e erguendo
  os olhos a ti, Phebo, Nise triste
  chamar ó sol, ó sol com magua ouviste!
    Olho claro do ceo, vida do mundo,
  luz que a lua e estrelas alumias,
  o movedor segundo
  de quantas cousas cá na terra crias,
  crespo Apolo que os dias
  trazes formosos e as douradas horas,
  lá desse alto onde moras
  com tua luz clara e santa
  que o mao Saturno espanta,
  torna a Antonio e conserva a luz primeira,
  do puro sangue a cor e a força inteira.
    Os mais brandos licores, suaves çumos
  das mais saudaveis plantas busca, e colhe
  os mais cheirosos fumos
  que Arabia em si, em si Saba recolhe,
  faze que onde quer que olhe
  o teu bom Sá, prazer e riso e canto
  veja! Ah Phebo, a quem tanto
  teu claro lume adora,
  e ao Douro que inda chora
  do seu passado medo a viva magua,
  não negues a um sã vida, a outro clara agua!
    A vida foge como ao sol a sombra,
  quem poder viva em quanto uma hora tarda,
  hora que espanta e assombra,
  nem escusa recebe ou ponto aguarda.
  Quem sua vida guarda
  para outro dia? Quem no leve vento
  faz firme fundamento?
  Anda o ceo, volve o ano,
  mostrando o desengano
  desta vida inconstante e enfim mortal,
  de bens escassa, prodiga em mal.
    Ó meu bom Sá, em quanto nos defende
  a vida breve largas esperanças,
  tu ledo o spirito estende
  por honestos prazeres, sans lembranças,
  livre das vans mudanças
  em que andam os mais em sorte ao vento postos
  com os inconstantes rostos:
  lá sempre um, sempre inteiro,
  seguindo o verdadeiro
  caminho, que o alto ceo te chama e guia,
  contente vive o ano, o mes e o dia.




DIOGO BERNARDEZ

[Sidenote: c. 1530-c. 1600]


_138. Soneto_

  Da branca neve e da vermelha rosa
  o ceo de tal maneira derramou
  no vosso rosto as cores que deixou
  a rosa da manhã mais vergonhosa.
  Os cabelos, de amor prisão formosa,
  não d’ ouro, que ouro fino despresou,
  mas dos raios do sol vo-los dourou,
  do que Cintia tambem anda invejosa.
  Um resplandor ardente mas suave
  está nos vossos olhos derramando
  que o claro deixa escuro, o escuro aclara;
  a doce fala, o riso doce e grave
  entre rubis e perlas lampejando
  não tem comparação por cousa rara.


_139. Soneto_

  Se toda a vida nossa é desafio,
  se sobre nada tem seu fundamento,
  que descuido é este meu? que errado intento?
  Que pretendo? que espero? em que me fio?
  Ó vida humana, folha em seco estio
  levada pelo ar de qualquer vento,
  Ó flor de primavera num momento
  chamuscada do sol, murcha do frio!
  Quando cuido no tempo atras passado
  o que passei m’ espanta, o por vir temo,
  no presente não sei que m’ embaraça.
  Mas ainda que de ti tam alongado,
  ordena tu que torne, ó Pai supremo,
  este prodigo filho á tua graça!


_140. Soneto_

  Horas breves do meu contentamento,
  nunca me pareceu quando vos tinha
  que vos visse tornadas tam asinha
  em tam compridos dias de tormento!
  Aquelas torres que fundei no vento
  o vento m’ as levou que as sostinha:
  do mal que me ficou a culpa é minha,
  pois sobre cousas vans fiz fundamento.
  Amor com brandas mostras aparece,
  tudo possivel faz, tudo assegura,
  mas logo no milhor desaparece.
  Ó cegueira tamanha! Ó desventura!
  Por um pequeno bem que desfalece
  aventurar um bem que sempre dura!


_141. Egloga_

  Cantava Alcido um dia ao som das aguas
  do Lima que mais brando ali corria,
  dizem que por ouvir suas doces maguas.
  Sobre um curvo penedio que pendia
  por cima da corrente vagarosa,
  se me não lembra mal, assi dizia:
  Silvia, nestes meus olhos mais formosa
  que o sol de dia, que de noite a lua,
  não digo lirio ja, não digo rosa,
  que flor não cria o vale que da tua
  formosura não tenha grande inveja:
  se tam formosa es, como es tam crua?
  Porque despresas, Silvia, quem deseja
  mais o teu gosto só que a propria vida?
  Porque t’ escondes onde te não veja?
  Nem sempre no bosque espesso escondida
  a mansa cerva está posta em seguro,
  nem sempre em raso campo é ofendida.
  Vem, Silvia, ja ver neste cristal puro
  teu brando parecer d’ aqui de cima
  deste penedo, menos que ti duro.
  Porque fazes, cruel, tam pouca estima
  desta fresca ribeira, destas flores
  que mansamente rega o manso Lima?
  Aqui as doces aves seus amores
  de um ramo em outro ramo vão cantando,
  aqui se veste o campo de mil cores,
  d’ aqui donde por ti estou chamando
  no fundo deste pego os negros peixes
  e os brancos seixos estarás contando.
  Ou te queixes de mim ou te não queixes,
  ou branda ou sempre irosa me respondas,
  este fresco lugar, Silvia, não deixes.
  Uma sombria lapa em que te escondas
  do sol te mostrarei, dormirás nela
  ao som do murmurar das roucas ondas:
  em tanto do teu gado serei vela
  e juntamente te estarei tecendo
  de branca madresilva uma capela.
  D’ ali indo o sol ja menos ardendo,
  ao longo deste rio nos iremos,
  ora uma flor, ora outra flor colhendo.
  Os olhos pelo campo estenderemos,
  o saudoso melro de uma banda
  e o doce rouxinol d’ outra ouviremos.
  Silvia soando irá na lira branda,
  soará Silvia na montanha dura,
  que sua dureza com teu nome abranda.
  Des que deixei de ver tua formosura
  ja o sol tres vezes alumiou a terra
  e outras tantas a deixou escura.
  Qualquer lugar que em si te esconde e encerra
  nunca o verei sem dor, nunca sem magua,
  ou seja campo ou bosque ou vale ou serra.
  Achei de duas rolas nesta fragua
  os tenros filhos sobre um freixo antigo
  que tem suas raizes dentro na agua.
  Saltou a nossa Filis ja comigo
  com dadivas e rogos que lh’ os desse:
  Não trabalhes em vão, Filis, lhe digo.
  Tam corrida se foi que se soubesse
  onde eles ora estam, tenho por certo
  que m’ os furtasse logo se podesse;
  mas não os pode ver senam de perto,
  que, alem do freixo estar de agua cercado,
  de uma verde parreira está coberto.
  Silvia, teus hão de ser, perde o cuidado,
  eu os vigiarei até que venhas
  milhor do que vigio este meu gado.
  E qual fruta haverá que tu não tenhas,
  que se crie em mimosa e culta planta
  ou na dura que nace em duras brenhas?
  Inda que tua crueza seja tanta,
  descanso me será qualquer trabalho,
  que tudo vence amor, tudo quebranta.
  As douradas maçãs no mesmo galho,
  doces e roxas uvas pela fria
  colherei para ti cheas de orvalho.
  Isto todo a seu tempo te daria
  e outras cousas mais, com que t’espero
  ha tantos dias ja, de dia em dia,
  que não abranda amor teu peito fero,
  bem fero e bem cruel mas bem formoso,
  pois sabe quanto peno e quanto quero.
  Mil vezes meu esprito saudoso
  de mim se parte e deixa o corpo frio,
  do que deseja mais mais duvidoso.
  Mil vezes de mil lagrimas um rio
  banhando vai a face descorada,
  outras tantas se falo desvario.
  De leves sombras fica salteada
  esta alma que lá trazes não sei onde,
  nos teus formosos olhos pendurada,
  quando chamo por ti, que me responde
  a mesma voz na vale onde em vão grito,
  cuido que outrem te chama e que s’ esconde.
  Ali com nova força, novo esprito,
  com ira vou buscando quem nomea
  teu doce nome no meu peito escrito.
  Se com suave som brando menea
  um leve e brando vento a folha leve,
  se fere a onda crespa a branca area,
  ouvir-te me parece. Ah gosto breve!
  Eis este engano passa, eis n’ outro caio:
  quem enganos de amor estranhar deve?
  Quando em bosque escuro um claro raio
  por entre a basta rama resplandece,
  ali me enlevo todo, ali desmaio:
  dos teus serenos olhos me parece
  aquela viva luz que se me nega,
  em cuja ausencia o sol se m’ escurece.
  Envolto em laços d’ outro amor m’ entrega,
  aquele imaginar sempre sobejo
  ali vista me dá, ali me cega.
  Que planta posso ver, que pedra vejo,
  que lirio ou que rosa ou neve ou fogo
  onde te não figure o meu desejo?
  Amor anda de mim fazendo jogo;
  tu, Silvia, muito mais, pois te não movem
  tantas lagrimas tristes, tanto rogo.
  Tuas frias entranhas inda provem,
  porem mais brandamente, as chamas vivas
  que nestas minhas de contino chovem.
  Porque foges de mim, porque m’ esquivas?
  que não ha cousa aqui que não te aguarde,
  té aguas deste rio fugitivas?
  Se tu viesses, Silvia, inda esta tarde
  verias lá no mar nuves rosadas
  por entre as quais o sol mais brando arde,
  verias destas humidas moradas
  sair as brancas ninfas saudosas
  de mil alegres flores coroadas,
  e qual de roxos lirios, qual de rosas
  esmaltaria teu puro e crespo ouro,
  tam ledas de te ver quanto invejosas.
  E eu veria os olhos por que moiro,
  veria esse coroado e alvo rosto,
  da maior formosura o mor tesouro.
  Se todo meu prazer, todo meu gosto
  depende de ti só que vas fugindo,
  não ves em qual estremo me tens posto?
  Não ves que vai a magua consumindo
  a vida em duvidosas esperanças?
  Ah doudo Alcido! Silvia está-se rindo,
  e tu de chamar Silvia inda não cansas!




FREI AGOSTINHO DA CRUZ

[Sidenote: 1540-1619]


_142. A Nosso Senhor_

  Quando será, Senhor, que desatado
  deste peso mortal convosco esteja,
  e vendo esta alma em vos o que deseja
  veja quanto de vos tem desejado?
  Que inda que ser não pode coroado
  quem valerosamente não peleja,
  basta, por muito mais fraco que seja,
  quererdes vos por mim ter pelejado.
  Aqui se fortifica a confiança,
  aqui se certifica meu desejo,
  que quem muito deseja muito alcança;
  e se pena me dá, se me faz pejo
  o sentimento grave da tardança,
  desejando acharei o que desejo.


_143. Descanso_

  Tempo foi que pastava neste prado
  bem fora de cuidar que poderia
  tornar a ver-me nele inda algum dia
  de tantos mil cuidados descuidado:
  o Senhor que me trouxe a tal estado
  quando castigos graves merecia,
  dando-me muitos dias do que pedia,
  para sempre jamais seja louvado!
  Estas aguas correntes, estas flores,
  estes bosques cobertos de verdura,
  os passarinhos neles escondidos,
  aqui lhe dem comigo mil louvores!
  Sem fim o louve toda a criatura:
  não sintam outra cousa meus sentidos!




FERNAM ALVAREZ DO ORIENTE

[Sidenote: 1540?-1595?]


_144. Amor e Morte_

  Obrando amor, mas em meu dano forte,
  só nele quis mostrar potencia rara,
  em não querer que a mão do fado avara
  um dia me outorgasse alegre sorte.
  Da Parca dura assim temi que o corte
  com a vida a fe da alma me acabara;
  mas ah que é semrazão injusta e clara
  que o que começa amor acaba a morte!
  E como a pena que me traz cansado
  tem feito na alma eterna eterno assento,
  estou num triste mas seguro estado:
  que se amor não der fim ao meu tormento,
  nem fortuna remedio a meu cuidado,
  nem morte mudará meu pensamento.


_145. Florimonte_

  Armada de aspereza, minha estrela
  a nova dor me leva e me encaminha,
  mas se uma gloria vi perder-se asinha
  foi por quem a perdi gloria perdê-la.
  Sucede nova dor, nova querela
  á liberdade que gosado tinha:
  não sei remedio dar á magua minha,
  e quem lh’ o pode dar não sabe dela.
  Que alivio logo em tormento espero
  se a que m’ o causa na alma não o sente
  senam se o ve nos olhos com que o vejo?
  Porem, ah doce amor, eu antes quero
  passar convosco a vida descontente
  que contente vivir sem meu desejo.




FRANCISCO GALVAM

[Sidenote: c. 1560-1635?]


_146. A Nosso Senhor_

  Ó tu de puro amor, Deus, fonte pura,
  Ó paternal bondade mais que humana,
  Ó Deus, luz eterna e soberana,
  Deus meu, nova e antiga formosura:
  não pode haver sem ti cousa segura,
  pois o seguro ser de ti só mana;
  como está fora de si, como se engana
  quem fora de ti bem algum procura!
  Sem ti caminha vago o pensamento,
  sem ti para mor mal é toda gloria,
  sem ti coberto estou de escuridade;
  mas em ti fixa está minha memoria,
  em ti repousa meu entendimento,
  em ti se satisfaz minha vontade.




ANONIMO

[Sidenote: 16th c.]


_147. Soneto em que cotejando o estado livre e namorado julga o segundo
por milhor._

  Ponho-me a contemplar na fantasia
  quando me vi em mais ditoso estado,
  se agora que me vejo namorado,
  se quando deste amor livre vivia:
  entam destes cuidados só fugia,
  tendo por riso a vida com cuidados,
  agora pesaroso do passado
  tenho por gloria aquilo que temia.
  Bem vejo que era vida deleitosa
  aquela que passava sem temores
  quando os gostos de amor tinha por vento,
  mas vendo agora Silvia tam formosa
  julgo as cousas presentes por milhores
  e as antigas por sombra de tormento.


_148. Ao Rio Tejo_

  Formoso Tejo meu, quam diferente
  te vejo e vi, me ves agora e viste:
  turvo te vejo a ti, tu a mim triste,
  claro te vi eu ja, tu a mim contente;
  a ti foi-te trocando a grossa enchente
  a quem teu largo campo não resiste,
  a mim trocou-me a vista em que consiste
  o meu vivir contente ou descontente.
  Ja que somos no mal participantes,
  sejamo-lo no bem. Ó quem me dera
  que fossemos em tudo semelhantes!
  La virá entam a fresca primavera:
  tu tornarás a ser quem eras d’ antes,
  eu não sei se serei quem d’ antes era.




FRANCISCO RODRIGUEZ LOBO

[Sidenote: c. 1580-1622]


_149. Vilancete_

  Descalça vai para a fonte
  Lianor pela verdura,
  vai formosa e não segura.

  A talha leva pedrada,
  pucarinho de feição,
  saia de cor de limão,
  beatilha soqueixada.
  Cantando de madrugada
  pisa as flores na verdura,
  vai formosa e não segura.

  Leva na mão a rodilha
  feita da sua toalha,
  com uma sustenta a talha,
  ergue com outra a fraldilha:
  mostra os pes por maravilha
  que a neve deixam escura,
  vai formosa e não segura.

  As flores por onde passa,
  se o pe lhe acerta de pôr,
  ficam de inveja sem cor
  e de vergonha com graça:
  qualquer pegada que faça
  faz florecer a verdura,
  vai formosa e não segura.

  Não-na ver o sol lhe val
  por não ter novo inimigo,
  mas ela corre perigo
  se na fonte se ve tal.
  Descuidada deste mal
  se vai ver na fonte pura,
  vai formosa e não segura.


_150. Ja nace o belo dia_

  Ja nace o belo dia,
  principio do verão formoso e brando,
  que com nova alegria
  estam denunciando
  as aves namoradas,
  dos floridos raminhos penduradas,
  Ja abre a bela Aurora
  com nova luz as portas do Oriente
  e mostra a linda Flora
  o prado mais contente,
  vestido de boninas
  aljofradas de gotas cristalinas.
  Ja o sol mais formoso
  está ferindo as aguas prateadas,
  e Zefiro queixoso
  ora as mostra encrespadas
  á vista dos penedos,
  ora sobre elas move os arvoredos.
  De reluzente area
  se mostra mais formosa a rica praia,
  cuja riba se arrea
  do alamo e da faia,
  do freixo e do salgueiro,
  do ulmo, da aveleira e do loureiro.
  Ja com rumor profundo
  não soa o Lis nos montes seus vizinhos,
  antes no claro fundo
  mostra os alvos seixinhos
  e os peixes que nas veas
  deixam tremendo a sombra nas areas.
  Ja sem nuvens medonhas
  se mostra o ceo vestido de outras cores,
  ja se ouvem as sanfonhas
  e frautas dos pastores
  que vão guiando o gado
  pela fragosa serra e pelo prado.
  Ja nas largas campinas
  e nas verdes decidas dos outeiros
  ao som das sanfoninas
  cantam os ovelheiros,
  em quanto os gados pacem
  as mimosas ervinhas que renacem.
  Sobre a tenra verdura
  agora os cabritinhos vão saltando,
  e sobre a fonte pura
  passa a noite cantando
  o rouxinol suave
  com saudoso acento agudo e grave.
  Diana mais formosa
  sem ventos sobre as aguas aparece,
  e faz que a noite airosa
  tam clara resplandece
  á vista das estrelas
  que se envergonha o sol de inveja delas.
  Tudo nesta mudança
  tambem de novo cobra novo estado,
  qual em sua esperança
  e qual em seu cuidado
  acha contentamento,
  qual milhora na vida o pensamento.


_151. Endechas_

  Sofrei, coração,
  vosso sentimento,
  vingai-vos dos olhos
  que a culpa tiveram;
  quanto milhor fora
  enganar ao tempo
  que buscar ventura
  em gostos alheos!
  Para que são bens
  que acabam tam presto?
  Para que é buscâ-los
  quem sabe perdê-los?
  Cuidados de longe
  matam de mui perto,
  que acorda a lembrança
  contino o desejo;
  amor tam constante
  tam mal satisfeito,
  fe tam mal pagada
  ja agora quebremos:
  seca a esperança
  cansa o sofrimento,
  fiz força atégora
  mas ja não me atrevo.
  Qualquer sombra van
  engana o desejo,
  e tudo são sombras,
  porque amor é cego.
  Ah quem nunca vira
  por não ver tam cedo
  quantos desenganos
  vem sobre um receo.
  Ai triste que canso
  e não me arrependo
  nem deixo meu mal
  com quanto o pragueijo!
  Gostos, alegrias,
  glorias, passatempos,
  se vos não possuo
  tambem vos engeito:
  mais quero meu mal
  pelo bem que quero
  que a vossos enganos
  porque vos conheço;
  quero de meus bens
  o mal que me veio,
  deixai-me sentî-lo
  pois tambem vos deixo.




SOROR VIOLANTE DO CEO

[Sidenote: 1601-1693]


_152. Vilhancico_

  Saudade minha,
  quando vos veria?
  Ides-me fugindo,
  deixais-me penando,
  vos partis triunfando,
  eu fico sentindo.
  Partis-me partindo
  coração e vida;
  saudade minha,
  quando vos veria?
  Quando meu cuidado
  verei tam contente
  que logre presente
  quem choro apartado?
  Ai que alegre estado
  eu convosco tinha!
  Saudade minha,
  quando vos veria?
  Quando minhas glorias
  verei restauradas
  sem as ter livradas
  só nestas memorias?
  Ai quantas vitorias
  eu convosco tinha!
  Saudade minha,
  quando vos veria?
  Quando o bem que aguardo
  que vos segue amando
  verei neste quando
  que a ser logo tarda?
  Mas se o ceo vos guarda
  com tal companhia,
  saudade minha
  quando vos veria?




D. FRANCISCO MANUEL DE MELO

[Sidenote: 1608-1666]


_153. Soneto_

  Quantas vezes conheço o meu cuidado
  e contemplo na duvida que o espera,
  tantas e muitas mais dele quisera
  antes ser despedido que enganado.
  Torno a cuidar depois que inda apartado
  quem me assegura a mi que o estivera,
  se para sempre amar sempre é uma era,
  para sempre temer sempre um estado?
  Ja propos de passar o mundo a esmo
  pois no tempo, lugar, fe, gosto e morte
  a fraude é certa e nunca conhecida.
  Vos que sabeis de mi mais do que eu mesmo
  ensinai-me a viver com minha sorte,
  fareis de todo vossas sorte e vida.


_154. Responde a um amigo que mandava preguntar a vida que fazia na sua
prisão._

  Casinha despresivel, mal forrada,
  treva lá dentro mais que inferno escura,
  porta só para entrar, logo fechada,
  cama que é potro, mesa destroncada,
  pulga que por picar faz matadura,
  cão só para agourar, rato que fura,
  candea nem com os dedos atiçada;
  grilhão que vos asusta eternamente,
  negro boçal e mais boçal ratinho,
  que mais vos leva que vos traz da praça;
  sem amor, sem amigo, sem parente;
  quem mais se doi de vos diz: Coitadinho!
  Tal vida levo: santo prol me faça!




SOROR MARIA DO CEO

[Sidenote: 1658-1753?]


_155. Dorotea a Teofilo_

  D.  Adonde vas, o Filo sem ventura,
  dize, por este campo descuidado?
  T.  Vou por aí a zombar de teu cuidado
  quando te vejo nessa prisão dura.
  D.  Ó praza a Deus te piques entre as flores
  porque saibas quais são os meus amores.
  Adonde vas, pastor sem mais sentido
  que o de não ser amante nem amado?
  T.  A ser na liberdade bem ganhado
  só por não ser nas flores bem perdido.
  D.  Ó praza a Deus que aches entre as rosas
  flores ferinas, setas amorosas.
  Adonde vas, me dize, e sabe antes
  que te murmura aquela fonte pura.
  T.  Vou a não ter mais fe nesta verdura
  que a que ensinam as rosas inconstantes.
  D.  Ó praza a Deus te digam as boninas
  os misterios da fe por rosas trinas.
  Adonde vas, pastor sem lealdade,
  como quem seu delito não recea?
  T.  Ao som que me faz uma cadea
  vou a cantar de minha liberdade.
  D.  Ó praza a Deus, pois ouço tal despreso,
  que nas silvas das rosas fiques preso.
  Adonde vas sem afeição de vida
  quando um a vida quer para o que ama?
  T.  Vou por aí donde a sorte me chama,
  a querer só a vida para a vida.
  D.  Ó praza a Deus te encontre o lobo forte,
  dando-te á dura vida doce morte.
  Adonde vas, se estrelas superiores
  a amar te chamam pelas flores belas?
  T.  Vou só por desmentir essas estrelas
  a pisar vingativo nessas flores.
  D.  Ó praza a Deus que aches nelas certo
  não o aspid dormido, amor desperto!




DOMINGOS DOS REIS QUITA

[Sidenote: 1728-1770]


_156. Á destruição dos templos de Lisboa pelo terremoto_

  Por castigar, Senhor, nossos insultos,
  os gloriosos templos destruiste:
  como a tam grande estrago reduziste
  dos proprios santos os sagrados vultos?
  Que é isto, imenso Deus, deixas sem cultos
  a hostia em que teu puro corpo existe?
  Mas o que em nossas culpas só consiste
  a causa de segredos tam ocultos!
  Para milhor ficarmos advertidos
  de nossos atrocissimos pecados
  deixaste teus altares destruidos,
  pois quisestes, por ver-nos castigados
  antes vê-los a cinzas reduzidos
  que por nossas ofesas profanados.




ANTONIO DINIZ DA CRUZ E SILVA

[Sidenote: 1731-1799]


_157. Flores tam lindas_

  Em seus cabelos
  negras violas
  tem o meu bem:
  nas mãos pequenas
  tem azucenas
  e lirios cem.
  Flores tam lindas
  Abril não tem.

  Em sua boca
  vermelhos cravos
  abrir se vem:
  purpureas rosas
  tem nas formosas
  faces tambem.
  Flores tam lindas
  Abril não tem.

  No niveo seo
  ó que de flores
  brotando vem!
  Brancos jasmins,
  mil mogorins,
  lirios tambem.
  Tam lindas flores
  Abril não tem.

  Flores tam frescas
  ó quem colhera!
  ó ceos, ó quem!
  Mas mil amores
  tam frescas flores
  em guarda tem.
  Quem as colhera!
  ó ceos, ó quem!




JOÃO XAVIER DE MATTOS

[Sidenote: † 1789]


_158. Soneto_

  Pos-se o sol: como ja na sombra fea
  do dia pouco a pouco a luz desmaia!
  E a parda mão da noite, antes que caia,
  de grossas nuvens todo o ar semea.
  Apenas ja diviso a minha aldea,
  ja do cipreste não distingo a faia.
  Tudo em silencio está: só la da praia
  se ouvem quebrar as ondas pela area.
  Com a mão na face a vista ao ceo levanto,
  e cheo de mortal melancolia
  nos tristes olhos mal sustento o pranto:
  e se inda algum alivio ter podia
  era ver esta noite durar tanto
  que nunca mais amanhecesse o dia!




PEDRO ANTONIO CORRÊA GARÇÃO

[Sidenote: 1724-1772]


_159. Cantata_

  Ja no roxo Oriente branqueando
  as prenhes velas da troiana frota
  entre as vagas azues do mar dourado
  sobre as azas dos ventos se escondiam.
  A miserrima Dido
  pelos paços reais vaga ululando:
  com os turvos olhos inda em vão procura
  o fugitivo Eneas,
  só ermas ruas, só desertas praças
  a recente Cartago lhe apresenta;
  com medonho fragor na praia nua
  fremem de noite as solitarias ondas,
  e nas douradas grimpas
  das cupolas soberbas
  piam nocturnas agoureiras aves.
  Do marmoreo sepulcro
  atonita imagina
  que mil vezes ouviu as frias cinzas
  do defunto Sicheo com debeis vozes
  suspirando chamar: Elisa! Elisa!
  D’ Orco aos tremendos numens
  sacrificios prepara,
  mas viu esmorecida
  em torno dos thuricremos altares
  negra escuma ferver nas ricas taças,
  e o derramado vinho
  em pelagos de sangue converter-se.
  Frenetica delira,
  palido o rosto lindo,
  a madeixa sutil desentrançada;
  ja com tremulo pe entra sem tino
  no ditoso aposento
  onde do infido amante
  ouviu enternecida
  maguados suspiros, brandas queixas.
  Ali as crueis Parcas lhe mostraram
  as iliacas roupas que pendentes
  do talamo dourado descobriam
  o lustroso pavez, a teucra espada.
  Com a convulsa mão subito arranca
  a lamina fulgente da bainha
  e sobre o duro ferro penetrante
  arroja o tenro cristalino peito;
  e em borbotões de espuma murmurando
  o quente sangue da ferida salta,
  de roxas espadanas rociadas
  tremem da sala as doricas colunas.
  Tres vezes tenta erguer-se,
  tres vezes desmaiada sobre o leito
  o corpo revolvendo, ao ceo levanta
  os macerados olhos.
  Depois, atenta na lustrosa malha
  do profugo dardanio,
  estas ultimas vozes repetia,
  e os lastimosos lugubres acentos
  pelas aureas abobadas voando
  longo tempo depois gemer se ouviram:
  Doces despojos
  tam bem logrados
  dos olhos meus,
  em quanto os fados,
  em quanto Deus
  o consentiam:
  da triste Dido
  a alma aceitai,
  destes cuidados
  me libertai!
  Dido infelice
  assaz viveu:
  de alta Cartago
  o muro ergueu.
  Agora nua
  ja de Caronte
  a sombra sua
  na barca fea
  de Flegetonte
  a negra vea
  surcando vai!




NICOLAU TOLENTINO DE ALMEIDA

[Sidenote: 1741-1811]


_160. Os toucados altos_

  Chaves na mão, melena desgrenhada,
  batendo o pe na casa, a mãi ordena
  que o furtado colchão, fofo e de pana,
  a filha o ponha ali ou a criada.
  Á filha, moça esbelta e aperaltada,
  lhe diz com a doce voz que o ar serena:
  Sumiu-se-lhe um colchão? É forte pena!
  Olhe não fique a casa arruinada!
  Tu respondes-me assim? Tu zombas de isto?
  Tu cuidas que por ter pai embarcado
  ja a mãi não tem mãos? E dizendo isto
  arremete-lhe á cara e ao penteado;
  eis senão quando, caso nunca visto,
  sai-lhe o colchão de dentro do toucado!


_161. Deitando um cavalo á margem_

  Vai, misero cavalo lazarento,
  pastar longas campinas livremente!
  Não percas tempo em quanto t’ o consente
  de magros cães faminto ajuntamento.
  Esta sela, teu unico ornamento,
  para sinal de minha dor vehemente,
  de torto prego ficará pendente,
  despojo inutil do inconstante vento.
  Morre em paz! Que em havendo algum dinheiro
  hei de mandar em honra de teu nome
  abrir em negra pedra este letreiro:
  Aqui piedoso entulho os ossos come
  do mais fiel, mais rapido sendeiro,
  que fora eterno a não morrer de fome.




MANUEL MARIA DE BARBOSA DU BOCAGE

[Sidenote: 1765-1805]


_162. Á lamentavel catastrofe de D. Inés de Castro_

  Da triste, bela Inés inda os clamores
  andas, echo chorosa, repetindo;
  inda aos piedosos ceos andas pedindo
  justiça contra os impios matadores;
  ouvem-se ainda na Fonte dos Amores
  de quando em quando as naiades carpindo;
  e o Mondego, no caso reflectindo,
  rompe irado as barreiras, alaga as flores;
  inda altos hinos o universo entoa
  a Pedro, que da morta formosura
  convosco, amores, ao sepulcro voa.
  Milagre de beleza e de ternura!
  Abre, dece, olha, geme, abraça e coroa
  a malfadada Inés na sepultura.


_163. Despedidas ao Tejo_

  Não mais, Ó Tejo meu formoso e brando,
  á margem fertil de gentis verdores,
  terás d’ alta Ulissea um dos cantores
  suspiros no aureo metro modulando:
  rindo não mais verá, não mais brincando
  por entre as ninfas e por entre as flores
  o coro divinal de nus amores,
  dos zefiros azuis o afavel bando.
  Com a frente ja sem mirto e ja sem louro
  o arrebata de rojo a mão da sorte
  ao clima salutar e á margem de ouro:
  ei-lo em fraguas de horror, sem luz, sem norte;
  soa de aqui, de ali piado agouro:
  sois vos, desterro eterno, ermos da morte!


_164. Contraste entre a vida campestre e a das cidades_

  Nos campos o vilão sem sustos passa,
  inquieto na corte o nobre mora:
  o que é ser infeliz aquele ignora,
  este encontra nas pompas a desgraça;
  aquele canta e ri, não se embaraça
  com essas cousas vans que o mundo adora,
  este, ó cega ambição, mil vezes chora
  porque não acha bem que o satisfaça;
  aquele dorme em paz no chão deitado,
  este no eburneo leito precioso
  nutre, exaspera velador cuidado,
  triste, sai do palacio majestuoso:
  se has de ser cortesão e desgraçado
  antes ser camponez e venturoso!


_165. Á decadencia do imperio portugués na Asia_

  Por terra jaz o emporio do Oriente
  que do rigido Afonso o ferro, o raio
  ao gram filho ganhou do gram sabaio,
  envergonhando o deus armipotente;
  Caiu Goa, terror antigamente
  do naire vão, do perfido malaio,
  de barbaras nações! Ah que desmaio
  apaga o marcio ardor da lusa gente?
  Ó seculos de herois! Dias de gloria!
  Varões excelsos que a pesar da morte
  viveis na tradição, viveis na historia!
  Albuquerque terrivel, Castro forte,
  Meneses, e outros mil, vossa memoria
  vinga as injurias que nos faz a sorte.


_166. Contrição_

  Meu ser evaporei na lide insana
  do tropel das paixões que me arrastava:
  Ah cego, eu cria; ah misero, eu sonhava
  em mim quasi imortal a essencia humana!
  De que inumeros sois a mente ufana
  existencia falaz me não dourava!
  Mas eis sucumbe natureza escrava
  ao mal que a vida em sua orgia dana:
  prazeres, socios meus e meus tiranos,
  esta alma que sedenta em si não coube,
  no abismo vos sumiu dos desenganos.
  Deus! Ó Deus! Quando a morte á luz me roube,
  ganhe um momento o que perderam anos:
  saiba morrer o que viver não soube!




JOÃO BAPTISTA, VISCONDE DE ALMEIDA GARRETT

[Sidenote: 1799-1854]


_167. Não es tu_

  Era assim: tinha esse olhar,
  a mesma graça, o mesmo ar;
  corava da mesma cor
  aquela visão que eu vi
  quando eu sonhava de amor,
  quando em sonhos me perdi.

  Toda assim: o porte altivo,
  o semblante pensativo,
  e uma suave tristeza
  que por toda ela decia
  como um veo que lhe envolvia,
  que lhe adoçava a beleza.

  Era assim: o seu falar,
  ingenuo e quasi vulgar,
  tinha o poder da razão
  que penetra, não seduz;
  não era fogo, era luz
  que mandava ao coração.

  Nos olhos tinha esse lume,
  o seo o mesmo perfume,
  um cheiro a rosas celestes,
  rosas brancas, puras, finas,
  viçosas como boninas,
  singelas sem ser agrestes.

  Mas não es tu, ai não es:
  toda a ilusão se desfez.
  Não es aquela visão que eu vi,
  não es a mesma visão,
  que essa tinha coração;
  tinha, que eu bem lh’ o senti!


_168. Os cinco sentidos_

  São belas, bem o sei, essas estrelas,
  mil cores divinais tem essas flores:
  mas eu não tenho, amor, olhos para elas;
  em toda a natureza
  não vejo outra beleza
  senão a ti, a ti!

  Divina, ai sim! será a voz que afina
  saudosa na ramagem densa, umbrosa;
  será: mas eu do rouxinol que trina
  não ouço a melodia
  nem sinto outra harmonia
  senão a ti, a ti!

  Respira na aura que entre as flores gira
  celeste incenso de perfume agreste;
  sei, não sinto: minha alma não aspira
  não percebe, não toma
  senão o doce aroma
  que vem de ti, de ti!

  Formosos são os pomos saborosos,
  é um mimo de nectar o racimo;
  c cu tenho fome e sede, sequiosos,
  famintos meus desejos
  estam, mas é de beijos
  e só de ti, de ti!

  Macia deve a relva luzidia
  do leito ser por certo em que me deito:
  mas quem ao pe de ti, quem poderia
  sentir outras caricias,
  tocar noutras delicias
  senão em ti, em ti!

  A ti, ai a ti só os meus sentidos,
  todos num confundidos,
  sentem, ouvem, respiram,
  em ti, por ti deliram,
  em ti a minha sorte,
  a minha vida em ti,
  e quando venha a morte
  será morrer por ti!


_169. O Destino_

  Quem disse á estrela o caminho
  que ela ha de seguir no ceo?
  A fabricar o seu ninho
  como é que a ave aprendeu?
  Quem diz á planta: Florece,
  e ao mudo verme que tece
  sua mortalha de seda
  os fios quem lh’ os enreda?

  Ensinou alguem á abelha
  que no prado anda a zumbir
  se á flor branca ou se á vermelha
  o seu mel ha de ir pedir?
  Que eras tu meu ser, querida,
  teus olhos a minha vida,
  teu amor todo o meu bem,
  ai, não m’ o disse ninguem.

  Como a abelha corre ao prado,
  como no ceo gira a estrela,
  como a todo o ente o seu fado
  por instinto se revela,
  eu no teu seo divino
  vim cumprir meu destino;
  vim, que em ti só sei viver,
  só por ti posso morrer.


_170. Ignoto Deo_

  Creio em ti, Deus, a fe viva
  de minha alma a ti se eleva;
  es—o que es não sei: deriva
  meu ser do teu, luz e treva
  em que indistintas se envolve
  este espirito agitado,
  de ti vem, a ti devolve.
  O nada, a que foi roubado
  pelo sopro criador,
  tudo o mais o ha de tragar:
  só vive de eterno ardor
  o que está sempre a aspirar
  ao infinito de onde veio.
  Beleza es tu, luz es tu,
  verdade es tu só. Não creio
  senão em ti. O olho nu
  do homem não ve na terra
  mais que a duvida, a incerteza,
  a forma que engana e erra:
  essencia, a real beleza,
  o puro amor, o prazer
  que não fatiga e não gasta
  só por ti os pode ver
  o que inspirado se afasta,
  ignoto Deus, das ronceiras
  vulgares turbas, despidos
  das cousas vans e grosseiras,
  sua alma, razão, sentidos,
  a ti se dão, em ti vida
  e por ti vida tem. Eu consagrado
  a teu altar me prostro e a combatida
  existencia aqui ponho, aqui votado
  fica este livro, confessão sincera
  da alma que em ti voou e em ti só espera.


_171. Cascaes_

  Acabava ali a terra
  nos derradeiros rochedos,
  a deserta, arida serra
  por entre os negros penedos
  só deixa viver mesquinha
  triste pinheiro maninho.

  E os ventos despregados
  sopravam rijos na rama,
  e os ceos turvios, anuviados,
  o mar que incessante brama:
  tudo ali era braveza
  da selvagem natureza.

  Aí na quebra do monte,
  entre uns juncos mal medrados
  seco o rio, seca a fonte,
  ervas e matos queimados,
  aí nessa bruta serra,
  aí foi um ceo na terra.

  Ali sós no mundo, sós,
  santo Deus! como vivemos!
  Como eramos tudo nos
  e de nada mais soubemos!
  Como nos folgava a vida,
  de tudo o mais esquecida!

  Que longos beijos sem fim!
  Que falar dos olhos mudo!
  Como ela vivia em mim!
  Como eu tinha nela tudo,
  minha alma em sua razão,
  meu sangue em seu coração!

  Os anjos aqueles dias
  contaram na eternidade
  que essas horas fugidias,
  seculos na intensidade,
  por milenios marca Deus
  quando os dá aos que são seus.

  Ai sim! foi a tragos largos,
  longos, fundos que a bebi,
  do prazer a taça: amargos,
  depois, depois os senti,
  os travos que ela deixou,
  mas como eu ninguem gosou.

  Ninguem, que é preciso amar
  como eu amei, ser amado
  como eu fui, dar e tomar
  do outro ser a quem se ha dado
  toda a razão, toda a vida
  que em nos se anula perdida.

  Ai, ai, que pesados anos
  tardios depois vieram!
  Ó que fatais desenganos
  ramo a ramo a desfizeram,
  a minha choça na serra,
  lá onde se acaba a terra.

  Se o visse—não quero vê-lo,
  aquele sitio encantado:
  certo estou não conhecê-lo,
  tam outro estará mudado,
  mudado como eu, como ela
  que a vejo sem conhecê-la.

  Inda ali acaba a terra,
  mas ja o ceo não começa,
  que aquela visão da serra
  sumiu-se na treva espessa,
  e deixou nua a tristeza
  d’ essa agreste natureza.




ANTONIO FELICIANO DE CASTILHO

[Sidenote: 1800-1875]


_172. A Fonte dos Amores_

  Fonte mais pura que o lustroso vidro,
  mais que o vivo cristal que as rochas veste,
  ó de inocentes miseros amores
  outr’ ora testemunha,

  Com que verso que iguale o que mereces
  cantarei dignamente as aguas tuas
  e a relva que te borda a fresca terra
  e as flores que a matizam?

  Em que verso milhor folgas que entoe
  digno louvor ás arvores anosas
  que te cercam beneficas, lançando
  amiga sombra aos vates?

  Se outras cordas minha lira ornasse
  de Maia o filho, o aligero Mercurio,
  se novos sons na minha voz creassem
  as ondas de Aganippe,

  entam celebraria os nobres seixos
  onde o sangue de Inés o tempo adora,
  onde o sangue de Inés inda hoje arranca
  o pranto a amor e ás ninfas.

  Os zefiros e as auras neste sitio,
  sem que os ais da infeliz jamais esqueçam,
  tristes movendo a tremula folhagem
  saudade doce avivam.

  As aguas tuas e as visinhas letras,
  sobre as quais cada dia amor suspira,
  o sangue inda recente, os velhos troncos,
  tudo te faz formosa.

  Corre, ó fonte das lagrimas, ah sempre
  aos ternos corações de amantes tristes
  corras grata e suave e tenhas d’ eles
  os cultos que te sagro!




ALEXANDRE HERCULANO E ARAUJO

[Sidenote: 1810-1877]


_173. A Cruz Mutilada_

  Amo-te, ó cruz, no vertice firmada
  de esplendidas igrejas;
  amo-te quando á noite, sobre o campo,
  junto ao cipreste alvejas;
  amo-te sobre o altar, onde entre incensos
  as preces te rodeam;
  amo-te quando em prestito festivo
  as multidões te hasteam;
  amo-te erguido no cruzeiro antigo,
  no adro do presbiterio;
  quando o morto, impressa no ataude,
  guias ao cemiterio;
  amo-te, ó cruz, até quando no vale
  negrejas triste e só,
  nuncia do crime a que deveu a terra
  do assassinado o pó;

  porem quando mais te amo,
  ó cruz do meu Senhor,
  é se te encontro á tarde
  antes de o sol se pôr,

  na clareira da serra
  que o arvoredo assombra,
  quando á luz que fenece
  se estira a tua sombra,
  e o dia ultimos raios
  com o luar mistura,
  e o seu hino da tarde
  o pinheiral murmura.

  E eu te encontrei num alcantil agreste
  meo quebrada, ó cruz. Sósinha estavas,
  ao pôr do sol e ao elevar-se a lua
  detras do calvo serro. A soledade
  não te póde valer contra a mão impia
  que te feriu sem dó. As linhas puras
  de teu perfil, falhadas, tortuosas,
  ó mutilada cruz, falam de um crime,
  sacrilegio brutal e ao impio inutil!
  A tua sombra estampa-se no solo
  como a sombra de antigo monumento
  que o tempo quasi derrocou truncado.
  No pedestal musgoso, em que te ergueram
  nossos avós, eu me assentei. Ao longe
  do presbiterio rustico mandava
  o sino os simples sons pelas quebradas
  da cordilheira, anunciando o instante
  da _Ave Maria_, da oração singela
  mas solene, mas santa, em que a voz do homem
  se mistura nos canticos saudosos
  que a natureza envia ao ceo no extremo
  raio do sol, passando fugitivo
  na tangente deste orbe, ao qual trouxeste
  liberdade e progresso e que te paga
  com a injuria e o desprezo e que te inveja
  até na solidão o esquecimento!

  Foi da ciencia incredula secterio
  acaso, ó cruz da serra, o que na face
  afrontas te gravou com mão profana?
  Não! Foi o homem do povo, a quem consolo
  na miseria e na dor constante has sido
  por bem dezoito seculos: foi esse
  por cujo amor surgias qual remorso
  nos sonhos do abastado ou do tirano,
  bradando esmola a um, piedade ao outro.

  Ó cruz, se desde Golgota não foras
  simbolo eterno de uma crença eterna,
  se a nossa fe em ti fosse mentida,
  dos opressos de outrora os livres netos
  por sua ingratidão dignos de oprobrio,
  se não te amassem, ainda assim seriam;
  mas es nuncia do ceo: e eles te insultam,
  esquecidos das lagrimas perenes
  por trinta gerações, que guarda a campa,
  vertidas aos teus pes nos dias torvos
  do seu viver de escravidão! Deslumbram-se
  de que, se a paz domestica, a pureza
  do leito conjugal bruta violencia
  não vai contaminar, se a filha virgem
  do humilde camponés não é ludibrio
  do opulento, do nobre, ó cruz, t’ o devem;
  que por ti o cultor de ferteis campos
  colhe tranquilo da fatiga o premio,
  sem que a voz de um senhor, qual d’antes dura,
  lhe diga: É meu, e es meu. A mim deleites,
  liberdade, abundancia; a ti, escravo,
  o trabalho, a miseria, unido á terra
  que o suor dessa fronte fertilisa,
  em quanto, em dia de furor ou tedio,
  não me apraz com teus restos fecundâ-la.

  Quando calada a humanidade ouvia
  este atroz blasfemar, tu te elevaste
  lá do Oriente, ó cruz, envolta em gloria,
  e bradaste tremenda ao forte, ao rico:
  Mentira! E o servo alevantou os olhos,
  onde a esperança scintilava, a medo,
  e viu as faces do senhor retintas
  em palidez mortal e errar-lhe a vista
  trepida, vaga: a cruz no ceo do Oriente
  da liberdade anunciava a vinda.

  Cansado, o ancião guerreiro, que a existencia
  desgastou no volver de cem combates,
  ao ver que enfim o seu pais querido
  ja não ousam calcar os pes de estranhos,
  vem assentar-se á luz meiga da tarde,
  na tarde do viver, junto do teixo
  da montanha natal. No fronte calvo
  que o sol tostou e que enrugaram anos,
  ha um como fulgor, sereno e santo.
  Da aldea semi-deus, devem-lhe todos
  o teito, a liberdade, e a honra e vida.
  Ao perpassar do veterano os velhos
  a mão que os protegeu apertam gratos;
  com amorosa timidez os moços
  saudam-no qual pai. Nas largas noites
  de gelada estação sobre a lareira
  nunca lhe falta o cepo incendiado;
  sobre a mesa frugal nunca no estio
  refrigerante pomo: assim do velho
  pelejador os derradeiros dias
  derivam para o tumulo suaves,
  rodeados de afecto, e quando á terra
  a mão do tempo gastador o guia,
  sobre a lousa a saudade ainda lhe esparze
  flores, lagrimas, bençãos que consolem
  do defensor do fraco as cinzas frias.
  Pobre cruz! Pelejaste mil combates,
  os gigantes combates dos tiranos,
  e venceste. No solo libertado
  que pediste? Um retiro no deserto,
  um pincaro granitico, açoutado
  pelas asas do vento, e enegrecido
  por chuvas e por sois. Para ameigar-te
  este ar humido e gelido a segure
  não foi ferir do bosque o rei; do estio
  no ardor canicular nunca disseste:
  Dai-me sequer do bravo medronheiro
  o desprezado fruto; o teu vestido
  era o musgo que tece a mão do inverno
  e Deus creou para trajar as rochas.
  Filha do ceo, o ceo era teu teito,
  teu escabelo o dorso da montanha.
  Tempo houve em que esses braços te adornava
  coroa viçosa de gentis boninas
  e o pedestal te rodeavam preces.
  Ficaste em breve só e a voz humana
  fez pouco a pouco junto a ti silencio.
  Que te importa? As arvores da encosta
  curvavam-se a saudar-te, e revoando
  as aves vinham circundar-te de hinos.
  Afagava-te o raio derradeiro
  frouxo do sol ao mergulhar nos mares,
  e esperavas o tumulo. O teu tumulo
  devera ser o seo destas serras
  quando em genesis novo á voz do Eterno
  do orbe ao nucleo fervente que as gerara
  elas nas fauces dos volcões decessem.
  Entam para essa campa flores, bençãos,
  ou de saudade lagrimas vertidas,
  qual do velho soldado a lousa pede
  não pediras á ingrata raça humana
  ao pe de ti no seu sudario envolta.
  Este longo esperar do dia extremo
  no esquecimento do ermo abandonado
  foi duro de sofrer aos teus remidos,
  ó redentora cruz! Eras acaso
  como um remorso e acusação perene
  no teu rochedo alpestre onde te viam
  pousar triste e só? Acaso á noite,
  quando a procela no pinhal rugia,
  criam ouvir-te a voz acusadora
  sobrelevar a voz da tempestade?
  Que lhes dizias tu? De Deus falavas
  e do seu Cristo, do divino mártir,
  que a ti, suplicio e afronta, a ti maldita
  ergueu, purificou, clamando ao servo
  no seu trance final: Ergue-te, escravo!
  Es livre, como é pura a cruz da infamia:
  ela vil e tu vil, santo, sublime
  sereis ante meu Pai: ergue-te, escravo!
  Abraça tua irman, segue-a sem susto
  no caminho dos seculos; da terra
  pertence-lhe o porvir, e o seu triunfo
  trará de tua liberdade o dia.

  Eis porque teus irmãos te arrojam pedras
  ao perpassar, Ó cruz! Pensam ouvir-te
  nos rumores da noite a antiga historia,
  recontando do Golgota, lembrando-lhes
  que só ao Cristo a liberdade devem
  e que impio o povo ser é ser infame.
  Mutilado por ele, a pouco e pouco,
  tu em fragmentos tombarás do cerro,
  simbolo sacrosanto: hão de os humanos
  aos pes pisar-te, e esquecerás no mundo.
  Da gratidão a divida não paga
  ficará, ó tremenda acusadora,
  sem que as faces lhes tinja a cor do pejo,
  sem que o remorso os corações lhes rasgue.
  Do Cristo o nome passará na terra.
  Não! Quando em pó desfeita a cruz divina
  deixar de ser perene testemunha
  da avita crença, os montes, a espessura,
  o mar, a lua, o murmurar da fonte,
  da natureza as vagas harmonias
  da cruz em nome falarão do Verbo.

  Dela no pedestal entam deserto
  do deserto no seo, ainda o poeta
  virá talvez ao pôr do sol sentar-se,
  e a voz da selva lhe dirá que é santo
  este rochedo nu e um hino pio
  a solidão lhe ensinará e a noite.

  Do cantico futuro uma toada
  não sintes vir, ó cruz, de alem dos tempos,
  da brisa do crepusculo nas asas?
  É o porvir que te proclama eterna,
  é a voz do poeta a saudar-te.

  Montanha do Oriente,
  que sobre as nuvens elevando o cume,
  divisas logo o sol, surgindo a aurora,
  e que lá no Occidente
  ultima ves seu radioso lume,
  em ti minha alma a eterna cruz adora.

  Rochedo que descansas
  no promontorio nu e solitario,
  como atalaia que o Oceano explora,
  alheo ás mil mudanças
  que o mundo agitam turbulento e vario,
  em ti minha alma a eterna cruz adora.

  Sobros, robles frondentes,
  cuja sombra procura o viandante
  fugindo ao sol a prumo que o devora,
  nesses dias ardentes
  em que o Leão nos ceos passa radiante,
  em ti minha alma a eterna cruz adora.

  Ó mato variado,
  de rosmaninho e murta entretecido,
  de cujas tenues flores se evapora
  aroma delicado,
  quando es por leve aragem sacudido,
  em ti minha alma a eterna cruz adora.

  Ó mar que vais quebrando
  rolo apos rolo pela praia fria,
  e fremes som de paz consoladora,
  dormente murmurando
  na caverna maritima sombria,
  em ti minha alma a eterna cruz adora.

  Ó lua silenciosa,
  que em perpetuo volver seguindo a terra,
  esparzes tua luz ameigadora
  pela serra formosa
  e pelos lagos que em seu seo encerra,
  em ti minha alma a eterna cruz adora.

  Surges, simbolo eterno
  no ceo, na terra, no mar,
  do forte no expirar,
  e do viver no alvor!


_174. A Tempestade_

  Sibila o vento, os torreões de nuvens
  pesam nos densos ares;
  ruge ao largo a procela e encurva as ondas
  pola extensão dos mares:
  a imensa vaga ao longe vem correndo
  em seu terror envolta,
  e de entre as sombras rapidas centelhas
  a tempestade solta.
  Do sol no ocaso um raio derradeiro
  que, apenas fulge, morre,
  escapa á nuvem que apressada e espessa
  para apagâ-la corre.
  Tal nos afaga em sonhos a esperança
  ao despertar do dia,
  mas no acordar lá vem a conciencia
  dizer que ela mentia.
  As ondas negro-azues se conglobaram,
  serras tornadas são,
  contra as quais outras serras que se arqueam
  bater, partir-se vão.
  Ó tempestade! eu te saudo, ó nume,
  da natureza açoite!
  Tu guias os vulcões, do mar princesa,
  e é tu vestido a noite.
  Quando pelos pinhais entre o granizo,
  ao susurrar das ramas,
  vibrando sustos pavorosa ruges
  e assolação derramas,
  quem porfiar contigo entam ousara
  de gloria e poderio,
  tu que fazes gemer pendido o cedro,
  turbar-se o claro rio?
  Quem me dera ser tu por balouçar-me
  das nuvens nos castelos
  e ver dos ferros meus enfim quebrados
  os rebatidos elos!
  Eu rodeara entam o globo inteiro,
  eu sublevara as aguas,
  eu dos vulcões com raios acendera
  amortecidas fraguas;
  do robusto carvalho e sobro antigo
  acurvaria as frontes;
  com furacões as areais da Libia
  converteria em montes.
  Pelo fulgor da lua, lá no Norte,
  no polo me assentara
  e vira prolongar-se o gelo eterno
  que o tempo amontoara.
  Ali eu solitario, eu rei da morte,
  erguera meu clamor,
  e dissera: Sou livre e tenho imperio,
  aqui sou eu senhor!
  Quem se podera erguer como estas vagas
  em turbilhões incertos,
  e correr e correr, troando ao longe
  nos liquidos desertos!
  Mas entre membros de lodoso barro
  a mente presa está,
  ergue-se em vão aos ceos, precipitada
  rapida em baixo dá.
  Ó morte, amiga morte! É sobre as vagas,
  entre escarceos erguidos,
  que eu te invoco, pedindo-te feneçam
  meus dias aborridos:
  quebra duras prisões que a natureza
  lançou a esta alma ardente,
  que ela possa voar por entre os orbes
  aos pes do Omnipotente!
  Sobre a nao que me estreita a prenhe nuvem
  deça e estourando me esmague,
  e a grossa proa dos tufões ludibrio
  solta sem rumo vague!
  Porem não! Dormir deixa os que me cercam
  o sono do existir;
  deixa-os, vãos sonhadores de esperanças
  nas trevas do porvir.
  Doce mãi do repouso, extremo abrigo
  de um coração opresso,
  que ao ligeiro prazer, á dor cansada
  negas no seo acesso,
  não despertes, ó não, os que abominam
  teu amoroso aspeito,
  febricitantes que se abraçam loucos
  com seu dorido leito!
  Tu que ao misero ris com rir tam meigo,
  caluniada morte,
  tu que entre os braços teus lhe dás asilo
  contra o furor da sorte;
  tu que esperas ás portas dos senhores,
  do servo ao limiar,
  e eterna corres, peregrina, a terra
  e as solidões do mar,
  deixa, deixa sonhar ventura os homens:
  ja filhos teus naceram;
  um dia acordarão d’ esses delirios
  que tam gratos lhes eram.
  E eu que velo na vida e ja não sonho
  nem gloria nem ventura,
  eu que esgotei tam cedo até as fezes
  o calix da amargura;
  eu vagabundo e pobre e aos pes calcado
  de quanto ha vil no mundo,
  santas inspirações morrer sentindo
  do coração no fundo,
  sem achar no desterro uma harmonia
  de alma que a minha entenda,
  porque seguir, curvado ante a desgraça,
  esta espinhosa senda?
  Torvo o oceano vai: qual dobre soa
  fragor da tempestade,
  psalmo de mortos que retumba ao longe
  grito da eternidade!
  Pensamento infernal! Fugir cobarde
  ante o destino iroso?
  Lançar-me envolto em maldições celestes
  no abisso tormentoso?
  Nunca! Deus pos-me aqui para apurar-me
  nas lagrimas da terra:
  guardarei minha estancia atribulada
  com meu desejo em guerra.
  O fiel guardador terá seu premio,
  o seu repouso enfim,
  e atalaiar o sol de um dia extremo
  virá outro apos mim.
  Herdarei o morrer: como é suave
  bençam de pai querido,
  será o despertar, ver meu cadaver,
  ver o grilhão partido.
  Um consolo entretanto resta ainda
  ao pobre velador:
  Deus lhe deixou nas trevas da existencia
  doce amizade e amor.
  Tudo o mais é sepulcro branqueado
  por embusteira mão.
  Tudo o mais vãos prazeres que só trazem
  remorso ao coração.
  Passarei minha noite a luz tam meiga
  até o amanhecer,
  até que suba á patria do repouso
  onde não ha morrer.




ANTONIO AUGUSTO SOARES DE PASSOS

[Sidenote: 1826-1870]


_175. O Firmamento_

  Gloria a Deus! Eis aberto o livro imenso,
  o livro do infinito,
  onde em mil letras de fulgor intenso
  seu nome adoro escrito.
  Eis do seu tabernaculo corrida
  uma parte do veo misterioso:
  desprende as asas, remontando á vida,
  alma que ancias pelo eterno goso!

  Estrelas que brilhais nessas moradas,
  quais são vossos destinos?
  Vos sois, vos sois as lampadas sagradas
  de seus umbrais divinos;
  pululando do seo omnipotente
  e sumidas por fim na eternidade,
  sois as faiscas do seu carro ardente
  ao rolar através da imensidade;

  e cada qual de vos um astro encerra,
  um sol que apenas vejo,
  monarca de outros mundos como a terra
  que formam seu cortejo.
  Ninguem pode contar-vos: quem podera
  esses mundos contar a que dais vida,
  escuros para nos, qual nossa esfera
  vos é nas trevas da amplidão sumida.

  Mas vos perto brilhais, no fundo acesas
  do trono soberano:
  quem vos ha de seguir nas profundesas
  d’ esse infinito oceano?
  E quem ha de contar-vos nessas plagas
  que os ceos ostentam de brilhante alvura,
  lá onde sua mão sostem as vagas
  dos sois que um dia romperão na altura.

  E tudo outrora na mudez jazia,
  nos veos do frio nada;
  reinava a noite escura, a luz do dia
  era em Deus concentrada.
  Ele falou! E as sombras num momento
  se dissiparam na amplidão distante;
  Ele falou! E o vasto firmamento
  seu veo de mundos desfraldou ovante.

  E tudo despertou, e tudo gira
  imenso em seus fulgores;
  e cada mundo é sonorosa lira
  cantando os seus louvores.
  Cantai, ó mundos que o seu braço impele,
  harpas da creação, fachos do dia,
  cantai louvor universal Áquele
  que vos sustenta e nos espaços guia!

  Terra, globo que geras nas entranhas
  meu ser, o ser humano,
  que es tu com teus vulcões, tuas montanhas
  e com teu vasto oceano?
  Tu es um grão de area arrebatado
  por esse imenso turbilhão dos mundos
  em volta do seu trono levantado
  do universo nos seos mais profundos.

  E tu, homem, que es tu, ente mesquinho
  que soberbo te elevas,
  buscando sem cessar abrir caminho
  por tuas densas trevas?
  Que es tu com teus imperios e colossos?
  Um atomo sutil, um frouxo alento:
  tu vives um instante, e de teus ossos
  só restam cinzas que sacode o vento.

  Mas ah, tu pensas, e o girar dos orbes
  á razão encadeas:
  tu pensas, e inspirado em Deus te absorves
  na chama das ideas.
  Alegra-te, imortal, que esse alto lume
  não morre em trevas de um jazigo escasso:
  Gloria a Deus que num atomo resume
  o pensamento que transcende o espaço!

  Caminha, ó rei da terra; se inda es pobre,
  conquista aureo destino,
  e de seculo em seculo mais nobre
  eleva a Deus teu hino!
  E tu, ó terra, nos floridos mantos
  abriga os filhos que em teu seo geras
  e teu canto de amor reune aos cantos
  que a Deus se elevam de milhões de esferas.

  Dizem que ja sem forças, moribunda,
  tu vergas decadente
  Ó não! De tanto sol que te circunda
  teu sol inda é fulgente:
  tu es jovem ainda, a cada passo
  tu assistes de um mundo ás agonias
  e rolas entretanto nesse espaço
  coberta de perfumes e harmonias.

  Mas ai, tu findarás! Alem scintila
  hoje um astro brilhante:
  amanhã ei-lo treme, ei-lo vacila
  e fenece arquejante.
  Quem foi? Quem o apagou? Foi seu alento
  que extinguiu essa luz ja fatigada,
  foram seculos mil, foi um momento
  que a eternidade fez volver ao nada.

  Um dia, quem o sabe? Um dia, ao peso
  dos anos e ruinas,
  tu cairás nesse vulcão aceso
  que teu sol denominas;
  e teus irmãos tambem, esses planetas
  que a mesma vida, a mesma luz inflama,
  atraidos enfim, quais borboletas,
  cairão como tu na mesma chama.

  Entam, ó sol, entam nesse aureo trono
  que farás tu ainda,
  monarca solitario e em abandono,
  com tua gloria finda?
  Tu findarás tambem, a fria morte
  alcançará teu carro chamejante:
  ela te segue e profetisa a sorte
  nessas manchas que toldam teu semblante.

  Que são elas? Talvez os restos frios
  de algum antigo mundo
  que inda referve em borbotões sombrios
  no teu seo profundo;
  talvez; e envolta pouco a pouco a frente
  nas cinzas sepulcrais de cada filho,
  debaixo deles todos de repente
  apagarás teu vacilante brilho.

  E as sombras pousarão no vasto imperio
  que teu facho alumia;
  mas que vale de menos um psalterio
  dos orbes na harmonia?
  Outro sol como tu, outras esferas
  virão no espaço descantar seu hino,
  renovando nos sitios onde imperas
  do sol dos sois o resplendor divino.

  Gloria a seu nome! Um dia meditando
  outro ceo mais perfeito,
  o ceo de agora a seu altivo mando
  talvez caia desfeito.
  Entam mundos, estrelas, sois brilhantes,
  qual bando de aguias na amplidão disperso,
  chocando-se em destroços fumegantes,
  desabará no fundo do universo.

  Entam a vida, refluindo ao seo
  do foco soberano,
  parará, concentrando-se no meo
  d’ esse infinito oceano;
  e acabando enfim quanto fulgura,
  apenas restarão na imensidade
  o silencio, aguardando a voz futura,
  o trono de Jehova e a eternidade!




JOÃO DE DEUS RAMOS NOGUEIRA

[Sidenote: 1830-1896]


_176. A Vida_

  Foi-se-me pouco a pouco amortecendo
  a luz que nesta vida me guiava,
  olhos fitos na qual até contava
  ir aos degraos do tumulo decendo.
  Em se ela anuviando, em a não vendo,
  ja se me a luz de tudo anuviava:
  despontava ela apenas, despontava
  logo em minha alma a luz que ia perdendo.
  Alma gemea da minha e ingenua e pura
  como os anjos do ceo, se o não sonharam,
  quis mostrar-me que o bem bem pouco dura.
  Não sei se me voou, se me a levaram,
  nem saiba eu nunca a minha desventura
  contar aos que inda em vida não choraram.

  Ah, quando no seu colo reclinado,
  colo mais puro e candido que arminho,
  como abelha na flor do rosmaninho,
  osculava seu labio perfumado;

  quando á luz dos seus olhos, que era vê-los
  e enfeitiçar-se a alma em graça tanta,
  lia na sua boca a biblia santa
  escrita em letra cor dos seus cabelos;

  quando a sua mãosinha, pondo um dedo
  em seus labios de rosa pouco aberta,
  como timida pomba sempre alerta,
  me impunha ora silencio, ora segredo;

  quando como a alveola, delicada
  e linda como a flor que haja mais linda,
  passava como o cisne ou como ainda,
  antes do sol raiar, nuvem dourada;

  quando em balsamo de alma piedosa
  ungia as mãos da suplice indigencia,
  como a nuvem nas mãos da Providencia
  uma lagrima estila em flor sequiosa;

  quando a cruz do colar do seu pescoço
  estendendo-me os braços, como estende
  o simbolo de amor que as almas prende
  me dizia—o que ás mais dizer não ouço;

  quando, se negra nuvem me espalhava
  por sobre o coração algum desgosto,
  conchegando-me ao seu candido rosto
  no perfume de um riso a dissipava;

  quando o ouro da trança ao vento dando
  e a neve do seu colo e seu vestido,
  pomba que do seu par se ia perdido,
  ja de longe lhe ouvia o peito arfando;

  quando o anel da boca luzidia,
  vermelha como a rosa chea de agua,
  em beijos á saudade abrindo a magua,
  mil rosas pela face me esparzia;

  tinha o ceo da minha alma as sete cores,
  valia-me este mundo um paraiso,
  distilava-me a alma um doce riso,
  debaixo dos meus pes naciam flores!

  Deus era inda meu pai; e em quanto pude
  li o seu nome em tudo quanto existe,
  no campo em flor, na praia arida e triste,
  no ceo, no mar, na terra e na virtude.

  Virtude! Que é mais que um nome
  essa voz que em ar se esvai
  se um riso que ao labio assome
  numa lagrima vos cai!

  Que es, virtude, se de luto
  nos vestes o coração?
  Es a blasfemia de Bruto,
  não es mais que um nome vão.

  Abre a flor á luz que a enleva
  seu calix cheo de amor,
  e o sol nace, passa e leva
  consigo perfume e flor.

  Que é d’ esses cabelos de ouro
  do mais subido quilate,
  d’ esses labios escarlate,
  meu tesouro!

  Que é d’ esse halito que ainda
  o coração me perfuma;
  que é do teu colo de espuma,
  pomba linda!

  Que é de uma flor da guirnalda
  de teus dourados cabelos;
  d’ esses olhos: quero vê-los,
  esmeralda!

  Que é d’ essa franja comprida
  d’ aquele chaile mais leve
  do que a nuvem cor de neve,
  Margarida!

  Que é d’ essa alma que me deste,
  de um sorriso, um só que fosse,
  da tua boca tam doce,
  flor celeste!

  Tua cabeça, que é d’ ela,
  a tua cabeça de ouro,
  minha pomba, meu tesouro,
  minha estrela!

  De dia a estrela da alva empalidece;
  e a luz do dia eterno te ha ferido!
  Em teu languido olhar adormecido
  nunca me um dia em rida amanhecesse!
  Foste a concha da praia: a flor parece
  mais ditosa que tu. Quem te ha partido,
  meu calix de cristal onde hei bebido
  os nectares do ceo, se um ceo houvesse!
  Fonte pura das lagrimas que choro,
  quem tam menina e moça desmanchado
  te ha pelas nuvens os cabelos de ouro?
  Some-te, vela de baixel quebrado,
  some-te, voa, apaga-te, meteoro!
  É só mais neste mundo um desgraçado.

  E as desgraças podia prevê-las
  quem a terra sustenta no ar,
  quem sustenta no ar as estrelas,
  quem levanta ás estrelas o mar.

  Deus podia prever a desgraça,
  Deus podia prever e não quis!
  E não quis, não; se a nuvem que passa
  tambem pode chamar-se infeliz.

  A vida é o dia de hoje,
  a vida é ai que mal soa,
  a vida é sombra que foge,
  a vida é nuvem que voa;
  a vida é sonho tam leve
  que se desfaz como a neve
  e como o fumo se esvai:
  a vida dura um momento,
  mais leve que o pensamento,
  a vida leva-a o vento,
  a vida é folha que cai!

  A vida é flor na corrente,
  a vida é sopro suave,
  a vida é estrela cadente,
  voa mais leve que a ave;
  nuvem que o vento nos ares,
  onda que o vento nos mares
  uma apos outra lançou:
  a vida, pena caida
  da asa de ave ferida,
  de vale em vale impelida,
  a vida o vento a levou!

  Como em sonhos o anjo que me afaga
  leva nas tranças os lirios que lhe pus,
  e a luz quando se apaga
  leva aos olhos a luz!

  Levou, sim, como a folha que se desprende
  de uma flor delicada o vento sul,
  e a estrela que se estende
  nessa abobada azul.

  Como os avidos olhos de um amante
  levam consigo a luz de um doce olhar,
  e o vento do levante
  leva a onda do mar;

  como o tenro filhinho quando expira
  leva o beijo dos labios maternais,
  e á alma que suspira
  o vento leva os ais;
  ou como leva ao colo a mãi seu filho
  e as asas leva a pomba que voou,
  e o sol leva o seu brilho,
  o vento m’ a levou!

  E Deus, tu es piedoso
  Senhor! Es Deus e Pai!
  E ao filho desditoso
  não ouves pois um ai!
  Estrelas deste aos ares,
  dás perolas aos mares,
  ao campo deste a flor,
  frescura dás ás fontes,
  o lirio dás aos montes,
  e tiras-m’ a, Senhor!

  Ah, quando numa vista o mundo abranjo,
  estendo os braços e palpando o mundo
  o ceo, a terra e o mar vejo aos meus pes;
  buscando em vão a imagem do meu anjo,
  soletro á frouxa luz de um moribundo
  em tudo só: talvez!

  Talvez: é hoje a biblia, o livro aberto
  que eu só ponho ante mim nas rochas quando
  vou pelo mundo ver se a posso ver;
  e onde, como a palmeira do deserto,
  apenas vejo aos pes inquieta ondeando
  a sombra do meu ser!

  Meu ser voou na asa da aguia negra,
  que levando-a só não levou consigo
  de esta alma aquele amor!
  E quando a luz do sol o mundo alegra,
  crisalida nocturna a sós comigo
  abraço a minha dor.

  Dor inutil! Se a flor que ao ceo envia
  seus balsamos se esfolha, e tu no espaço
  achas depois seus atomos sutis,
  inda has de ouvir a voz que ouviste um dia,
  como a sua Leonor inda ouve o Tasso,
  Dante a sua Beatriz.

  Nunca! responde a folha que o outono,
  da haste que a sustinha a mão abrindo,
  ao vento confiou;
  Nunca! responde a campa onde do sono
  e quem talvez sonhava um sonho lindo
  um dia despertou.

  Nunca! responde o ai que o labio vibra,
  Nunca! responde a rosa que na face
  um dia emurcheceu;
  e a onda que um momento se equilibra
  em quanto diz ás mais: deixai que eu passe,
  e passou, e morreu!


_177. Na campa de Anthero de Quental_

  Aqui jaz pó, eu não; eu sou quem fui:
  raio animado de uma luz celeste,
  á qual a morte as almas restitui,
  restituindo á terra o pó que as veste.




THOMAZ RIBEIRO

[Sidenote: 1831-1901]


_178. A Portugal_

  Meu Portugal, meu berço de inocente,
  lisa estrada que andei debil infante,
  variado jardim do adolecente:
  meu laranjal em flor sempre odorante,
  minha tarde de amor, meu dia ardente,
  minha noite de estrelas rutilante,
  meu vergado pomar de um rico outono,
  sê meu braço final no ultimo sono!

  Costumei-me a saber os teus segredos
  desde que soube amar, e amei-os tanto!
  Sonhava ás noites de teus dias ledos
  afogado de enlevo, em riso e em pranto.
  Quis dar-te hinos de amor, debeis os dedos
  não sabiam soltar da lira o canto,
  mas amar-te do esplendor do imenso brilho:
  eu tinha um coração e era teu filho!

  Jardim da Europa á beira-mar plantado
  de louros e de acacias olorosas,
  de fontes e de rios serpeado,
  rasgado por torrentes alterosas;
  onde num cerro erguido e requeimado
  se casam em festões jasmins e rosas:
  balsa virente de eternal magia
  onde as aves gorgeiam noite e dia.

  O que te desdenhar mente sem brio,
  ou nunca viu teus prados e teus montes,
  ou nunca ao pôr do sol de ameno estio
  viu franjas de ouro e rosa os horisontes,
  ondas de prata e azul em cada rio,
  as perolas e rubis de teus fontes,
  nem de teus anjos, tenro paraiso,
  sentiu o magnetismo num sorriso.

  Patria, filha do sol das primaveras,
  rica dona de messes e pomares,
  recorda ao mundo ingrato as priscas eras
  em que lhe ensinaste a erguer altares!
  Mostra-lhe os esqueletos das galeras
  que foram descobrir mundos e mares:
  se alguem despresar teu manto pobre,
  ri-te do fatuo que se julgar nobre!

  Porque te miras triste sobre as aguas,
  pobre—de aquem e de alem mar senhora,
  e te consomes nas candentes fraguas
  das saudades crueis que tens de outrora?
  Por tantos louros que te deram? Maguas?
  Foste mal paga e mal julgada? Embora!
  Has de cingir o teu diadema augusto:
  são teus filhos leais e Deus é justo!

  Tres testemunhas tens que ao mundo inteiro
  grandes hão de levar-te a ingente gloria:
  Camões, o sol, o oceano; que o primeiro
  ergueu-te em alto canto a nobre historia.
  Com prantos e com sangue, audaz guerreiro,
  o seu livro escreveu de alta memoria:
  lede os cantos divinos do poeta
  entoados em harpa de profeta.

  O mar, na eterna lide porfiosa,
  cansado de correr largos desvios,
  vem apagar a sede angustiosa
  no saboroso nectar dos teus rios;
  e quando em outra idade mais ditosa
  tu mandaste alongar teus senhorios,
  conhecendo o roçar das tuas sondas
  cavou as penhas e aplanou as ondas.

  Bramir ouviste o genio das tormentas,
  algoz de tanto nauta aventureiro,
  vestido de neblinas pardacentas,
  assoprando golfadas de aguaceiro;
  mas quando viu nas quilhas tam atentas
  içado teu pendão tam altaneiro,
  acendendo o Santelmo resplandecente
  iluminou-te as portas do Oriente.

  Fiel, sempre fiel á tua gloria,
  conduziu-te o evangelho a longas terras;
  acompanhou-te os cantos de vitoria,
  saudou-te os brios em longinquas guerras:
  rasguem embora, ó patria, a tua historia,
  em quanto o mar bramir, quebrando serras,
  ou brincar na area em bonança,
  ha de falar de ti, patria, descansa.

  Qual no deserto o lasso viajante
  vai no oasis sentar-se ao fim do dia,
  achando, atenuado e arquejante,
  verdor, fontes, aromas e harmonias,
  e naquela atmosfera inebriante
  se alimenta, se farta, se extasia,
  tal es do sol oasis reservado,
  jardim da Europa á beira-mar plantado!

  Aqui apura os raios da luz pura
  nos bosques, nos rosais e nas campinas,
  de um iris coroa a nuvem mais esquiva
  nem tem coroa real pedras mais finas;
  faz prisma cada fonte que deriva
  por encosta suave entre boninas,
  dá luz suave á relva que verdeja;
  e o sol de Portugal o mundo inveja.

  Mas não é de hoje só que o passageiro
  que te ve ledo banhar em cada fonte,
  ou entre a branda relva do valeiro
  ou sobre as neves do jaspeado monte;
  ja não é de hoje só que o mundo inteiro
  fala do brilho teu nesto horisonte:
  ja Celtiberos, Mouros e Romanos
  choraram pelo sol dos Lusitanos.

  Lua do meu pais, não me esqueceste,
  que eu sempre soube amar tua lindeza,
  bem sei que é este o solio que escolheste,
  bem sei que tens aqui a maior pureza;
  mas tanto os meus segredos entendeste,
  era tam minha só tua tristeza,
  que se não te invoquei, saudosa lua,
  foi pelos zelos da terra, minha e tua!

  Por ti canto meu berço de inocente,
  lisa estrada que andei debil infante,
  meu viçoso jardim de adolecente,
  meu laranjal em flor sempre odorante;
  minha tarde de amor, meu dia ardente,
  minha noite de estrelas rutilante:
  tu dá-me, ao cerrar noite o meu inverno,
  um leito funeral ao sono eterno!




JULIO DINIZ

[Sidenote: 1839-1871]


_179. Meteoro_

  Não a viram passar? Era no outono,
  quando languece a flor, quando na selva
  se cala o rouxinol e ao abandono
  jazem as folhas na crestada relva.

  Não a viram passar? As altas neves
  revestiam das serras as cumiadas
  e cm vez das brisas perpassando leves
  assopravam violentas as rajadas.

  No meo da tristeza destas scenas
  ela só, muda e palida, sorria,
  o seo a anuviar-se-lhe de penas,
  o rosto a iluminar-se de alegria.

  Não a viram? Passou. A natureza
  é outra vez de galas revestida:
  mas minha alma é coberta de tristeza
  como naquele instante da partida.




ANTHERO DE QUENTAL

[Sidenote: 1842-1891]


_180. Nocturno_

  Espirito que passas quando o vento
  adormece no mar e surge a lua,
  filho esquivo da noite que flutua,
  tu só entendes bem o meu tormento.
  Como um canto longinquo, triste e lento,
  que voga e sutilmente se insinua,
  sobre o meu coração que tumultua
  tu vestes pouco a pouco o esquecimento.
  A ti confio o sonho que me leva
  um instinto de luz, rompendo a treva,
  buscando entre visões o eterno bem.
  E tu entendes o meu mal sem nome,
  a febre de ideal que me consome,
  tu só, genio da noite, e mais ninguem.


_181. Sollemnia verba_

  Disse ao meu coração: Olha por quantos
  caminhos vãos andamos! Considera
  agora, de esta altura fria e austera,
  os ermos que regaram nossos prantos:
  pó e cinzas onde houve flor e encantos,
  e noite onde foi luz de primavera!
  Olha a teus pes o mundo e desespera,
  semeador de sombras e quebrantos!
  Porem o coração, feito valente
  na escola da tortura repetida,
  e no uso do penar tomado crente,
  respondeu: Desta altura vejo o amor!
  Viver não foi em vão se é isto a vida,
  nem foi de mais o desengano e a dor.


_182. O Palacio da Ventura_

  Sonho que sou um cavaleiro andante,
  por desertos, por sois, por noite escura,
  paladino do amor, busco anhelante
  o palacio encantado da Ventura.
  Mas ja desmaio, exhausto e vacilante,
  quebrada a espada ja, rota a armadura;
  e eis que subito o avisto, fulgurante
  na sua pompa e aerea formosura!
  Com grandes golpes bato á porta e brado:
  Eu sou o vagamundo, o desherdado,
  abri-vos, portas de ouro, ante meus ais!
  Abrem-se as portas de ouro com fragor,
  mas dentro encontro só, cheo de dor,
  silencio e escuridão, e nada mais!


_183. Acordando_

  Em sonho ás vezes, se o sonho quebranta
  este meu vão sofrer, esta agonia,
  como sobe cantando a cotovia,
  para o ceo a minha alma sobe e canta.
  Canta a luz, a alvorada, a estrela santa
  que ao mundo traz piedosa mais um dia;
  canta o enlevo das cousas, a alegria
  que as penetra de amor e as alevanta.
  Mas de repente um vento humido e frio
  sopra sobre o meu sonho: um calafrio
  me acorda. A noite é negra e muda, a dor
  lá vela como d’ antes ao meu lado:
  os meus cantos de luz, anjo adorado,
  são sonho só e sonho o meu amor!


_184. Transcendentalismo_

  Ja sossega depois de tanta luta,
  ja me descansa em paz o coração;
  caí na conta enfim de quanto é vão
  o bem que ao mundo e á sorte se disputa
  Penetrando com fronte não enxuta
  no sacrario do templo da ilusão,
  só encontrei com dor e confusão
  trevas e pó, uma materia bruta.
  Não é no vasto mundo, por imenso
  que ele pareça á nossa mocidade,
  que a alma sacia o seu desejo intenso
  na esfera do invisivel, do intangivel:
  sobre desertos, vacuo, soledade,
  voa a paira o espirito impassivel.


_185. Na mão de Deus_

  Na mão de Deus, na sua mão direita
  descansou afinal meu coração:
  do palacio encantado da ilusão
  deci passo a passo a escada estreita.
  Como as flores mortais com que se enfeita
  a ignorancia infantil, despojo vão,
  depus do ideal e da paixão
  a forma transitoria e imperfeita;
  como criança em lobrega jornada
  que a mãi leva ao colo agasalhada,
  e atravessa, sorrindo vagamente,
  selvas, mares, areas do deserto,
  dorme o teu sono, coração liberto,
  dorme na mão de Deus eternamente!


_186. Redenção_

  Vozes do mar, das arvores, do vento,
  quando ás vezes, num sonho doloroso
  me embala o vosso canto poderoso,
  eu julgo igual ao meu vosso tormento;
  verbo crepuscular e intimo alento
  das cousas mudas, psalmo misterioso,
  não serás tu queixume vaporoso
  o suspiro do mundo e o seu lamento?
  Um espirito habita a imensidade,
  uma ancia cruel de liberdade
  agita e abala as formas fugitivas;
  e eu comprendo a vossa lingua estranha,
  vozes do mar, da selva, da montanha,
  almas irmans da minha, almas captivas.


_187. Entre sombras_

  Vem ás vezes sentar-se ao pe de mim
  (A noite dece, desfolhando as rosas)
  vem ter comigo, ás horas duvidosas,
  uma visão, com asas de setim.

  Pousa de leve a delicada mão
  (Recende aroma a noite sossegada)
  pousa a mão compassiva e perfumada
  sobre o meu dolorido coração.

  E diz-me essa visão compadecida
  (Ha suspiros no espaço vaporoso)
  diz-me: Porque é que choras silencioso?
  Porque é tam erma e triste a tua vida?

  Vem comigo, embalado nos meus braços
  (Na noite funda ha um silencio santo)
  num sonho feito só de luz e encanto
  transporás a dormir esses espaços.

  Porque eu habito a região distante
  (A noite exhala uma doçura infinda)
  onde ainda se cre e se ama ainda,
  onde uma aurora igual brilha constante.

  Habito alí, e tu virás comigo
  (Palpita a noite num clarão que ofusca)
  porque eu venho de longe em tua busca,
  trazer-te paz e alivio, pobre amigo.

  Assim me fala essa visão nocturna
  (No vago espaço ha vozes dolorosas)
  São as suas palavras carinhosas
  agua correndo em cristalina urna.

  Mas eu escuto-a imovel, sonolento,
  (A noite verte um desconsolo imenso)
  sinto nos membros como um chumbo denso,
  e mudo e tenebroso o pensamento.

  Fito-a, num pasmo doloroso absorto,
  (A noite é erma como campo enorme)
  fito-a com olhos turvos de quem dorme
  e respondo: Bem sabes que estou morto!




ANTONIO CANDIDO GONÇALVES CRESPO

[Sidenote: 1846-1883]


_188. Alguem_

  Para alguem sou o lirio entre os abrolhos
  e tenho as formas ideais do Cristo,
  para alguem sou a vida e a luz dos olhos,
  e se na terra existe é porque existo.

  Esse alguem que prefere ao namorado
  cantar das aves minha rude voz
  não es tu, anjo meu idolatrado,
  nem, meus amigos, é nenhum de vos.

  Quando alta noite me reclino e deito
  melancolico, triste e fatigado,
  esse alguem abre as asas no meu leito
  e o meu sono deslisa perfumado.

  Chovam bençãos de Deus sobre a que chora
  por mim alem dos mares! Esse alguem
  é de meus dias a esplendente aurora,
  es tu, doce velhinha, ó minha mãi!


_189. Na aldea_

  Duas horas da tarde. Um sol ardente
  nos colmos dardejante e nos eirados;
  sobreleva aos gritos abafados
  o grito das bigornas estridente.
  A taberna é vacia: mansamente
  treme o loureiro nos umbrais pintados,
  zumbem á porta insectos variegados,
  envolvidos do sol na luz tremente.
  Fia á soleira uma velhinha: o filho,
  no ceo mal acordou da aurora o brilho,
  saiu para os cançaços da lavoura;
  a nora lava na ribeira, os netos
  ao longe correm semi-nus, inquietos,
  no mar ondeante da seara loura.


_190. Mater dolorosa_

  Quando se fez ao longe a nave escura,
  na praia essa molher ficou chorando,
  no doloroso aspecto figurando
  a lacrimosa estatua da amargura.
  Dos ceos a curva era tranquila e pura:
  dos gementes alciones o bando
  via-se ao longe em circulo voando
  dos mares sobre a cerula planura.
  Nas ondas se abafara o sol radioso
  e a lua sucedera, astro mavioso,
  de alvor banhando os alcantis das fragas.
  E aquela pobre mãi, não dando conta
  que o sol morrera e que o luar desponta,
  a vista embebe na amplidão das vagas.




ANTONIO DUARTE GOMES LEAL

[Sidenote: 1849-1921]


_191. De noite_

  Ele vinha da neve, dos trabalhos
  violentos, custosos da enxada,
  cantando a mea voz pelos atalhos.
    A molher loura, infeliz, resignada,
  cosia junto á luz. O rijo vento
  batia contra a porta mal fechada.
    Ao pe havia um Cristo, um ramo bento,
  e uma estampa da Virgem, colorida,
  chea de magua olhando o firmamento;
    Uma banca de pinho, mal sustida,
  vacilante nos pes, um candieiro,
  companheiros de aquela negra vida.
    O homem, alto, palido, trigueiro,
  entrou; tinha as feições queimadas, duras,
  dos que andam com a enxada o dia inteiro.
    A molher abraçou-o. As linhas puras
  do seu rosto contavam ja tristezas
  de grandes e secretas amarguras.
    Tinha chorado muito as estreitezas
  de aquela vida assim, talvez sonhado
  um dia com palacios e riquezas.
    Ele deitou-se a um canto, fatigado
  d’ erguer-se alta manhã, todos os dias,
  mal voavam as pombas no telhado.
    Lá fora nuvens grossas e sombrias
  no pesado horisonte. Ele assim esteve.
  As noites eram asperas e frias.
    Ela cobriu-o de uma manta leve,
  esburacada, velha. No telhado
  ouvia-se cair sonora a neve.
    E ela entam meditou no seu passado:
  no seu primeiro beijo, nas lembranças,
  talvez, do seu vestido de noivado;
    e nas tardes das eiras e das danças
  ás estrelas, e aquela vez primeira
  que a rosa lhe furtou das longas tranças.
    E aquela tarde junto da amoreira
  que trocaram as mãos, e na janela
  e quando olhavam juntos a ribeira.
    E quando era timida e singela...
  Lá fora dava o vento nos caixilhos,
  não brilhava no ceo nem uma estrela.
    E áquela hora da noite por que trilhos
  andariam no mundo, ela scismava,
  nas miserias, talvez sem rumo, os filhos.
    Ele na manta velha resonava.




ABILIO MANUEL GUERRA JUNQUEIRO

[Sidenote: 1850-1923]


_192. A caminho_

  _Abril, ao raiar d’ alva, por uma encosta de sementeiras,
  pastos, olivedos e amendoais em flor, vai um louro peregrinante
  adolescente d’ olhos ingenuos e extasiados no alvor da estrela da
  manhã._

  _Um lavrador (de noventa anos, em mangas de camisa)._

  O senhor tam novo d’ olhos cor de esperança,
  ides de caminho para algum lugar?
        _O peregrino_
  Vou dar volta ao mundo...
        _O lavrador_
                      Sem arnez ou lança?
  Ó senhor tam novo d’ olhos cor de esperança,
  penas e miserias é o que ireis achar.
        _Uma velhinha (mais adiante)_
  Ó senhor tam novo d’ olhos inocentes,
  Ides com cuidados para um tal andar?
        _O peregrino_
  Vou a prender monstros, combater serpentes...
        _A velhinha_
  Ó senhor tam novo d’ olhos inocentes,
  Ós dragões ferozes vão-no espostejar!
        _Uma jovem camponesa_
  Ó senhor tam novo d’ olhos encantados,
  ides pela fresca para algum pomar?
        _O peregrino_
  Vou-me a ler destinos, descobrir os fados.
        _A camponesa_
  Ó senhor tam novo d’ olhos encantados,
  Feiticeiros negros vão-no enfeitiçar!
        _Uma pastorinha (mais adiante)_
  Ó senhor tam novo d’ olhos tam brilhantes,
  vossos olhos dizem que ides para casar...
        _O peregrino_
  Vou fazer tesouros, fabricar diamantes...
        _A pastorinha_
  Ó senhor tam novo d’ olhos tam brilhantes,
  ha ladrões nos bosques, vão-no assassinar!
        _Um mendigo_
  Ó senhor tam novo d’ olhos cor de chama,
  vossos olhos ardem como a luz solar.
        _O peregrino_
  Vou descobrir mundos, quero gloria e fama.
        _O mendigo_
  Ó senhor tam novo d’ olhos cor de chama,
  sobe o pó mais alto que os trovões do mar.
        _A estrela d’ alva_
  O criança d’ olhos cor de flor de linhos,
  por infernos deixas teu paz, teu lar.
        _O peregrino (desaparecendo ao longe)_
  Florirei as pedras pelos maos caminhos!
  Levo a luz dos astros e as canções dos ninhos
  a sorrir nos beiços e a tremer no olhar!


_193. O Cavador_

  Dezembro, noite: canta o galo,
  rouco na treva canta o galo;
  (Ó dor! Ó dor!)
  Aldeão, não durmas, vai chamâ-lo;
  miseria negra, vai chamâ-lo!
  (Ó dor! Ó dor!)
  Bate-lhe á porta, é teu vasalo,
  que traga a enxada, é teu vasalo,
  miseria negra, o cavador!

  O vento ulula; tremem ninhos,
  na noite aziaga tremem ninhos;
  (Ó dor! Ó dor!)
  A neve cai, fria de arminhos,
  na escuridão fria de arminhos
  (Ó dor! Ó dor!)
  passa maldito nos caminhos,
  d’ enxada ao hombro nos caminhos,
  fantasma negro, o cavador.

  Vem roxa a estrela de alvorada,
  vem morta a estrela de alvorada;
  (Ó dor! Ó dor!)
  montanhas nuas sob a geada,
  hirtas, de bronze sob a geada!
  (Ó dor! Ó dor!)
  Torvo, inclinado sobre a enxada,
  rasga as montanhas com a enxada,
  fantasma negro, o cavador.

  Cavou, cavou desde que é dia,
  cavou, cavou: bateu meo dia,
  (Ó dor! Ó dor!)
  de pe na encosta erma e bravia,
  triste na encosta erma e bravia
  (Ó dor! Ó dor!)
  largando a enxada «Ave Maria»,
  resa em silencio «Ave Maria»,
  fantasma negro, o cavador.

  Cavou, cavou na serra agreste,
  de alva á noitinha, em serra agreste,
  (Ó dor! Ó dor!)
  e um caldo em premio tu lhe déste,
  meu Deus, seis filhos tu lhe déste!
  (Ó dor! Ó dor!)
  Batem trindades: Pai celeste!
  Bendito sejas, Pai celeste!
  resa, fantasma, o cavador.

  Cavou cem montes. Que é do trigo?
  Gerou seis bocas. Que é do trigo?
  (Ó dor! Ó dor!)
  Bateu a fome ao seu postigo,
  bateu a morte ao seu postigo:
  (Ó dor! Ó dor!)
  Que a paz de Deus seja comigo!
  Que a paz de Deus seja comigo!
  disse, expirando, o cavador.


_194. Canção perdida_

  Halitos de lilaz, de violeta e de opala,
  roxas macerações de dor e de agonia
  o campo anoitecendo e adormecendo exhala.
  Triste canta uma voz na sincope do dia:

        Alguem de mim se não lembra
        nas terras de alem mar;
        ó morte, dava-te a vida
        se tu lh’ a fosses levar!
        ó morte, dava-te a vida
        se tu lh’ a fosses levar!

  Com o beijo do sol na face cadaverica,
  beijo que a morte esvai em palidez algente,
  eis a lua a boiar sonambula e chimerica.
  Doce canta uma voz melancolicamente:

        O meu amor escondi-o
        numa cova ao pe do mar;
        morre o amor, vive a saudade,
        morre o sol, olha o luar!
        Morre o amor, vive a saudade,
        morre o sol, olha o luar!

  Latecente a neblina opalica flutua
  diluindo, evaporando os montes de granito
  em colossos de sonho, extasiados de lua.
  Flebil chora uma voz no letargo infinito:

        Quem dá ais, ó rouxinol,
        lá para as bandas do mar?
        E o meu amor que na cova
        leva as noites a chorar!
        E o meu amor que na cova
        leva as noites a chorar!

  A lua enorme, a lua argentea, a lua calma
  imponderalisou a natureza inteira,
  descondensou-a em fluido e embebeu-a em alma.
  Triste expira uma voz na canção derradeira:

        Meu amor, dorme, dorme
        na area fina do mar,
        que eu antes da estrela de alva
        contigo me irei deitar!
        Que eu antes da estrela de alva
        contigo me irei deitar!




OLAVO BILAC

[Sidenote: 1865-1918]


_195. Sahara Vitae_

  Lá vão! O ceo se arquea
  como um teito de bronze infindo e quente,
  e o sol fusila e fusilando ardente
  criva de flechas de aço o mar de area.
  La vão, com os olhos onde a sede atea
  um fogo estranho, procurando em frente
  esse oasis do amor que claramente
  alem belo e falaz se delinea.
  Mas o simun da morte sopra, a tromba
  convulsa envolve-os, prostra-os, e aplacada
  sobre si mesmo roda e exhausta tomba;
  e o sol de novo no igneo ceo fusila,
  e sobre a geração exterminada
  a area dorme placida e tranquila.




ANTONIO NOBRE

[Sidenote: 1867-1900]


_196. Ao cair das folhas_

  Podessem suas mãos cobrir meu rosto,
  fechar-me os olhos e compor-me o leito
  quando sequinho, as mãos em cruz no peito,
  cu me for viajar para o sol posto!
  De modo que me faça bom encosto,
  o travesseiro comporá com geito.
  E eu tam feliz! Por não estar afeito,
  hei de sorrir, Senhor, quasi com gosto.
  Até com gosto, sim! Que faz quem vive
  orfão de mimos, viuvo de esperanças,
  solteiro de venturas que não tive?
  Assim irei dormir com as crianças,
  quasi como elas, quasi sem pecados,
  e acabarão enfim os meus cuidados.




EUGENIO DE CASTRO

[Sidenote: 1867-]


_197. Madrigal_

  Deus fabricou o grande ceo ... Depois,
  para alegrar a escuridão terrestre,
  com pericia divina e mão de mestre
  Deus fabricou tres sois.

  Um deles anda a vaguear nos ceos,
  e os outros dous, ó flor estremecida,
  são para mim a luz da minha vida,
  e são ... os olhos teus!


_198. Canção do velho relogio inglés_

  Naci em Londres, que é terra
  de gaiteiros e neblina,
  no tempo em que um rei de França
  acabou na guilhotina.

  Quem me fez, um homem louro,
  sendo inglés o relojoeiro,
  quis fazer-me mais que tudo
  pautado, justo e certeiro.

  E asim, posto a trabalhar,
  medi com a mesma certeza
  horas de luz e de sombra,
  horas de amor e tristeza.

  Sendo o meu pai homem rude,
  da beleza tinha o anhelo:
  depois de me fazer exacto
  quis tambem fazer-me belo.

  Deu-me um mostrador dourado,
  com um delfim a cada canto,
  e uma caixa com ferragens
  a fulgir sobre pau santo.

  Rendeu-me pacientemente
  os ponteiros de aço leve,
  finos dedos com que o tempo
  suas sentenças escreve.

  E não contente com dar-me
  esses trajos tam garridos,
  deu-me ainda um carrilhão
  que regalava os ouvidos.

  Sempre que eu dizia a hora
  com vozinha de falsete,
  tocava o meu carrilhão
  em lento passo um minuete.

  Fazendo esquecer as maguas
  deste mortal sorvedouro
  com sons aureos que eram perolas
  gotejando em taças de ouro.

  Muita vez vi dançar noivos
  ao som destas campainhas:
  eles de trunfa empoada,
  elas com saias de anquinhas.

  Vivia calmo e sereno;
  mas um dia por meu mal
  meteram-me num navio,
  e vim ter a Portugal.

  Portugal, que linda terra!
  Deus lhe dé alto futuro!
  Nunca eu vira sol tam claro,
  nunca eu vira ceo tam puro!

  Numa terra tam bonita
  em breve a minha esqueci,
  e mesmo que pes tivesse
  não me arredara de aqui!

  Que assombro senti cá dentro
  quando vi a vez primeira
  por uma janela aberta
  uma verde laranjeira!

  Carregadinha de frutos
  vendo-a entam eu julguei ver
  um candelabro de bronze
  com cem luzinhas a arder!

  Portugal é boa terra,
  sua gente ainda milhor:
  foi-me gostoso o desterro;
  mas o pior ... o pior ...

  O pior ... foi que vivendo
  com alegria e saude
  perdi em más companhias
  a minha maior virtude!

  Diz um rifão, e os rifões
  dão luz aos cegos vaivens:
  Dize-me cá com quem andas,
  dir-te hei as manhas que tens.

  Perderam-me as companhias:
  nesta terra deslumbrante
  ninguem está no sitio certo,
  uns atrás, outros adiante.

  Nesta terra abençoada
  tudo corre á toa e a esmo:
  ninguem sabe ás quantas anda,
  e eu relogio fiz o mesmo!

  Eu relogio antigamente
  modelo de exactidão,
  umas vezes corro á doida,
  e outras paro sem razão.

  Por mais que queiram curar-me
  ninguem me cura ou milhora:
  dou dez horas ao meo dia,
  e á mea noite uma hora!

  Se tenho os ponteiros doudos,
  meu carrilhão de voz linda
  em seu perfeito juizo
  como outrora canta ainda.

  Trazida para esta terra
  de loucuras e beleza,
  faço loucuras e canto
  como a gente portuguesa!

  Mas no estado em que me vejo,
  a pensar digo para mim
  que Deus fez bem quanto faz,
  que as cousas vão bem assim.

  Em Portugal é cantando
  que a propria dor se alivia,
  e este costume de loucos
  tem sua sabedoria.

  Cantar é tarefe de anjos,
  tarefe que agrada aos ceos:
  cada canção é uma asa
  que nos eleva até Deus.

  Dar horas pelo contrario
  é um oficio que corcova:
  cada hora é uma enxadada
  que mais funda fez a cova.

  Cantar, sim; dar horas, não!
  Ao vento incerto da sorte
  de que serve a hora certa
  para quem tem certa a morte?

  O portugués, sendo um doudo,
  o portugués tem razão:
  Cantemos! Que nos importa
  saber as horas que são?




JOAQUIM TEIXEIRA DE PASCOAES

[Sidenote: 1877-]


_199. Canção humilde_

  Brisa de Abril,
  todo perfume,
  etereo nume
  contigo vai!

  Pedrinha humilde
  no chão perdida
  do sol ferida
  é uma estrela.

  Negra ramagem
  o ceo tocando
  vai-se pintando
  de azul celeste.

  Gota de orvalho
  tremeluzindo,
  tens o sol rindo
  dentro de ti!

  Humildes cousas
  que ninguem olha:
  raminho ou folha
  ou grão de area:

  tendes o encanto
  mais que divino
  que o Deus Menino
  achou na terra.




AFFONSO LOPES VIEIRA

[Sidenote: 1878-]


_200. O soneto dos tumulos_

  Até ao fim do mundo. A grande amada
  escuta o adeus da grande voz sentida:
  santa e rainha, aguarda aquela vida
  que só depois do fim é começada.
  Pedra de sonho e dor, foste lavrada
  pela saudade imensa aqui vivida:
  guarda a saudade, pois, da despedida
  e a esperança da hora desejada.
  Guarda a saudade que jamais acaba,
  que o dia que ha de vir, de amor contente,
  os que dormem aqui vão esperando.
  E no fragor do mundo que desaba
  hão de acordar sorrindo eternamente,
  os olhos um no outro enfim pousando.


_201. Guitarras de Alcacer_

  Ó guitarras de Alcacer-Quibir,
  chorai-vos cantando, gemei a sorrir.

  Cantai as saudades dos fieis namorados,
  os olhos castanhos, os beijos trocados.

  Ó guitarras de Alcacer-Quibir,
  chorai-vos cantando, gemei a sorrir.

  Gemei as saudades brando, muito brando,
  matando as saudades, chorai-vos cantando.

  Ó guitarras de Alcacer-Quibir,
  chorai-vos cantando, gemei a sorrir.

  Gemei as saudades carpindo, carpindo,
  carpindo as saudades do amor mais lindo.

  Ó guitarras de Alcacer-Quibir,
  chorai-vos cantando, gemei a sorrir.

  Cantai vos gemendo, chorando mais forte,
  guitarras, amores, que amanhã é a morte.

  Ó guitarras de Alcacer-Quibir,
  chorai-vos cantando, gemei a sorrir.


_202. Sinos ao longe_

  Chegam de longe,
  vindas na aragem,
  imagens debeis
  de bronzes finos.
  E cristalinos
  pousam na aragem,
  na aragem vaga,
  finos e flebeis,
  como essas penas
  no ar serenas
  que o ar afaga
  só de amparâ-las
  e suspendê-las.
  Expiram longe,
  idas na aragem,
  imagens debeis
  de bronzes finos,
  de cousas flebeis.




ANTONIO CORREA DE OLIVEIRA

[Sidenote: 1880-]


_203. Minha terra_

  Minha terra, quem me dera
  ser humilde lavrador!
  Ter o pão de cada dia,
  ter a graça do Senhor:
  cavar-te com minhas mãos
  com caridade e amor.

  Minha terra, quem me dera
  ser um poeta afamado!
  Ter o sino de Camões,
  andar nas naos embarcado:
  mostrar ás outras nações
  Portugal alevantado.

  Minha terra, quem me dera
  poder ver-te de um sertão!
  Ter-te longe dos meus olhos,
  pertinho do coração:
  para amar-te mais, podendo,
  que me parece que não.

  Minha terra, quem me dera
  ser um nauta assinalado!
  Passar trabalhos no mar,
  ir á guerra, ser soldado:
  dar por ti todo o meu sangue
  de portugués desgraçado!




EDUARDO PONDAL

[Sidenote: 1835-1917]


_204. A Campana d’ Anllons_

      Campanas de Bastabales,
      cando vos oyo tocar
      mórrome de soledades.

            _Cantiga popular_

  E ti, campana d’ Anllons,
  que roucamente tocando
  derramas nos corazons
  un bálsamo triste e brando
  de pasadas ilusions;
    Alá nos pasados ventos,
  primeiros da miña vida,
  ouzo os teus vagos concentos,
  reló dos tristes momentos
  da miña patria querida.
    Cantas veces te lembrou
  o que marchou para a guerra
  cando á sua nai deixou
  e partindo á estraña terra
  de suidades chorou!
    Cantas do mar africano,
  cautivo bergantiñan,
  oío n’ un sono tirano
  o teu tocar soberano,
  aló nas tardes do vran!
    Cando te sinto tocar,
  campana d’ Anllons, doente,
  n’ unha noite de luar,
  rompo triste a salayar
  por causas d’ un mal ausente.
    Cando doida tocabas
  po-las tardes á oración,
  campana, sempre falabas
  palabras con que cortabas
  as cordas do corazón.
    Estabas contando aos ventos
  cousas do meu mal presente,
  os meus futuros tormentos,
  que dabas con sentimentos,
  segun tocabas doente.
    Campana, se po-lo vran
  ves lumiar na Ponte-Ceso
  a cachela de San Xoan,
  dille á todos que estou preso
  nos calabozos d’ Orán.
    E á aquela rula inocente
  que me morria d’ amor
  no regazo docemente,
  tremando como unha fror
  sobre escondida corrente,
    diráslle que unha de ferro
  arrastro rouca cadea,
  castigo atroz do meu erro;
  e que dentro d’ este encerro
  o seu amor me alumea.
    E ti, anduriña errante
  dos longos campos d’ Arxel,
  se á miña patria distante
  te leva o voxo constante,
  dille o meu penar cruel.
    Se alguen por min preguntar,
  dille que estou en prisions;
  e unha noite de luar
  iráste unha vez pousar
  no campanario d’ Anllons.
  Así triste en terra allea,
  aló nas prisions d’ Orán,
  cantaba un mozo d’ aldea;
  e nos grillons da cadea
  levaba o compás co’ a man.

  O nai da miña vida,
  adiós; adiós meu pai;
  prenda de min querida,
  adiós, Ó miña nai;
  sombra dos meus abós,
  río da Ponte-Ceso,
  pinal de Tella espeso,
  acordávos d’ un preso
  como él o fai de vos;
  campana d’ Anllons,
  noites de luar,
  lua que te pós
  detrás do pinar;
  adiós ... adióos ... adióoos.


_205. Retorno d’ as Anduriñas_

  Das africanas
  prayas veciñas,
  como costuman,
  ó lar amado
  virán un dia.

  Verán a casa
  tan doce e íntima
  õ pé dos pinos
  escurecida,
  e morándoa unhas gentes estrañas,
  hirtas e esquivas.

  Mais logo erguendo
  seu voxo axiña
  darán mil rápidas
  voltas compridas,
  e emprenderán con pungidas lembranzas
  triste partida.




ROSALÍA DE CASTRO

[Sidenote: 1837-1885]


_206. Imaxes_

  Tal com’ as nubes
  que leva o vento,
  e agora asombran e agora alegran
  os espaços inmensos do ceo;
  así as ideas
  loucas qu’eu teno,
  as imaxes de múltiples formas,
  d’ extrañas feituras, de cores incertos,
  agora asombran,
  agora acraran
  o fondo sin fondo do meu pensamento.


_207. Nubes_

  Cal as nubes n’ o espaço sin límites
  errantes voltexan!
  Unhas son brancas,
  outras son negras;
  unhas pombas sin fel me parecen,
  despiden outras
  luz de centela.

  Sopran ventos contrarios n’ altura
  e á desbandada
  van levándoas sin orden nin tino,
  nin eu sei pra onde,
  nin sei por qué causa:

  van levándoas, cal levan os anos
  os nosos ensoños
  e a nosa esperanza.


_208. Airiños, airiños aires_

  Airiños, airiños aires,
  airiños, da miña terra,
  airiños, airiños aires,
  airiños, levaime a ela!

  Sin ela vivir non podo,
  non podo vivir contenta,
  qu’ aonde queira que vaya
  cróbeme unha sombra espesa;
  cróbeme unha espesa nube
  tal preñada de tormentas,
  tal de soidás preñada,
  qu’ a miña vida envenena.
  Levaime, levaime, airiños,
  com’ unha folliña seca,
  que seca tamén me puxo
  a calentura que queima.
  Ay, si non me levás pronto,
  airiños da miña terra,
  si non me levás, airiños,
  quisais xa non me conesan,
  qu’ a frebe que de min come
  vaime consumindo lenta
  e no meu coraçonciño
  tamén traidora se ceiba.
  Fun n’ outro tempo encarnada
  com’ a color da sireixa:
  son oxe descolorida
  com’ os cirios das igrexas,
  cal si unha meiga chuchona
  a miña sangre bebera.
  Voume quedando muchiña
  com’ unha rosa qu’ inverna,
  voume sin forças quedando,
  voume quedando morena
  cal unha mouriña moura,
  filla de moura ralea.
  Levaime, levaime, airiños,
  levaime adonde m’ esperan
  unha nai que por min chora,
  un pai que sin min n’ alenta,
  un hirman por quem daría
  a sangre d’ as miñas venas,
  e un amoriño a quen alma
  e vida lle prometera.
  Si pronto non me levades,
  ay, morrerei de tristeza,
  soya n’ unha terra extraña,
  dond’ extraña m’ alomean,
  donde todo canto miro
  todo me dic’: extranxeira.
  Ay miña probe casiña!
  Ay miña vaca bermella!
  Años que valás nos montes,
  pombas qu’ arrulás nas eiras,
  mozos qu’ atruxás bailando,
  redobre d’ as castañetas,
  xas-co-rras-chás d’ as cunchiñas,
  xurre-xurre d’ as pandeiras,
  tambor de tamborileiro,
  gaitiña, gaita gallega,
  xa non m’ alegras dicindo:
  muiñeira, muiñeira!
  Ay, quen fora paxariño
  de leves alas ligeiras!
  Ay, con que prisa voara,
  toliña de tan contenta,
  para cantar a alborada
  nos campos da miña terra!
  Agora mesmo partira,
  partira com’ unha frecha,
  sin medo ás sombras da noite,
  sin medo da noite negra;
  e que chovera ou ventara,
  e que ventara ou chovera,
  voaría e voaría
  hastra que alcansase a vela.
  Pero non son paxariño,
  e irei morrendo de pena,
  xa en lágrimas convertida,
  xa en suspiriños desfeita.
  Doces galleguiños aires,
  quitadoiriños de penas,
  encantadores d’ as auguas
  amantes d’ as arboredas,
  musica d’ as verdes canas,
  do millo d’ as nosas veigas,
  alegres compañeiriños,
  run-run de toda-las festas,
  levaime nas vosas alas
  com’ unha folliña seca.
  Non permitás que aquí morra,
  airiños da miña terra,
  qu’ ainda penso que de morta
  ei de sospirar por ela.
  Ainda penso, airiños aires,
  que dimpois que morta sea
  e aló po-lo camposanto,
  dond’ enterrada me teñan,
  pasés na calada noite
  runxindo antr’ a folla seca,
  ou murmuxando medrosos
  antr’ as brancas calaveras,
  inda dimpois de mortiña,
  airiños da miña terra,
  eivos de berrar: Airiños,
  airiños, levaime a ela!




NOTES


_Sancho I_ (p. 1) to whom this poem is plausibly ascribed, was the second
king of Portugal. It is probably the second earliest Portuguese poem
we possess and is of great importance less for its literary merit than
as being so early (_c._ 1199) an example of the indigenous poetry. See
D. Carolina Michaëlis de Vasconcellos’s edition of the _Cancioneiro da
Ajuda_ (1904), vol. ii, pp. 593-595.

_Joan Zorro_ (p. 1) was one of the early _jograes_. Of his life we know
little or nothing, but he wrote _cossantes_ of great charm. He is a
poet of the sea, or rather of the Tagus. His poems, as those of most
of these thirteenth-century singers, are contained in the _Cancioneiro
da Vaticana_, printed in 1875 and 1878. The great codex _Canzoniere
Colocci-Brancuti_ is now (since 1924) in the Lisbon Biblioteca Nacional.
A critical text of some of the poems is given in Dr. J. J. Nunes’s
_Chrestomathia Archaica_ (1906).

Of _Meendinho_ (p. 6) nothing is known: not even his full name. He was
evidently an early _jogral_ who sang songs in the houses of the great,
and is famous for this pilgrimage song, the only poem of his that we
have. Its theme is popular, and a parallel exists in modern Galician
poetry (_Cancionero Popular Gallego_, vol. i, p. 196).

_Nuno Fernandez_ (p. 6), named Torneol, was a knight, perhaps a _segrel_,
of whose poems the song-books have preserved over twenty. His beautiful
dawn-song has parallels in other lands but is clearly of popular
indigenous inspiration.

_Martin de Ginzo_ (p. 9) is very likely the correct form of this
_jogral’s_ name. The _Cancioneiro da Vaticana_ has Gijzo (cf.
_fijda-finda_); but the index has _dne brizo_. Grijo and Frayson are
other forms proposed; Ginzo de Limia is a village in Galicia.

_Pero Vivianez_ (p. 10), or Vyvyãez (Vivianson), wrote satiric poems and
_cantigas de amor_ as well as _cantigas de amigo_, but is chiefly known
for this pilgrimage dance-song.

_Pero Gonçalvez de Portocarreiro_ (p. 10) may have belonged to the
nobility, but like the humble _jograes_ wrote _cantigas de amigo_.

_Pedr’ Anez Solaz_ (p. 12), a _jogral_ (Peter Johnson, called Solace) is
the author of several remarkable refrain songs. The refrain of no. 18 (C.
V. 415) might be considered merely a form of the jingle or wail refrains
of so many French songs and of the modern Galician _ailalila ailalala_,
were it not for the cry _Leli leli, par Deus, leli_, which at once
recalls the Basque Lelo song, in which _il_ means ‘dead’: He is dead, ah
God, he is dead!

_Martin Codax_ (p. 13), or possibly Codaz, was a _jogral_ who evidently
delighted in the songs sung by the people, by the love-lorn women of
Galicia. His seven fascinating _cossantes_ refer to Vigo and the sea.
A new manuscript of these poems was discovered at Madrid by Don Pedro
Vindel and published by him in 1915. A critical text appeared in the
_Boletín de la Real Academia Gallega_ (1916), English versions in _The
Modern Language Review_ (April, 1923).

_D. Joan Soarez Coelho_ (p. 17) was a nobleman of the court of Afonso III
(1248-1279).

_Fernando Esquio_ (p. 18), or Esguio, was an obscure _jogral_, seven of
whose poems survive.

_Pero Meogo_ (p. 19) may have been a _jogral_ monk, if, that is, his
name be spelt Moogo (_monachus_). His charming _cossantes_ have this
peculiarity, that they all refer to the deer of the hills, a reminiscence
perhaps of the Bible.

_Roy Fernandez_ (p. 24) was, like his more illustrious contemporary
Gomez Charinho, a Galician poet. He is said to have been a Canon of
Santiago and Chaplain to Alfonso X. He is the author of many poems and
their value would be better appreciated were they not eclipsed by this
passionate sea-melody, which, even as it upbraids the sea, is filled with
the sea’s music and rhythm.

Of _Nuno Perez Sandeu_ (p. 25) we possess six _cantigas de amigo_.

Of _Pero de Veer_ (p. 26) nothing is known. Eight of his poems survive.

_Bernal de Bonaval_ (p. 26) one of the oldest and more prolific of the
thirteenth-century poets, wrote _cantigas de amor_ and _cantigas de
amigo_, some of which mention his native Bonaval.

_Juian Bolseiro_ (p. 27) is the author of many delightful _cantigas de
amigo_, several of which are in dialogue.

_Paio Calvo_ (p. 29), no doubt a _jogral_, contributes two poems to the
_Cancioneiro da Vaticana_.

_Lourenço_ (p. 29) is one of the _jograes_ by whom most poems survive.
Some of them show him in active rivalry with the _trovadores_, who
affected to disdain the _jogral’s_ more popular art.

_Joan de Guilhade_ (p. 30), or perhaps Joan Garcia of Guilhade, in
Galicia, was one of the most talented of the early Galician-Portuguese
poets. The song-books have preserved for us the unusual number of
fifty-five poems under his name.

_Joan Airas_ (p. 31) belonged to a group of poets of Santiago de
Compostela who flourished in the reign of Afonso III. We have no less
than eighty-five of his poems. Like Rosalía de Castro, he sings of the
Sar, a small river of Galicia. To read _mar_ for the _ssar_ of the
original text would make the sun rise in the West.

_Airas Nunez_ (p. 32), priest of Santiago, is with King Dinis the most
talented of all these early poets. He not only possesses a perfect
command of metre but has a rich lyrical vein which foreshadows the _dolce
stil_ which did not come from Italy to Portugal for another two or three
centuries. His poems, although not numerous, deserve a separate edition.

_Pai Gomez Charinho_ (p. 35), a Galician of noble birth, Admiral of
Castille in the reigns of Alfonso X and his son (to whose party he
belonged) in the simplicity and sincerity of his poems takes high rank
among the early poets; their plaintive music haunts the memory. He died
by the hand of an assassin in the year after King Sancho IV’s death.

_Joan de Lobeira_ (p. 37) lived as a Canon at Santiago in the first half
of the reign (1278-1325) of King Dinis. The fact that his surname is that
of the traditional author of the Portuguese text of _Amadis de Gaula_
and that the poem here printed is interpolated in the Spanish _Amadis_
has led to great argument about it and about. The text given is that of
D. Carolina Michaëlis de Vasconcellos: _Etwas Neues zur Amadis Frage_ in
_Zeitschrift für romanische Philologie_, vol. iv (1880), pp. 347-351.

_Alfonso X_ (p. 39), the learned king, whom Admiral Gomez Charinho in a
remarkable poem compares with the sea, was prouder almost of his sacred
poems than of being King of Castilla. These _Cantigas de Santa Maria_,
over 400 in number, many of which he himself wrote and some probably
only collected and revised, have continued to be but little read in the
too magnificent edition of the Spanish Academy (2 vols., Madrid, 1889).
Yet they provide historical interest and quaint charm on every page,
with some true, even enchanting poetry. What could be more hauntingly
sad and musical than the poem of the _meninna garrida_, more mystically
fervent than the hymn to the _Rosa das rosas et fror das frores_? And the
collection contains many such poems.

_King Dinis_ (p. 63), the most energetic, talented, and national of
the early kings of Portugal, was grandson of Alfonso X of Castille and
grandnephew of Queen Eleanor of England. He laid the foundations of
Portugal’s greatness and at the same time closed with a golden key the
period of Provençal-Portuguese poetry and by his active encouragement of
translations paved the way for Portuguese prose. We have no less than 138
poems under his name; they are in many kinds, the most fascinating being
the indigenous _cossantes_. His poems are separately edited in Professor
H. R. Lang’s _Cancioneiro d’ El Rei D. Denis_ (Halle, 1894).

_D. Afonso Sanchez_ (p. 71), illegitimate son of King Dinis, imitated his
father in going to popular sources for his poems, if we may judge by this
_cossante_; but most of the poems of his that we have belong to the more
conventional _cantigas de amor_.

_Estevam Coelho_ (p. 72) was perhaps the father of one of the murderers
of Inés de Castro (†1355) and is one of the last of the Dionysian school
of poets. Besides this beautiful spinning-song, we have by him only a
short _cossante_ of the sea (C. V. 322).

_Macias_ (p. 72) was celebrated as the ideal of the constant lover, _o
Namorado_, by a crowd of Portuguese poets in the fifteenth and sixteenth
centuries. His fame is greater than the merit of his verses that survive
and was due to his tragic fate, the legend of which modern criticism
suspects, unkindest cut of all, of having arisen from a passage in his
poetry. His poems have been edited by H. A. Rennert, _Macias o Namorado_,
Philadelphia, 1902.

In _romances_ (p. 73) Portugal followed in the wake of Spain and has
not any that can compare with the best in Castilian. Less vigorous in
spirit and concentrated in style, they nevertheless, by virtue of their
ingenuous simplicity and naturalness, deserve a better anthology than
they have hitherto received. D. Carolina Michaëlis de Vasconcellos has
studied the Portuguese _romances_ with consummate skill in Groeber’s
_Grundriss_ (1894), pp. 154-160; _Estudos sobre o romanceiro peninsular_
in _Revista Lusitana_, vol. ii (1891), _Romanzenstudien_ in _Zeit.
für rom. Phil._, vol. xvi (1892), and _Estudos sobre o romanceiro
peninsular_, Madrid, 1907-1909. The best collection is Dr. Theophilo
Braga’s _Romanceiro Geral_, 2nd ed., 3 vols., 1906-1909. _Manhaninha
de S. João_ is from Dr. Leite de Vasconcellos’s _Romanceiro Portuguez_
(1886).

_D. Philipa de Lencastre_ (p. 79), princess of the Houses of Avis and
Lancaster, lived at the convent of Odivellas near Lisbon, and combined
piety with a strong literary bent.

Of _Francisco de Sousa_ (p. 80) scarcely anything is known. Barbosa
Machado, never at a loss to veil ignorance with a phrase, merely says
that he was equally illustrious by birth and genius. His _trovas_ are
printed in the _Cancioneiro Geral_ (1516).

_Garcia de Resende_ (p. 81), the many-sided, poet, prose-writer,
historian, musician, draughtsman, probably actor, public official,
courtier, diplomatist, collected and edited the vast _Cancioneiro Geral_,
among the best poems in which are the ‘Trouas q̃ Garçia de rresende fez
a morte de dõa ynes de castro que Afonso o quarto de Portugal matou ẽ
coimbra por o prinçipe dom Pedro seu filho a ter como mulher & polo bem
q̃ lhe queria nam queria casar, endereçadas has damas’. There is an
introductory stanza:

  Senhoras, se algum senhor
  vos quiser bem ou servir,
  quem tomar tal servidor
  eu lhe quero descobrir
  o gualardam de amor.
  Por sua merçe saber
  o que deue de fazer
  veja o que fez esta dama
  que dessy vos daraa fama
  se estas trouas quereis ler.

and six supplementary stanzas headed ‘Garçia de rresende has damas’.

_Gil Vicente_ (p. 88), born probably in the heart of Portugal (Beira
or Minho), is a conspicuous proof of the greatness of the national
literatures that might have flourished in the sixteenth century had
not extraneous influences intervened. The plays of this keen observer
and exquisite poet are very various, but they have this in common that
nearly all contain lyrics of exceptional fascination. Many of these are
in Castilian. In Castilian he wrote the _romance_ of Dom Duardos, the
Portuguese version being perhaps by Almeida Garrett.

_Bernardim Ribeiro_ (p. 93), of Torrão in Alentejo, lost his reason under
the stress of love; his biography has to be reconstructed from passages
of his exquisite and passionate verse and prose, which are very variously
interpreted. With him the eclogue is a living and individual thing. The
two _romances_, which in themselves prove him a great poet, are from his
novel entitled _Menina e Moça_. For his Complete Works see _Bernardim
Ribeiro e Cristovão Falcão. Obras._ _Nova edição ... prefaciada por D.
Carolina Michaëlis de Vasconcellos_, 2 vols., Coimbra, 1923.

_Cristovam Falcam_ (p. 113), of Alentejo, friend and inspired imitator of
Ribeiro, is the traditional author of the celebrated _Trovas de Crisfal._
For the evidence as to this and for his poems see the 1923 edition, cited
above. An earlier edition of his poems is that of Snr. Epiphanio da Silva
Dias: _Obras_ (Porto, 1893).

_Francisco de Sá de Miranda_ (p. 117), one of the most famous poets
of the Peninsula, was born at Coimbra, travelled in Italy, and on his
return introduced the new metres to his countrymen. He retired from the
Portuguese Court a few years later (_c._ 1530) and spent the last third
of his life in the pleasant province of Minho. He was saddened by the
growth of luxury and decay of morals which followed the world upheaval at
the beginning of the sixteenth century, and, like Luis de Leon and other
poets, did not cease to protest against them. He himself had no natural
facility for writing verse, but he succeeded in expressing his high
philosophy and his love of Nature in poems full of strength and character
and charm. Apart from one or two fine sonnets, he is at his best in
his poems (such as his eclogue _Basto_ and his famous letter to the
king) written in the short metre prevailing before his innovations had
revolutionized Portuguese poetry. D. Carolina Michaëlis de Vasconcellos
published his poems in a critical edition: _Poesias_ (1885).

_Francisco de Moraes_ (p. 133) the author of _Palmeirim de Inglaterra_,
from which this poem is taken, met with a violent death at Evora in 1572.
The best known episode in his life is his romantic stay in Paris, where
he fell madly in love with one of the Queen’s ladies.

_Francisco de Sá de Meneses_ (p. 134), Conde de Mattosinhos, a truer
though less celebrated poet than his namesake and relative, the author
of _Malacca Conquistada_, was born at Oporto and held high office under
King Sebastian and the Cardinal King. His verses to the river Leça,
famous in the seventeenth century, were neglected in the eighteenth and
rediscovered by Dr. Sousa Viterbo (1845-1910) in the Torre do Tombo at
Lisbon.

_D. Manuel de Portugal_ (p. 137), born at Evora, son of the poet Count of
Vimioso, was one of the earliest followers of Sá de Miranda. His poems
were collected in the year before his death: _Obras_ (1605). This mystic
sonnet is printed on f. 199 _v._

_Luis de Camões_ (p. 137), one of the most inspired lyrical poets of all
time, was born at Lisbon or Coimbra and belonged to an ancient family
of Spanish-Galician origin. His whole life was a tragedy of love and
sorrows. After studying at Coimbra he came to Lisbon, perhaps in 1545;
fell in love, possibly with Caterina de Ataide (Natercia), was banished
from Court, and after serving in North Africa returned penniless to
Lisbon. An affray in the Rocio caused his imprisonment in 1553 and he was
released on the understanding that he would serve the king in India.
He did not return to Portugal until 1569, and after living at Lisbon in
poverty died there, perhaps of the plague, on June 10, 1580. The year of
his birth is commonly considered 1524, but February 5 as the day of his
birth is arbitrary. His _Os Lusiadas_ appeared eight years before his
death, his _Rimas_ only in 1595. Snr. Epiphanio da Silva Dias published a
critical edition of The Lusiads (2 vols., 1910), but the difficult task
of editing his lyrics remains.

_Antonio Ferreira_ (p. 202) was born, lived, and died at Lisbon, where
he fell victim to the great plague of 1569. He was proud of never having
written a line in any other language but Latin and his native tongue.
Although not a great poet, he could rise to considerable heights, and in
fact maintains a high level both in his short poems and in his classical
play _Inés de Castro_. His _Poemas Lusitanos_ (1598) have been frequently
reprinted.

_Diogo Bernardez_ (p. 207), the most gifted of Miranda’s disciples, the
most musical of the singers in the new style, became a personal friend
of Miranda and mused and wrote on the banks of the Lima (on which, at
Ponte da Barca, he was born) in the intervals of a busier life at Lisbon.
He may have owed his release from African slavery in 1581 to Philip II
of Spain, from whom he received various benefits. The beauty of his
sonnets, eclogues, and letters in verse inevitably led to accusations
of plagiarism from Camões, which need not be seriously considered. It
is curious that Shakespeare’s line ‘With what I most enjoy contented
least’ is a literal translation of ‘Do que deseja mais mais duvidoso’.
For variations of text in the sonnets see C. Michaëlis de Vasconcellos,
_Investigações sobre sonetos_, etc. (1910), pp. 45-54 and _Zeitschrift
für rom. Phil._, vol. ix, pp. 372, 373.

_Frei Agostinho da Cruz_ (p. 123), younger brother of Diogo Bernardez,
became a Franciscan monk in 1561, on which occasion Diogo addressed to
him a fine letter in verse. His poems were not collected till 1771, but
recently they have received an edition at the hands of Dr. Mendes dos
Remedios as vol. xxi (1918) of the collection _Subsidios_.

_Fernam Alvarez do Oriente_ (p. 214), was born at Goa some thirty years
after its conquest by Afonso de Albuquerque. His _Lusitania Transformada_
was written in prose and verse in direct imitation of Sannazaro’s
_Arcadia_.

_Francisco Galvam_ (p. 215), born at Villa Viçosa, was equerry to the
Duke of Braganza. The authorship of the poems published by Antonio
Lourenço Caminha in 1791, and therefore of this remarkable sonnet,
appears doubtful.

_Anonymous_ (p. 215). The celebrated historian Frei Bernardo de Brito,
born at Almeida (Beira) is by many considered the author of the small
collection of poems entitled _Sylvia de Lysardo_, of which the sonnet
_Ponho-me a contemplar_ is no. 20.

_Francisco Rodriguez Lobo_ (p. 216), born at Leiria on the Lis, was
mellifluous and prolific both in prose and verse and struck an individual
note in his _vilancetes_. Both his _Corte na Aldea_ and a selection of
his poems deserve to be edited with the same loving care as Dr. Ricardo
Jorge brought to his biography. He was drowned in his prime in the Tagus
in 1522. The sonnet _Formoso Tejo meu_ is by many critics ascribed to him.

_Soror Violante do Ceo_ (p. 221), born at Lisbon, early won fame as a
poetess and musician. At Lisbon she spent over sixty years as a Dominican
nun. The chief collection of her poems appeared at Rouen: _Rythmas
Varias_ (1646).

_D. Francisco Manuel de Mello_ (p. 222) found time in his troubled and
adventurous life to write a considerable quantity of verse (_Las Tres
Musas del Melusino_: Lisboa, 1649; _Obras Metricas_, Lyon, 1665) some
of which is excellent. For his life and works see Professor Edgar
Prestage’s _Esboço biographico_ (Coimbra, 1914).

_Soror Maria do Ceo_ (p. 223), for nearly eighty years a Franciscan nun
at Lisbon, published, among other volumes of verse, only occasionally
marked by unaffected simplicity, _A Preciosa_, 2 pts. 1731, 33, and
_Enganos do Bosque, Desenganos do Rio_, 1741. Selections from her poetry
and from that of Soror Violante have been published by Dr. Mendes dos
Remedios in his _Subsidios_ (vol. xvi).

_Domingos dos Reis Quita_ (p. 224), a Lisbon barber, wrote verse of
remarkable suavity. A second edition of his _Obras Poeticas_ appeared
in 1781. His tragedy _Inés de Castro_ was translated into English by
Benjamin Thompson in 1800.

_Antonio Diniz da Cruz e Silva_ (p. 225) was born at Lisbon. His lyric
poems, _Poesias_, were published in six volumes in 1807-1817. His _O
Hyssope_ still has many readers and is not infrequently reprinted.

_João Xavier de Mattos_ (p. 226) is now unknown to fame and his life is
obscure, but one or two of his poems are attractive. The last edition of
his _Rimas_ is of 1827.

_Pedro Antonio Corrêa Garção_ (p. 226), born at Lisbon and the leading
spirit of _Arcadia_, had a poetic gift which did not often find adequate
subjects or expression. The _Cantata de Dido_ from his _Assemblea ou
Partida_ has fervent admirers.

_Nicolau Tolentino de Almeida_ (p. 229), of Lisbon, wrote gently
satirical poems, chiefly in _quintilhas_, which may be read in his _Obras
Completas_ (1861). It was he who, when asked to choose between two
sonnets, read the first only and chose the second. Some doubts have been
expressed as to the authorship of the sonnet on the _toucados altos_.

_Manuel Maria de Barbosa du Bocage_ (p. 230) wasted his genius and
died at the age of forty without having approached the achievement of
his great prototype Camões, who was constantly in his thoughts. His
improvisations deeply impressed his contemporaries, and some of his
sonnets only just fall short of a real magnificence. His popularity has
never quite waned in Portugal. A new edition of his poems appeared in
eight volumes in 1875-76.

_Almeida Garrett_ (p. 232) was born at Oporto, but his youth was not
spent in that city and later his Liberal principles sent him into exile.
With Herculano he was one of the Liberal army of 7,500 who landed near
Mindello in 1832. For the next twenty years he played a prominent part
as diplomatist, orator, judge, and politician. He renovated Portuguese
literature, freeing it from the trammels of pseudo-classicism and
introducing romanticism from England and France. He was the best poet,
the best dramatist, and the best prose-writer of Portugal in the first
half of the nineteenth century. His best lyrics are contained in the
slight volume entitled _Folhas Cahidas_.

_Antonio Feliciano de Castilho_ (p. 239), blind from the age of six,
wrote a mass of poems and translations in a style of classical purity,
and after Garrett’s death stood at the head of contemporary Portuguese
poetry until the Coimbra school unceremoniously dethroned him in 1865. He
was a native of Lisbon. His _Obras Completas_ occupy eighty small volumes
(Lisboa, 1903-10).

_Alexandre Herculano e Araujo_ (p. 240), born at Lisbon, Portugal’s
greatest modern historian, declared that he was a poet till he was
twenty-five. His _Poesias_ will never lack readers, because they have
that biblical fervour and sincerity which inspired Herrera in his odes
and Luis de Leon in some of his translations.

_Antonio Augusto Soares de Passos_ (p. 252), a romantic poet of Oporto,
wrote nothing finer than the celebrated ode _O Firmamento_. The text here
given is that of the sixth (1875) edition of his _Poesias_.

_João de Deus Ramos Nogueira_ (p. 257), the most spontaneous and
inspired Portuguese poet of the second half of the nineteenth century,
was born at Messines in Algarve. A complete collection of his poems,
entitled _Campo de Flores_, appeared in 1893. An excellent selection is
that of Snr. Affonso Lopes Vieira: _Livro de Amor_ (1921).

_Thomaz Ribeiro_ (p. 263) was born at Parada de Gonta in the province
of Beira and belonged to the romantic school of poets. His reputation
had been made half a century before his death when he published his long
romantic poem in many metres _D. Jayme_ (1862), and it is by the fifteen
introductory stanzas (_oitavas_) that he is best remembered.

_Julio Diniz_ (p. 267) is the pseudonym of Joaquim Guilherme Gomes
Coelho, who was born at Oporto. His novels met with immediate and
deserved success. His poems, some of which were inserted in his novels,
appeared posthumously in 1873 (_Poesias_).

_Anthero de Quental_ (p. 269) born at Ponta Delgada in the Azores, was
philosopher first, poet afterwards. His famous sonnets, constantly
republished, are filled with a serene light, that light towards which
Quental was ever groping his way. Many of them have been rendered into
English by Professor Edgar Prestage: _Sixty-four Sonnets_ (1894) and
Professor Griswold Morley: _Sonnets and Poems of Anthero de Quental_
(1922).

_Antonio Candido Gonçalves Crespo_ (p. 273) was born at Rio de Janeiro,
was sent to study at Coimbra and became the chief of the Portuguese
Parnassians. A second edition of his _Obras Completas_ appeared in 1913.

_Antonio Duarte Gomes Leal_ (p. 275) was born, lived, and died at Lisbon.
Much of his poetry was satirical, but he also displayed delicate feeling
and command of rhythm. His two best known works were _Claridades do Sul_
(1875) and _O Anti-Cristo_ (1884).

_Abilio Manuel Guerra Junqueiro_ (p. 276) was born at Freixo de Espada á
Cinta. In 1892 _Os Simples_ closed a series of brilliant works with a key
of gold, but he wrote comparatively little poetry of recent years. In its
political aspect his work was revolutionary and anticlerical, but he was
reconciled to the Church before his death. Appointed Portuguese Minister
in Switzerland in 1911, he soon retired from public life. This disciple
of Victor Hugo is not without originality, and a small part of his poetry
will be immortal.

_Antonio Nobre_ (p. 282) showed individuality and a haunting sense of
rhythm in _Só_ (1892), a collection of pliant verse which made a profound
impression in Portugal. The sonnet _Podessem suas mãos_ is from the
posthumous volume _Despedidas_ (1902).

_Snr. Eugenio de Castro_ (p. 283), Professor at Coimbra University
and Portugal’s foremost living poet, is the founder of the Portuguese
Symbolist school. In his more recent volumes he seems rather to emulate
the gnomic manner of Sá de Miranda, with conspicuous success. He is also
a master of those paper carnations, the popular quatrains.

_Snr. Joaquim Teixeira de Pascoaes_ (p. 287) gives the anthologist little
opportunity of doing justice to his talent, which reveals itself rather
in long poems such as _Marános_ (1911), filled with love of Nature and
musical expression. His best known works are _Sempre_ (1897), _Terra
Prohibida_ (1899), and _As Sombras_ (1907).

_Snr. Affonso Lopes Vieira_ (p. 288) can write delicately musical lyrics
light as feathers in the wind and poems of a fine breadth and fulness
of sound. In the history of Portugal, in the sea and in the poets of
Portugal’s golden age he finds an unfailing inspiration, very marked in
_Ilhas de Bruma_ (1917).

_Snr. Antonio Corrêa de Oliveira_ (p. 290) is one of the most widely read
and deeply appreciated of living Portuguese poets, in the _Auto do Fim
do Dia_ (1900) and numerous other volumes. He uses the short indigenous
metre as a master.

_Eduardo Pondal y Abente_ (p. 291), born at Ponteceso in the province of
Coruña, where he lived in a charming house ‘ó pé dos pinos escurecida’,
won fame with his poem _A Campana d’ Anllons_. Some of the poems of his
_Rumores de los Pinos_ (1879) and _Queixumes dos Pinos_ (1886) have an
even more haunting fascination.

_Rosalía de Castro_ (p. 294), or Rosalía Castro de Murguía, stands
with Pondal at the head of modern Galician poetry, which is intimately
linked across six centuries with the poetry of the Galician-Portuguese
_Cancioneiros_. Her fame has grown with the years and her Galician poems,
on which that fame must always chiefly rest, contained in the volumes
_Cantares Gallegos_ (1863) and _Follas Novas_ (1880), have recently been
reprinted in a complete edition of her works at Madrid.




INDEX OF AUTHORS

(The figures refer to the number of the poems)


  Airas (Joan), 48, 49.

  Alfonso X, 58-68.

  Almeida Garrett, Visconde de, 167-171.

  Alvarez do Oriente (Fernam), 144, 145.

  Anez Solaz (Pedro), 18, 19.


  Bernardez (Diogo), 138-141.

  Bilac (Olavo), 195.

  Bocage (Manuel Maria de Barbosa du), 162-166.

  Bolseiro (Juian), 41-44.

  Bonaval (Bernal de), 40.


  Calvo (Paio), 45.

  Camões (Luis de), 114-134.

  Castilho (Antonio Feliciano de), 172.

  Castro (Eugenio de), 197, 198.

  Castro, (Rosalía de), 206-208.

  Ceo (Maria do), 155.

  Ceo (Violante do), 152.

  Codax (Martin), 20-26.

  Coelho (Estevam), 81.

  Corrêa de Oliveira (Antonio), 203.

  Corrêa Garção (Pedro Antonio), 159.

  Cruz (Frei Agostinho da), 142, 143.


  Dinis, King, 69-79.

  Diniz (Julio), 179.

  Diniz da Cruz e Silva (Antonio), 157.


  Esquio (Fernando), 29.


  Falcam (Cristovam), 104, 105.

  Fernandez (Roy), 36.

  Fernandez Torneol (Nuno), 11-13.

  Ferreira (Antonio), 135-137.


  Galvam (Francisco), 146.

  Garcia (Pero), 37.

  Ginzo (Martin de), 14.

  Gomes Leal (Antonio Duarte), 191.

  Gomez Charinho (Pai), 53-55.

  Gonçalves Crespo (Antonio Candido), 188-190.

  Gonçalvez de Portocarreiro (Pero), 16, 17.

  Guerra Junqueiro (Abilio Manuel), 192-194.

  Guilhade (Joan de), 47.


  Herculano (Alexandre), 173, 174.


  Lencastre (D. Philipa de), 88.

  Lobeira (Joan de), 57.

  Lopes Vieira (Affonso), 200-202.

  Lourenço, 46.


  Macias, 82.

  Manuel de Mello (D. Francisco), 153, 154.

  Martinz do Casal (Roy), 56.

  Mattos (João Xavier de), 158.

  Meendinho, 10.

  Meogo (Pero), 30-35.

  Moraes (Francisco de), 111.


  Nobre (Antonio), 196.

  Nogueira Ramos (João de Deus), 176, 177.

  Nunez (Airas), 50-52.


  Perez Sandeu (Nuno), 38.

  Pondal (Eduardo), 204, 205.

  Portugal (D. Manuel de), 113.


  Quental (Anthero de), 180-187.

  Quita (Domingos dos Reis), 156.


  Resende (Garcia de), 90.

  Ribeiro (Bernardim), 101-103.

  Ribeiro (Thomaz), 178.

  Rodriguez Lobo (Francisco), 149-151.


  Sá de Meneses (Francisco de), 112.

  Sá de Miranda (Francisco de), 106-110.

  Sanchez (D. Afonso), 80.

  Sancho I, 1.

  Soares dos Passos (Antonio Augusto), 175.

  Soarez Coelho (D. Joan), 27, 28.

  Sousa (Francisco de), 89.


  Teixeira de Pascoaes (Joaquim), 199.

  Tolentino de Almeida (Nicolau), 160, 161.


  Veer (Pero de), 39.

  Vicente (Gil), 91-100.

  Vivianez (Pero), 15.


  Zorro (Joan), 2-9.




INDEX OF FIRST LINES

(Reference is to the number of the poems).


  Abaix’ esta serra, 89

  Acabava ali a terra, 171

  A do mui bon parecer, 14

  Adonde vas, ó Filo sem ventura, 155

  Adorai, montanhas, 100

  Á guerra, á guerra, moirinhos, 86

  Ai cervas do monte, vin vos preguntar, 31

  Ai Deus, a vo-lo digo, 28

  Ai Deus, sab’ ora meu amigo, 23

  Ai eu coitada como vivo, 1

  Ai filha, o que vos ben queria, 38

  Ai flores, ai flores do verde pino, 71

  Ai fremosinha, se ben ajades, 40

  Ai madre, ben vos digo, 37

  Ai madr’, o que ben queria, 45

  Ai ondas que eu vin veer, 26

  Airiños, airiños aires, 208

  Ai Santa Maria, 62

  Ai Santiago, padron sabido, 54

  Alegres campos, verdes arvoredos, 120

  Alma minha gentil que te partiste, 126

  Amad’ e meu amigo, 75

  A madre do que a bestia, 64

  Amiga des que o meu amigo vi, 46

  Amor é um fogo que arde sem se ver, 122

  Amo-te, Ó cruz, no vertice firmada, 173

  Apetece minha alma a fonte viva, 113

  Aquela cativa, 118

  Aquela triste e leda madrugada, 127

  Aquele claro sol que me mostrava, 135

  Aquele espirito tam bem pagado, 110

  Aquestas noites tan longas, 44

  Aqui jaz pó, eu não; eu sou quem fui, 177

  Armada de aspereza, minha estrela, 145

  A Santa Maria mui bon servir faz, 67

  A serra é alta, fria e nevosa, 98

  As frores do meu amigo, 53

  A suidade na molher, 97

  Até o fim do mundo. A grande amada, 200


  Bailemos agora, por Deus, ai velidas, 6

  Bailemos nos ja todas, todas, aí amigas, 50

  Bon dia vi, amigo, 69

  Branca estais e colorada, 93

  Brisa de Abril, 199


  Cal as nubes n’ o espaço sin límites, 207

  Campanas de Bastabales, 204

  Canas do amor, canas, 95

  Cantava Alcido um dia ao som das aguas, 141

  Casinha despresivel, mal forrada, 154

  Chaves na mão, melena desgrenhada, 160

  Chegam de longe, 202

  Comigo me desavim, 108

  Como dormirão meus olhos, 104

  Creio em ti, Deus, a fe viva, 170


  Da branca neve e da vermelha rosa, 138

  Das africanas, 205

  Da triste, bela Inés inda os clamores, 162

  Deus fabricou o grande ceo ... Depois, 197

  De que morredes, filha, a do corpo velido, 72

  Descalça vai para a fonte (Camões), 114

  Descalça vai para a fonte (Rodriguez Lobo), 149

  Desengano, quem vos quer, 111

  De vergonna nos guardar, 58

  Dezembro, noite: canta o galo, 193

  Digades, filha, mia filha velida, 35

  Disse ao meu coração: Olha por quantos, 181

  Disseron-m’ oj’, ai amiga, que non, 55

  Dized’ai trobadores, 65

  Dizem que havia um pastor, 101

  Dizia la fremosinha, 80

  Donde vindes, filha, 94

  Duas horas da tarde. Um sol ardente, 189


  Eis nos toma a nacer o ano formoso, 137

  Ele vinha da neve, dos trabalhos, 191

  El rei de Portugal, 4

  Em seus cabelos, 157

  Em sonho ás vezes, se o sonho quebranta, 183

  En as verdes ervas, 33

  En Lixboa sobre lo mar, 3

  En o sagrad’en Vigo, 25

  Era assim: tinha esse olhar, 167

  Era pelo mes de Abril, 91

  Espirito que passas quando o vento, 180

  Está o lascivo e doce passarinho, 123

  Estando eu á janela, com a minha almofada, 85

  Eu velida non dormia, 18


  Fez ũa cantiga d’ amor, 42

  Foi eu, madre, lavar meus cabelos, 27

  Foi-se-me pouco a pouco amortecendo, 176

  Fonte mais pura que o lustroso vidro, 172

  Formoso Tejo meu, quam diferente, 148

  Fostes, filha, en o bailar, 34


  Gloria a Deus! Eis aberto o livro imenso, 175


  Halitos de lilaz, de violeta e de opala, 194

  Horas breves do meu contentamento, 140


  Ja a roxa manhã clara, 130

  Ja nace o belo dia, 150

  Ja no roxo Oriente branqueando, 159

  Ja sossega depois de tanta luta, 184

  Junto de um seco, duro, esteril monte, 128

  Jus’a lo mar e o rio, 9


  Lá vão! O ceo se arquea, 195

  Lá vem a nao Catharineta, 83

  Levad’, amigo que dormides as manhanas frias, 11

  Levantou-s’ a velida, 73

  Levou-s’ a louçana, 32


  Mandad’ ei comigo, 21

  Manhaninha de S. João, 87

  Mete el rei barcas no rio forte, 8

  Meu Portugal, meu berço de inocente, 178

  Meu ser evaporei na lida insana, 166

  Mia irmana fremosa, 22

  Mia madre velida, 74

  Minha terra, quem me dera, 203

  Mudam-se os tempos, mudam-se as vontades, 121


  Naci em Londres, que é terra, 198

  Na mão de Deus, na sua mão direita, 185

  Nam vos sirvo nem vos amo, 88

  Não a viram passar? Era no outono, 179

  Não mais, Ó Tejo meu formoso e brando, 163

  Nas barcas foi-s’ o meu amigo d’aqui, 41

  Nestes povoados, 107

  Non chegou, madr’, o meu amigo, 70

  Nos campos o vilão seus sustos passa, 164


  O anel do meu amigo, 16

  O brando amor, mas em meu dano forte, 144

  Ó guitarras de Alcacer-Quibir, 201

  Oí oj’ eu ũa pastor cantar, 52

  Ó montes erguidos, 89

  Ondas do mar de Vigo, 20

  O poeta Simonides, falando, 129

  O que en Santa Maria, 66

  Ó rio Leça, 112

  Ó senhor tam novo d’olhos cor de esperança, 192

  O sol é grande, caem com a calma as aves, 109

  Os presos contam os dias, 105

  Ó tu de puro amor, Deus, fonte pura, 146


  Para alguem sou o lirio entre os abrolhos, 188

  Par Deus, coitada vivo, 17

  Peço-vos que me digais, 115

  Pela ribeira de um rio, 102

  Pela ribeira do rio, 5

  Pelo souto de Crecente, 49

  Pensando-vos estou, filha, 103

  Per ribeira do rio, 2

  Podessem suas mãos cobrir meu rosto, 196

  Poi-las figuras fazen dos santos renembrança, 61

  Pois nossas madres van a San Simon, 15

  Pois que diz meu amigo, 77

  Ponho-me a contemplar na fantasia, 147

  Por castigar, Senhor, nossos insultos, 156

  Por nos, Virgen Madre, 63

  Por terra jaz o emporio do Oriente, 165

  Pos-se o sol; como ja na sombra fea, 158

  Provei de buscar mesura, 82


  Qual será o coraçam, 90

  Quando amor naceu, 136

  Quando eu vejo las ondas, 36

  Quando se fez ao longe a nave escura, 190

  Quando será, Senhor, que desatado, 142

  Quantas sabedes amar amigo, 24

  Quantas vezes conheço o meu cuidado, 153

  Que coita tamanha ei a sofrer, 12

  Que grande variedade vão fazendo, 132

  Quem disse á estrela o caminho, 169

  Quem pode ser no mundo tam quieto, 133

  Que muito m’ eu pago d’este verão, 51

  Que soidade de mia senhor ei, 78

  Quen a Virgen ben servirá, 59

  Quen Santa Maria quiser defender, 68

  Quen visse andar a fremosinha, 7


  Rei de muitos reis, 106

  Remando vam remadores, 99

  Rogo-te, ai amor queiras comigo morar, 56

  Rosa das rosas et fror das frores, 60


  São belas, bem o sei, essas estrelas, 168

  Saudade minha, 152

  Sedia la fremosa seu sirgo torcendo, 81

  Sedia-m’eu na ermida de San Simon, 10

  Senhor genta, 57

  Senhor fremosa, vejo-vos queixar, 79

  Sete anos de pastor Jacob servia, 124

  Se toda a vida nossa é desafio, 139

  Sibila o vento, os torreões de nuvens, 174

  Sobolos rios que vão, 119

  Sofrei, coração, 151

  Sonho que sou um cavaleiro andante, 182


  Tal com’ as nubes, 206

  Tal vai o meu amigo, 30

  Tempo foi que pastava neste prado, 143

  Tirai os olhos de mim, 96

  Toda-las cousas eu vejo partir, 48


  Ũa pastora se queixava, 76

  Um amigo que eu havia, 92

  Um mover de olhos brando e piedoso, 125


  Vai, misero cavalo lazarento, 161

  Vai o bem fugindo, 117

  Vai o Conde, o Conde Ninho, 84

  Vão as serenas aguas, 131

  Vayamos, irmana, vayamos dormir, 29

  Vej’eu, mia filha, quant’e meu cuidar, 43

  Vejo-vos, filha, tan de coraçon, 39

  Vem ás vezes sentar-se ao pe de mim, 187

  Vida da minha alma, 116

  Vi eu, mia madr’, andar, 13

  Vinde cá, meu tam certo secretario, 134

  Vi oj’eu donas mui ben parecer, 47

  Vou m’eu, fremosa, peral rei, 19

  Vozes do mar, das arvores, do vento, 186



*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK THE OXFORD BOOK OF PORTUGUESE VERSE ***


    

Updated editions will replace the previous one—the old editions will
be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
law means that no one owns a United States copyright in these works,
so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
States without permission and without paying copyright
royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
of this license, apply to copying and distributing Project
Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™
concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
and may not be used if you charge for an eBook, except by following
the terms of the trademark license, including paying royalties for use
of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
copies of this eBook, complying with the trademark license is very
easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
of derivative works, reports, performances and research. Project
Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may
do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
license, especially commercial redistribution.


START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE

PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase “Project
Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full
Project Gutenberg™ License available with this file or online at
www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™
electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or
destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your
possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound
by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works
even without complying with the full terms of this agreement. See
paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this
agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™
electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual
works in the collection are in the public domain in the United
States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
United States and you are located in the United States, we do not
claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
displaying or creating derivative works based on the work as long as
all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting
free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™
works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily
comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
same format with its attached full Project Gutenberg™ License when
you share it without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
in a constant state of change. If you are outside the United States,
check the laws of your country in addition to the terms of this
agreement before downloading, copying, displaying, performing,
distributing or creating derivative works based on this work or any
other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no
representations concerning the copyright status of any work in any
country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear
prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work
on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the
phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed,
performed, viewed, copied or distributed:

    This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
    other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
    whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
    of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
    at www.gutenberg.org. If you
    are not located in the United States, you will have to check the laws
    of the country where you are located before using this eBook.
  
1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is
derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
contain a notice indicating that it is posted with permission of the
copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
the United States without paying any fees or charges. If you are
redistributing or providing access to a work with the phrase “Project
Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply
either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™
trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works
posted with the permission of the copyright holder found at the
beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg™.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg™ License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
any word processing or hypertext form. However, if you provide access
to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format
other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official
version posted on the official Project Gutenberg™ website
(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works
provided that:

    • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
        the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method
        you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
        to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has
        agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
        Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
        within 60 days following each date on which you prepare (or are
        legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
        payments should be clearly marked as such and sent to the Project
        Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
        Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg
        Literary Archive Foundation.”
    
    • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
        you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
        does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™
        License. You must require such a user to return or destroy all
        copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
        all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™
        works.
    
    • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
        any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
        electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
        receipt of the work.
    
    • You comply with all other terms of this agreement for free
        distribution of Project Gutenberg™ works.
    

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than
are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set
forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™
electronic works, and the medium on which they may be stored, may
contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right
of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from. If you
received the work on a physical medium, you must return the medium
with your written explanation. The person or entity that provided you
with the defective work may elect to provide a replacement copy in
lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
or entity providing it to you may choose to give you a second
opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of
damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
violates the law of the state applicable to this agreement, the
agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in
accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
production, promotion and distribution of Project Gutenberg™
electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or
additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any
Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™

Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of
computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s
goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will
remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg™ and future
generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification
number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
U.S. federal laws and your state’s laws.

The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West,
Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up
to date contact information can be found at the Foundation’s website
and official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment. Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements. We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
visit www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations. To
donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.

Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be
freely shared with anyone. For forty years, he produced and
distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of
volunteer support.

Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
edition.

Most people start at our website which has the main PG search
facility: www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg™,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.